देवशर्मोवाच- पूर्वजन्मकृतं पापं त्वयाख्यातं ममैव तत् । शूद्रत्वेन हि विप्रेंद्र मयैवं धनमर्जितम्
देवशर्मा म्हणाला— माझ्या मागच्या जन्मातील पाप तू सांगितलंस, ते खरंच माझंच आहे. ब्राह्मणश्रेष्ठा, मी शूद्र असताना असंच धन मिळवलं होतं.
विप्रत्वं हि मया प्राप्तं तत्कथं द्विजसत्तम । तत्सर्वं कारणं ब्रूहि ज्ञानविज्ञानपंडित
आता मला ब्राह्मणत्व मिळालंय; हे कसं घडलं, हे सगळं कारण सांग, द्विजश्रेष्ठा. ज्ञान आणि विवेकात निपुण असलेल्या तुझ्याकडून ऐकू इच्छितो.
दुर्ल्लभं भारते वर्षे जन्म तस्मान्मनुष्यता । मानुष्ये ब्राह्मणत्वं च सुतरां सत्कुलोदितम्
भारतराष्ट्रात जन्म घेणं फार दुर्मिळ आहे, म्हणून माणूस म्हणून जन्म मिळणं मोठं भाग्य आहे. त्यातही ब्राह्मणत्व, आणि तेही चांगल्या घरात जन्म घेणं, फारच दुर्मिळ आहे.
तत्रापीदृग्विधा भार्या सर्वज्ञा प्रियवादिनी । सती सर्वगुणोपेता दुर्लभा सा कुतोऽभवत्
अशा गुणांची पत्नी— सर्वज्ञ, गोड बोलणारी, सती आणि सर्व सद्गुणांनी युक्त— ही तर अजूनच दुर्मिळ आहे. अशी पत्नी मला कशी मिळाली?
वसिष्ठ उवाच-। यत्त्वया चेष्टितं पूर्वं धर्मकर्मकृतं द्विज । तदहं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां यदि मन्यसे
वसिष्ठ म्हणाले— तू पूर्वी जे धर्मकर्म केलं, ते सर्व मी तुला सांगतो. तुला ऐकायचं असेल तर नीट ऐक.
ब्राह्मणैकः सुधर्मात्मा सदाचारः सुपंडितः । विष्णुभक्तस्तु धर्मात्मा नित्यं विष्णुपरायणः
एक ब्राह्मण होता, तो सदाचारी, धर्मनिष्ठ, विद्वान आणि विष्णूभक्त होता. त्याचं मन नेहमी विष्णूच्यात गुंतलेलं होतं.
स्नानार्थमपि तीर्थानां भ्रमत्येकः स मेदिनीम् । अटमानः समायातस्तव गेहे महामतिः
तो स्नानासाठी विविध तीर्थस्थळी फिरत असे, साऱ्या पृथ्वीवर भटकत असे. अशा फिरता फिरता, तो महान बुद्धिमान तुझ्या घरी आला.
तस्य दर्शनमात्रेण समुत्पन्न सुधीस्तव । यतो धर्मगते गेहे सतामागमनं भवेत्
फक्त त्याचं दर्शन झालं, आणि तुझं मन उजळून निघालं. कारण जेथे धर्म असतो, तिथे सत्पुरुषांचं आगमन नेहमीच शुभ घडवतं.
किंकिं न लभ्यते विप्र विप्रवैष्णवसेवया । दुर्ल्लभं यच्च लोके स्यान्मोक्षस्थानमपि स्थिरम्
विष्णूभक्त ब्राह्मणांची सेवा केल्याने, या जगात दुर्मिळ असं काहीच मिळत नाही. अगदी मोक्षाचं स्थिर स्थानही मिळू शकतं.
याचितं स्थानमेकं वै वासार्थं तेन सत्तम । तवैव भार्यया दत्तं त्वया च सह पुत्रकैः
त्या उत्तम ब्राह्मणाने राहण्यासाठी एक जागा मागितली. तुझ्या पत्नीने ती दिली आणि तू आणि तुझे मुलेही त्यात सहभागी झालात.
एयतामेयतां ब्रह्मन्सुखेन च गृहे मम । वैष्णवं ब्राह्मणं पुण्यमित्युवाच पुनः पुनः
'हा ब्राह्मण माझ्या घरी आनंदाने राहो,' असं तो पुन्हा पुन्हा म्हणाला, कारण विष्णूभक्त ब्राह्मणाचं वास्तव्य हे नेहमीच पुण्यदायक असतं.
सुखेन स्थीयतामत्र गृहोऽयं तव सुव्रत । अद्य धन्योऽस्म्यहं पुण्यो अद्य तीर्थमहं गतः
'इथे सुखाने रहा; हा घर तुझाच आहे, सज्जन. आज मी धन्य झालो, आज माझं जीवन पावन झालं, आज मी तीर्थस्थळी पोहोचलो,' असं मी म्हटलं.
अद्यतीर्थफलं प्राप्तं मया ते विप्र दर्शनात् । गवां स्थानं परं पुण्यं वासस्थानं प्रदर्शितम्
'आज तुझं दर्शन झाल्यामुळे मला तीर्थयात्रेचं फळ मिळालं, ब्राह्मण. गायींचं जे स्थान परम पुण्याचं आहे, तेच मी निवासासाठी दाखवलं.'
अंगसंवाहनं सम्यक्पादौ चैव प्रमर्दितौ । क्षालितौ च पुनस्तोयैः स्नातः पादोदकेन हि
तू त्याच्या अंगाची नीट मालिश केलीस, त्याचे पाय दाबलेस, पुन्हा पाण्याने धुतलेस, आणि त्याने तुझ्या पायधुत्या पाण्याने स्नान केलं.
