खनित्रमंजनं वादं धातुवादमतःपरम् । पृच्छमानो भ्रमस्येकस्तृष्णया परिमोहितः
खनन, रसायनशास्त्र किंवा धातूंचे उपाय याबद्दल तू विचारतोस; तृष्णेने अंध झालेला, तू एकटाच भटकतोस.
सर्वांश्चिंतयसे नित्यं कल्पान्सिद्धि प्रदायकान् । प्रवेशं चित्रवर्णानां चिंतामणिं च पृच्छसि
सिद्धी देणारे सर्व उपाय तू नेहमी विचारात घेतोस; रंगीबेरंगी भूमीत प्रवेश कसा मिळेल आणि चिंतामणी कसा मिळेल, याची चौकशी करतोस.
तृष्णानलेनदग्धोसि सुखं नैव प्रगच्छसि । तृष्णानलप्रदीप्तोसि हाहाभूतोऽप्रचेतनः
तृष्णेच्या आगीत जळत असताना, तुला कधीच सुख मिळत नाही; तृष्णेच्या आगीत पेटून, तू हतबल आणि शुद्ध हरपून, हंबरडा फोडतोस.
एवंभूतोसि विप्रेंद्र गतस्त्वं कालवश्यताम् । दारपुत्रेषु तद्द्रव्यं पृच्छमानेषु वै त्वया
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, अशा अवस्थेत तू काळाच्या अधीन झालास; पत्नी आणि मुलांसाठी त्या धनाची चौकशी करत राहिलास.
कथितं नैव तद्दत्तं प्राणांस्त्यक्त्वा गतो यमम् । एवं सर्वंम याख्यातं वृत्तांतं तव पूर्वकम्
ते धन सांगितल्याप्रमाणे कधीच दिलं नाहीस; प्राण सोडून यमाकडे गेलास. अशा प्रकारे तुझा पूर्वीचा सर्व वृत्तांत मी सांगितला.
अनेन कर्मणा विप्र निर्धनोसि दरिद्रवान् । संसारे यस्य सत्पुत्रा भक्तिमंतः सदैव हि
या कर्मामुळे, हे ब्राह्मण, तू गरीब आणि दरिद्री झालास; या संसारात, ज्याचे पुत्र भक्त असतात, त्याच्याकडे नेहमी भक्ती असते.
सुशीला ज्ञानसंपन्नाः सत्यधर्मरताः सदा । संभवंति गृहे तस्य यस्य विष्णुः प्रसीदति
ज्याच्या घरी विष्णू प्रसन्न असतो, तिथेच सुशील, ज्ञानाने संपन्न, सत्यधर्मात रमणारे मुले जन्माला येतात.
धनं धान्यं कलत्रं तु पुत्रपौत्रमनंतकम् । सभुंक्ते मर्त्यलोके वै यस्य विष्णुः प्रसन्नवान्
ज्याच्यावर विष्णू प्रसन्न असतो, तो माणूस या मृत्युलोकात धन, धान्य, पत्नी, मुले आणि नातवंडे यांचा अखंड उपभोग घेतो.
विना विष्णोः प्रसादेन दाराः पुत्रा भवंति न । सुजन्म च कुले विप्र तद्विष्णोः परमं पदम्
विष्णूच्या कृपे शिवाय पत्नी, मुले किंवा उत्तम घराण्यात जन्म मिळत नाही, हे लक्षात ठेव. हे सर्व मिळण्याचं कारण म्हणजे तो परम विष्णूचं स्थान.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वैशाखमासमाहात्म्ये देवशर्मोपाख्याने एकोननवतितमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील वैशाखमासाच्या माहात्म्यात, देवशर्मा ह्या कथेत, नव्याऐंशीवा अध्याय इथे संपतो.
देवशर्मोवाच- पूर्वजन्मकृतं पापं त्वयाख्यातं ममैव तत् । शूद्रत्वेन हि विप्रेंद्र मयैवं धनमर्जितम्
देवशर्मा म्हणाला— माझ्या मागच्या जन्मातील पाप तू सांगितलंस, ते खरंच माझंच आहे. ब्राह्मणश्रेष्ठा, मी शूद्र असताना असंच धन मिळवलं होतं.
विप्रत्वं हि मया प्राप्तं तत्कथं द्विजसत्तम । तत्सर्वं कारणं ब्रूहि ज्ञानविज्ञानपंडित
आता मला ब्राह्मणत्व मिळालंय; हे कसं घडलं, हे सगळं कारण सांग, द्विजश्रेष्ठा. ज्ञान आणि विवेकात निपुण असलेल्या तुझ्याकडून ऐकू इच्छितो.
दुर्ल्लभं भारते वर्षे जन्म तस्मान्मनुष्यता । मानुष्ये ब्राह्मणत्वं च सुतरां सत्कुलोदितम्
भारतराष्ट्रात जन्म घेणं फार दुर्मिळ आहे, म्हणून माणूस म्हणून जन्म मिळणं मोठं भाग्य आहे. त्यातही ब्राह्मणत्व, आणि तेही चांगल्या घरात जन्म घेणं, फारच दुर्मिळ आहे.
तत्रापीदृग्विधा भार्या सर्वज्ञा प्रियवादिनी । सती सर्वगुणोपेता दुर्लभा सा कुतोऽभवत्
अशा गुणांची पत्नी— सर्वज्ञ, गोड बोलणारी, सती आणि सर्व सद्गुणांनी युक्त— ही तर अजूनच दुर्मिळ आहे. अशी पत्नी मला कशी मिळाली?
वसिष्ठ उवाच-। यत्त्वया चेष्टितं पूर्वं धर्मकर्मकृतं द्विज । तदहं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां यदि मन्यसे
वसिष्ठ म्हणाले— तू पूर्वी जे धर्मकर्म केलं, ते सर्व मी तुला सांगतो. तुला ऐकायचं असेल तर नीट ऐक.
