नारद उवाच- उपविष्टः स योगींद्र पुनः प्राह तपोधनम् । गृहे पुरुष ते वत्स दारभृत्येषु सर्वदा
नारद म्हणाले — योगीश्वर वसिष्ठांनी त्याला बसवल्यावर पुन्हा विचारले — बाळा, तुझ्या घरी, पत्नी व नोकरांमध्ये सर्व काही ठीक आहे ना?
क्षेममस्ति महाभाग पुण्यकर्मसु चाग्निषु । निरामयोऽसि चांगेषु धर्मं पालयसे सदा
सर्व काही ठीक आहे ना, भाग्यवान? तुझे पुण्यकर्म आणि अग्निहोत्र व्यवस्थित चालू आहेत ना? तुझे शरीर निरोगी आहे ना? तू नेहमी धर्माचे पालन करतोस ना?
एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः पुनः प्राह महीसुरम् । किं करोमि प्रियं कामं सुप्रियं ते द्विजोत्तम
असे विचारून त्या ज्ञानी वसिष्ठांनी पुन्हा ब्राह्मणाला विचारले — श्रेष्ठ ब्राह्मणा, तुझे कोणते प्रिय किंवा मनापासून हवे असलेले काही आहे का? मी ते पूर्ण करीन.
नारद उवाच- एवं संभाष्य तं विप्रं विरराम शुभं वचः । ततो विप्रो महाभागो वसिष्ठं मुनिपुंगवम्
नारद म्हणाले — वसिष्ठांनी त्या ब्राह्मणाशी असे बोलून आपले मंगल वचन थांबवले. त्यानंतर तो भाग्यवान ब्राह्मण वसिष्ठ ऋषींना उद्देशून बोलला.
स होवाच महात्मानं वसिष्ठं तपतां वरम् । भगवञ्छ्रूयतां वाक्यं विच्छेदय द्विजोत्तम
त्याने त्या महान आत्म्याला, तपस्वींमध्ये श्रेष्ठ वसिष्ठांना म्हटले — भगवंत, माझे बोल ऐका आणि माझ्या शंका दूर करा, श्रेष्ठ ब्राह्मणा.
दारिद्र्यं केन भावेन पुत्रसौख्यं कथं नहि । एतन्मे संशयं तात कस्मात्पापाद्वदस्व मे
दारिद्र्य कशामुळे येते आणि पुत्रसुख का मिळत नाही? हेच माझे शंका आहेत, पिताजी. कोणत्या पापामुळे असे होते ते मला सांगा.
महामोहेन संमुग्धः प्रियया बोधितो द्विज । तयाहं प्रेषितस्तात तव पार्श्वं समागतः
माझ्या मोठ्या अज्ञानामुळे मी गोंधळलो होतो, पण माझ्या प्रिय पत्नीने मला समजावले. तिच्या सांगण्यावरून मी तुझ्या सान्निध्यात आलो आहे, पिताजी.
तत्सर्वं हि समाचक्ष्व सर्वसंदेहनाशकम् । मुक्तिदाता भव स्वत्वं ममसंसारबंधनात्
माझ्या सर्व शंका दूर करणारे सर्व काही मला सांग. तू मला संसाराच्या बंधनातून मुक्त करणारा आणि मुक्तिदाता हो.
वसिष्ठ उवाच- पुत्रा मित्रास्तथा भ्राता अन्ये स्वजनबांधवाः । पंचभेदास्तु संबंधाः पुरुषस्य भवंति ते
वसिष्ठ म्हणाले — पुत्र, मित्र, भाऊ, आणि इतर नातेवाईक — या पाच प्रकारच्या नाती माणसाला असतात.
तेते सुमनसा प्रोक्ताः पूर्वमेव तवाग्रतः । ऋणसंबंधिनः सर्वे ते कुपुत्रा द्विजोत्तम
हे सर्व ऋणाच्या नात्याने बांधलेले आहेत, हे मी तुला पूर्वीच सांगितले आहे. हे सर्व कु-पुत्रच आहेत, श्रेष्ठ ब्राह्मणा.
पुत्रस्य लक्षणं पुण्यं तवाग्रे प्रवदाम्यहम् । पुण्यप्रसक्तो यस्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा
पुत्राचे शुभ लक्षण मी तुला सांगतो — ज्याचा आत्मा नेहमी पुण्याशी जोडलेला असतो, जो नेहमी सत्य आणि धर्मात रमतो.
शुद्धिमाञ्ज्ञानसंपन्नस्तपस्वी वाग्विदां वरः । सर्वकर्मसुसंवीतो वेदाध्ययनतत्परः
जो शुद्ध, ज्ञानाने संपन्न, तपस्वी, वाणीमध्ये श्रेष्ठ, सर्व कर्मात कुशल आणि वेदाध्ययनात तत्पर असतो.
