पुत्रस्य लक्षणं पुण्यं तवाग्रे प्रवदाम्यहम् । पुण्यप्रसक्तो यस्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा
पुत्राचे शुभ लक्षण मी तुला सांगतो — ज्याचा आत्मा नेहमी पुण्याशी जोडलेला असतो, जो नेहमी सत्य आणि धर्मात रमतो.
शुद्धिमाञ्ज्ञानसंपन्नस्तपस्वी वाग्विदां वरः । सर्वकर्मसुसंवीतो वेदाध्ययनतत्परः
जो शुद्ध, ज्ञानाने संपन्न, तपस्वी, वाणीमध्ये श्रेष्ठ, सर्व कर्मात कुशल आणि वेदाध्ययनात तत्पर असतो.
सर्वशास्त्रप्रवेदी च देवब्राह्मणपूजकः । याज्ञिकः सर्वयज्ञानां दाता त्यागी प्रियंवदः
तो सर्व शास्त्रांचा जाणकार आहे, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करणारा आहे, सर्व यज्ञ करणारा, यज्ञात दान देणारा, त्याग करणारा आणि नेहमी गोड बोलणारा आहे.
विष्णुध्यानपरो नित्यं शांतोदांतः सुहृत्सदा । पितृमातृपरो नित्यं सर्वस्वजनवत्सलः
तो नेहमी विष्णूच्या ध्यानात मग्न असतो, शांत आणि संयमी असतो, कायमच सर्वांचा मित्र असतो; तो नेहमी वडीलधाऱ्यांची काळजी घेतो आणि सर्व नातेवाईकांवर प्रेम करतो.
कुलस्य तारको विद्वान्स्वकुलं परिपोषकः । एवंगुणैस्तु संयुक्तः सुपुत्रः सुखदायकः
तो आपल्या कुळाचा तारक आहे, बुद्धिमान आहे, आपल्या घरच्यांची काळजी घेणारा आहे; अशा गुणांनी युक्त असा सुपुत्र नेहमी आनंद देतो.
अन्ये संबंधयुक्ताश्च शोकसंतापकारकाः । उदासीनेन किं कार्यं फलहीनेन तेऽनघ
इतर नातेवाईक मात्र दुःख आणि वेदना देणारे असतात; जे उदासीन असतात आणि ज्यांच्या कृतींना फळ नसते, त्यांचा काय उपयोग, हे पापरहित?
आयांति यांति ते सर्वे दुःखं दत्वा सुदारुणम् । पुत्ररूपेण ते सर्वे संसारे द्विजसत्तम
ते सर्व येतात आणि जातात, पण फार मोठे दुःख देतात; पुत्ररूपाने ते सर्व संसारात वेदना देतात, हे श्रेष्ठ द्विज.
पूर्वजन्मकृतं कर्म यत्त्वया परिपालितम् । तत्सर्वं हि प्रवक्ष्यामि श्रूयतामद्भुतं पुनः
तू पूर्वजन्मी जे कर्म केलेस आणि जपलेस, ते सर्व मी सांगतो; पुन्हा हे अद्भुत ऐक.
भवाञ्छूद्रो महाप्राज्ञ पूर्वजन्मनि नान्यथा । कृषिकर्त्ता ज्ञानहीनो महालोभेन संयुतः
हे महाप्राज्ञ, तू पूर्वजन्मी शूद्र होतास, दुसरे काही नव्हते; तू शेतकरी होतास, तुला ज्ञान नव्हते आणि मोठ्या लोभाने भरलेला होतास.
एकभार्यः सदा द्वेषी बहुपुत्रो ह्यदत्तवान् । धर्मं नैव विजानासि सत्यं च परिनिष्ठितम्
तुझी एकच पत्नी होती, तू नेहमी द्वेष करणारा होतास, अनेक पुत्रांचे पिता होतास, पण कधीच दान दिले नाहीस; तुला धर्म आणि खरी गोष्ट समजलीच नव्हती.
दानं नैव त्वया दत्तं शास्त्रं नैव परिश्रुतम् । कृतं नैव त्वया तीर्थं न च यात्रा महामते
तू कधीच दान दिले नाहीस, शास्त्र ऐकले नाहीस; तीर्थयात्रा केली नाहीस, प्रवासही केला नाहीस, हे महात्मा.
एवं कृतस्त्वया विप्र कृषिमार्गः पुनःपुनः । पशूनां पालनं पूर्वंग च्छंश्चैव द्विजोत्तम
हे विप्र, अशा प्रकारे तू पुन्हा पुन्हा शेती केलीस; पूर्वी तू गायी आणि मेंढ्या राखल्या, हे श्रेष्ठ द्विज.
महिषीणां तथाश्वीनां पालनं च पुनःपुनः । एवं पूर्वं कृतं कर्म त्वयैव च द्विजोत्तम
तसेच, तू पुन्हा पुन्हा म्हशी आणि घोडे राखलेस; हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, असे कर्म पूर्वी तूच केलेस.
विपुलं तु धनं तद्वल्लोभेन परिसंचितम् । तस्य व्ययस्तु पुण्येन न कृतस्तु त्वया कदा
मोठे धन तू लोभाने जमवलेस; पण ते पुण्यासाठी कधीच खर्च केले नाहीस.