ब्राह्मणैकः सुधर्मात्मा सदाचारः सुपंडितः । विष्णुभक्तस्तु धर्मात्मा नित्यं विष्णुपरायणः
एक ब्राह्मण होता, तो सदाचारी, धर्मनिष्ठ, विद्वान आणि विष्णूभक्त होता. त्याचं मन नेहमी विष्णूच्यात गुंतलेलं होतं.
स्नानार्थमपि तीर्थानां भ्रमत्येकः स मेदिनीम् । अटमानः समायातस्तव गेहे महामतिः
तो स्नानासाठी विविध तीर्थस्थळी फिरत असे, साऱ्या पृथ्वीवर भटकत असे. अशा फिरता फिरता, तो महान बुद्धिमान तुझ्या घरी आला.
तस्य दर्शनमात्रेण समुत्पन्न सुधीस्तव । यतो धर्मगते गेहे सतामागमनं भवेत्
फक्त त्याचं दर्शन झालं, आणि तुझं मन उजळून निघालं. कारण जेथे धर्म असतो, तिथे सत्पुरुषांचं आगमन नेहमीच शुभ घडवतं.
किंकिं न लभ्यते विप्र विप्रवैष्णवसेवया । दुर्ल्लभं यच्च लोके स्यान्मोक्षस्थानमपि स्थिरम्
विष्णूभक्त ब्राह्मणांची सेवा केल्याने, या जगात दुर्मिळ असं काहीच मिळत नाही. अगदी मोक्षाचं स्थिर स्थानही मिळू शकतं.
याचितं स्थानमेकं वै वासार्थं तेन सत्तम । तवैव भार्यया दत्तं त्वया च सह पुत्रकैः
त्या उत्तम ब्राह्मणाने राहण्यासाठी एक जागा मागितली. तुझ्या पत्नीने ती दिली आणि तू आणि तुझे मुलेही त्यात सहभागी झालात.
एयतामेयतां ब्रह्मन्सुखेन च गृहे मम । वैष्णवं ब्राह्मणं पुण्यमित्युवाच पुनः पुनः
'हा ब्राह्मण माझ्या घरी आनंदाने राहो,' असं तो पुन्हा पुन्हा म्हणाला, कारण विष्णूभक्त ब्राह्मणाचं वास्तव्य हे नेहमीच पुण्यदायक असतं.
सुखेन स्थीयतामत्र गृहोऽयं तव सुव्रत । अद्य धन्योऽस्म्यहं पुण्यो अद्य तीर्थमहं गतः
'इथे सुखाने रहा; हा घर तुझाच आहे, सज्जन. आज मी धन्य झालो, आज माझं जीवन पावन झालं, आज मी तीर्थस्थळी पोहोचलो,' असं मी म्हटलं.
अद्यतीर्थफलं प्राप्तं मया ते विप्र दर्शनात् । गवां स्थानं परं पुण्यं वासस्थानं प्रदर्शितम्
'आज तुझं दर्शन झाल्यामुळे मला तीर्थयात्रेचं फळ मिळालं, ब्राह्मण. गायींचं जे स्थान परम पुण्याचं आहे, तेच मी निवासासाठी दाखवलं.'
अंगसंवाहनं सम्यक्पादौ चैव प्रमर्दितौ । क्षालितौ च पुनस्तोयैः स्नातः पादोदकेन हि
तू त्याच्या अंगाची नीट मालिश केलीस, त्याचे पाय दाबलेस, पुन्हा पाण्याने धुतलेस, आणि त्याने तुझ्या पायधुत्या पाण्याने स्नान केलं.
सद्यो घृतं दधिक्षीरमन्यमन्यं प्रदत्तवान् । ब्राह्मणाय तदा तस्मै त्वं तथाऽदृष्टनोदितः
त्यानंतर लगेच तू त्याला तूप, दही आणि दूध यापैकी प्रत्येक पदार्थ दिलास, जसं रीत आहे तसं.
एवं संतोषितो विप्रस्त्वयैव सह भार्यया । पुत्रैः सार्धं महाभागो वैष्णवो ज्ञानपंडितः
अशा प्रकारे, तुझ्या पत्नी आणि मुलांसह तू त्या विष्णूभक्त, विद्वान ब्राह्मणाचं समाधान केलंस, हे भाग्यवान.
अथ प्रभाते विमले स्नानार्थं मासि माधवे । गंगायां गच्छता तेन तुष्टेन दययाधिपम्
मग सकाळी, स्वच्छ आणि निर्मळ वेळी, माधव महिन्यात, स्नानासाठी गंगेला गेला होतास, तृप्त मनाने, दयाळू राजन्.
वैशाखस्नानमाहात्म्यमुपदिष्टं तवाग्रतः । कारितस्तु यथान्यायं सभार्या तनयो भवान्
वैशाख महिन्यातील स्नानाचे महत्त्व तुला समोरच सांगितले गेले; तू आपल्या पत्नी आणि मुलासह योग्य रीतीने ते केलेस.
यथा न वारिधि समो लोके कोपि जलाशयः । तथा मासो न वैशाखसदृशो माधवप्रियः
जसा समुद्रासारखा दुसरा जलाशय जगात नाही, तसाच माधवाला प्रिय असणारा वैशाख महिन्यासारखा दुसरा महिना नाही.
तावत्पापानि तिष्ठंति निष्प्रत्यूहं कलेवरे । यावत्किल मलध्वंसी मासो नैति स माधवः
माधव महिना, जो सगळ्या अशुद्धी दूर करतो, तो येईपर्यंत पापे शरीरात अडथळ्याविना राहतात.