सद्यो घृतं दधिक्षीरमन्यमन्यं प्रदत्तवान् । ब्राह्मणाय तदा तस्मै त्वं तथाऽदृष्टनोदितः
त्यानंतर लगेच तू त्याला तूप, दही आणि दूध यापैकी प्रत्येक पदार्थ दिलास, जसं रीत आहे तसं.
एवं संतोषितो विप्रस्त्वयैव सह भार्यया । पुत्रैः सार्धं महाभागो वैष्णवो ज्ञानपंडितः
अशा प्रकारे, तुझ्या पत्नी आणि मुलांसह तू त्या विष्णूभक्त, विद्वान ब्राह्मणाचं समाधान केलंस, हे भाग्यवान.
अथ प्रभाते विमले स्नानार्थं मासि माधवे । गंगायां गच्छता तेन तुष्टेन दययाधिपम्
मग सकाळी, स्वच्छ आणि निर्मळ वेळी, माधव महिन्यात, स्नानासाठी गंगेला गेला होतास, तृप्त मनाने, दयाळू राजन्.
वैशाखस्नानमाहात्म्यमुपदिष्टं तवाग्रतः । कारितस्तु यथान्यायं सभार्या तनयो भवान्
वैशाख महिन्यातील स्नानाचे महत्त्व तुला समोरच सांगितले गेले; तू आपल्या पत्नी आणि मुलासह योग्य रीतीने ते केलेस.
यथा न वारिधि समो लोके कोपि जलाशयः । तथा मासो न वैशाखसदृशो माधवप्रियः
जसा समुद्रासारखा दुसरा जलाशय जगात नाही, तसाच माधवाला प्रिय असणारा वैशाख महिन्यासारखा दुसरा महिना नाही.
तावत्पापानि तिष्ठंति निष्प्रत्यूहं कलेवरे । यावत्किल मलध्वंसी मासो नैति स माधवः
माधव महिना, जो सगळ्या अशुद्धी दूर करतो, तो येईपर्यंत पापे शरीरात अडथळ्याविना राहतात.
तस्य वाक्यं समाकर्ण्य वैशाखे सेवनं कृतम् । तुष्टेन मनसा विप्र पूजितो मधुसूदनः
ही वचने ऐकून, तू भक्तीभावाने वैशाखाचे सेवन केलेस; तृप्त मनाने, ब्राह्मण, तू मधुसूदनाची पूजा केलीस.
अवशिष्टदिनान्येव पंचमासस्य तस्य वै । एकादशीं समारभ्य स्नानं च विधिवत्कृतम्
त्या पाचव्या महिन्यात फक्त काही दिवस उरले होते; एकादशीपासून तू नियमाने स्नान केलेस.
ब्राह्मणस्य प्रसंगेन रेवां चानुदिने त्वया । प्रातःस्नानं कृतं विप्र वैशाखे मासि तावता
त्या ब्राह्मणाच्या सांगण्यावरून, वैशाख महिन्यात रोज सकाळी रेवा नदीत तू स्नान केलेस, हे ब्राह्मण.
पूजितो देवदेवेशो मधुहा परमेश्वरः । नैवाप्तः सकलो मासः स्नानार्थं तव पूर्वतः
तू देवांचा देव, मधुहंता, परमेश्वर यांची पूजा केलीस; तरी पूर्वीप्रमाणे संपूर्ण महिन्याचे स्नान पूर्ण झाले नाही.
एवं स्नानं त्वया चीर्णमपि पंचदिनात्मकम् । तेन पुण्येन संगत्या ब्राह्मणस्य विशेषतः
अशी पाच दिवसांचीच स्नानसाधना जरी केलीस, तरी त्या पुण्यामुळे, विशेषतः त्या ब्राह्मणाच्या संगतीने—
गोविंदस्य प्रसादेन त्वं तु ब्राह्मणतां गतः । त्वया तन्मासयोगेन प्राप्तमेतन्महत्कुलम्
गोविंदाच्या कृपेने तुला ब्राह्मणत्व मिळाले; त्या महिन्याच्या संयोगाने हे मोठे कुल तुला प्राप्त झाले.
दुर्ल्लभं भूमिदेवानां सत्यधर्मसमन्वितम् । भार्यापि सुसती प्राप्ता साध्वी सर्वगुणान्विता
हे वंश पृथ्वीवरील देवांनाही दुर्मिळ, सत्य आणि धर्माने युक्त आहे; आणि एक उत्तम, सती, सर्वगुणसंपन्न पत्नी तुला मिळाली.
च्यवनस्य गृहोत्पन्ना सर्वज्ञा ब्रह्मवादिनी । रूपमेव परं स्त्रीणां भूषणं च महामुने
ती च्यवनाच्या घरात जन्मलेली, सर्वज्ञ, ब्रह्मविचार करणारी आहे; स्त्रियांसाठी सौंदर्य हेच खरे अलंकार, हे महर्षे.
शीलमेव द्वितीयं च तृतीयं सत्यमेव च । सदार्यत्वं चतुर्थं तु पंचमं पुण्यमुत्तमम्
शील हे दुसरे, सत्य तिसरे, पतीला नेहमी समर्पित राहणे चौथे, आणि उत्तम पुण्य हे पाचवे अलंकार.
मधुरत्वं तथा षष्ठं शुद्धत्वं सप्तमं महत् । बाह्यांतः सततं स्त्रीणां सर्वाभरणसप्तमम्
मधुरता सहावे, मोठी शुद्धता सातवे—ही बाह्य आणि अंतर्गत दोन्ही—स्त्रियांचे हे सात अलंकार आहेत.