पात्रे दानं न दत्तं हि दृष्ट्वा वा दुर्बलं च तत् । कृषिं कृत्वा न दत्तं तु भवता धनमेव हि
पात्राला कधीच दान दिले नाहीस, त्यांची दीनता पाहूनही नाही; शेती करून मिळवलेले धन फक्त स्वतःकडेच ठेवलेस.
गोमयं हि त्विदं सर्वं पशूनां संचयं च वै । विक्रयित्वा धनं विप्र संचितं विपुलं त्वया
हे विप्र, गायीचे शेण आणि पशूंचा साठा तू विकला आणि मोठे धन जमवलेस.
तक्रं घृतं तथा क्षीरं विक्रीतं सततं दधि । दुष्कालश्चिंतितो विप्र मोहितो विष्णुमायया
तूप, ताक, दूध आणि दही हे सर्व नेहमी विकलेस; हे विप्र, वाईट काळाची चिंता करत राहिलास आणि विष्णूच्या मायेने फसवलास.
कृत्वा महार्घमेवैतद्धनं ब्राह्मणसत्तम । निर्दयेन त्वया दानं न दत्तं तु तदा किल
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, हे धन फार मौल्यवान केलेस, पण त्या वेळी तू निर्दयीपणे कधीच दान दिले नाहीस.
देवानां पूजनं विप्र भवता न कृतं सदा । पर्वाणि प्राप्य विप्रेभ्यो द्रव्यं नैव समर्पितम्
हे विप्र, देवांची पूजा तू कधीच केली नाहीस; सणासुदीच्या वेळीही ब्राह्मणांना काही दिले नाहीस.
श्राद्धकालं च संप्राप्य श्रद्धया न कृतं त्वया । भार्या वदति ते साध्वी दिनमध्ये समागते
श्राद्धाचा काळ आला तरी तू श्रद्धेने ते केले नाहीस; तुझी सती पत्नी दिवसाच्या वेळी तुला सांगते.
श्वशुरश्राद्धकालश्च श्वश्र्वाश्चैव महामते । तच्छ्रुत्वा तद्वचस्तेषां गृहं त्यक्त्वा पलायसे
हे महाबुद्धिमान, सासऱ्याच्या आणि सासूच्या श्राद्धाचा काळ आला की, ते ऐकताच तू त्यांचं घर सोडून पळ काढतोस.
धर्ममार्गो न दृष्टो हि श्रुतो नैव कदा त्वया । लोभो मातापिता भ्राता लोभः स्वजनबांधवाः
तुला कधीच धर्माचा मार्ग दिसला नाही, ऐकूही आला नाही; लोभच तुझी आई, वडील, भाऊ आणि आप्त आहेत.
पालितो लोभ एवैकस्त्यक्त्वा धर्मं सदैव हि । तस्माद्दुःखी भवाञ्जातो दारिद्रेणाति पीडितः
तू नेहमीच लोभाचं पालन केलं, धर्म सोडला; म्हणूनच तू दुःखी जन्मास आला आहेस आणि मोठ्या दारिद्र्याने त्रस्त झालेला आहेस.
दिनेदिने महातृष्णा हृदये ते प्रवर्त्तते । यदायदा गृहे द्रव्यं वृद्धिमायाति ते सदा
रोज तुझ्या मनात मोठी तृष्णा वाढत जाते; घरात धन वाढलं की, ती तृष्णा नेहमीच अशीच असते.
तृष्णया दह्यमानस्तु तदा त्वं वह्निरूपया । रात्रौ वा त्वं प्रसुप्तस्तु लोभं चिंतयसेऽधिकम्
तृष्णेच्या ज्वाळांनी जळत असताना, अग्नीप्रमाणे, रात्री झोपेतसुद्धा तू लोभाचाच अधिक विचार करतोस.
दिनं प्राप्य महामोहैर्व्यापितो हि सदैव हि । सहस्रं लक्षतः कोटिः कदावार्बुदमेव च
दररोज तू मोठ्या मोहात गुंतलेला असतोस; 'कधी माझ्याकडे हजार, लाख, कोटी किंवा अब्ज येईल?' असा विचार करतोस.
भविष्यति कदा खर्वो निखर्वश्चाथ मे गृहे । एवं सहस्रलक्षं च कोटिरर्बुदमेव च
'कधी माझ्या घरी खरव किंवा निखरव येईल?' असा विचार करत, तू हजार, लाख, कोटी आणि अब्ज याचाच विचार करतोस.
खर्वो निखर्वः संजातस्तृष्णा नैव प्रगच्छति । एवं कालं परित्यज्य वृद्धिमायाति सर्वदा
खरव किंवा निखरव मिळालं तरी तुझी तृष्णा कमी होत नाही; अशा प्रकारे, काळही टाकून, ती तृष्णा नेहमी वाढतच जाते.
नैव दत्तं हुतं विप्र भुक्तं नैव कदा त्वया । निश्चितं भूमिमध्ये तत्क्षिप्तं पुत्रानजानते
तू कधीच काही दिलं नाही, हवन केलं नाही, किंवा काही उपभोगलं नाही, हे ब्राह्मण; जमिनीत जे काही गाडलं आहे, ते तुझ्या मुलांना माहीतही नाही.
अन्यमेवमुपायं तु द्रव्यागमनकारणात् । कुरुषे सर्वदा विप्र लोकान्पृच्छसि बुद्धिमान्
धन मिळवण्यासाठी, हे ब्राह्मण, तू नेहमी दुसरे उपाय शोधतोस आणि लोकांना विचारतोस, चतुरपणे.