सर्वशास्त्रप्रवेदी च देवब्राह्मणपूजकः । याज्ञिकः सर्वयज्ञानां दाता त्यागी प्रियंवदः
तो सर्व शास्त्रांचा जाणकार आहे, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करणारा आहे, सर्व यज्ञ करणारा, यज्ञात दान देणारा, त्याग करणारा आणि नेहमी गोड बोलणारा आहे.
विष्णुध्यानपरो नित्यं शांतोदांतः सुहृत्सदा । पितृमातृपरो नित्यं सर्वस्वजनवत्सलः
तो नेहमी विष्णूच्या ध्यानात मग्न असतो, शांत आणि संयमी असतो, कायमच सर्वांचा मित्र असतो; तो नेहमी वडीलधाऱ्यांची काळजी घेतो आणि सर्व नातेवाईकांवर प्रेम करतो.
कुलस्य तारको विद्वान्स्वकुलं परिपोषकः । एवंगुणैस्तु संयुक्तः सुपुत्रः सुखदायकः
तो आपल्या कुळाचा तारक आहे, बुद्धिमान आहे, आपल्या घरच्यांची काळजी घेणारा आहे; अशा गुणांनी युक्त असा सुपुत्र नेहमी आनंद देतो.
अन्ये संबंधयुक्ताश्च शोकसंतापकारकाः । उदासीनेन किं कार्यं फलहीनेन तेऽनघ
इतर नातेवाईक मात्र दुःख आणि वेदना देणारे असतात; जे उदासीन असतात आणि ज्यांच्या कृतींना फळ नसते, त्यांचा काय उपयोग, हे पापरहित?
आयांति यांति ते सर्वे दुःखं दत्वा सुदारुणम् । पुत्ररूपेण ते सर्वे संसारे द्विजसत्तम
ते सर्व येतात आणि जातात, पण फार मोठे दुःख देतात; पुत्ररूपाने ते सर्व संसारात वेदना देतात, हे श्रेष्ठ द्विज.
पूर्वजन्मकृतं कर्म यत्त्वया परिपालितम् । तत्सर्वं हि प्रवक्ष्यामि श्रूयतामद्भुतं पुनः
तू पूर्वजन्मी जे कर्म केलेस आणि जपलेस, ते सर्व मी सांगतो; पुन्हा हे अद्भुत ऐक.
भवाञ्छूद्रो महाप्राज्ञ पूर्वजन्मनि नान्यथा । कृषिकर्त्ता ज्ञानहीनो महालोभेन संयुतः
हे महाप्राज्ञ, तू पूर्वजन्मी शूद्र होतास, दुसरे काही नव्हते; तू शेतकरी होतास, तुला ज्ञान नव्हते आणि मोठ्या लोभाने भरलेला होतास.
एकभार्यः सदा द्वेषी बहुपुत्रो ह्यदत्तवान् । धर्मं नैव विजानासि सत्यं च परिनिष्ठितम्
तुझी एकच पत्नी होती, तू नेहमी द्वेष करणारा होतास, अनेक पुत्रांचे पिता होतास, पण कधीच दान दिले नाहीस; तुला धर्म आणि खरी गोष्ट समजलीच नव्हती.
दानं नैव त्वया दत्तं शास्त्रं नैव परिश्रुतम् । कृतं नैव त्वया तीर्थं न च यात्रा महामते
तू कधीच दान दिले नाहीस, शास्त्र ऐकले नाहीस; तीर्थयात्रा केली नाहीस, प्रवासही केला नाहीस, हे महात्मा.
एवं कृतस्त्वया विप्र कृषिमार्गः पुनःपुनः । पशूनां पालनं पूर्वंग च्छंश्चैव द्विजोत्तम
हे विप्र, अशा प्रकारे तू पुन्हा पुन्हा शेती केलीस; पूर्वी तू गायी आणि मेंढ्या राखल्या, हे श्रेष्ठ द्विज.
महिषीणां तथाश्वीनां पालनं च पुनःपुनः । एवं पूर्वं कृतं कर्म त्वयैव च द्विजोत्तम
तसेच, तू पुन्हा पुन्हा म्हशी आणि घोडे राखलेस; हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, असे कर्म पूर्वी तूच केलेस.
विपुलं तु धनं तद्वल्लोभेन परिसंचितम् । तस्य व्ययस्तु पुण्येन न कृतस्तु त्वया कदा
मोठे धन तू लोभाने जमवलेस; पण ते पुण्यासाठी कधीच खर्च केले नाहीस.
पात्रे दानं न दत्तं हि दृष्ट्वा वा दुर्बलं च तत् । कृषिं कृत्वा न दत्तं तु भवता धनमेव हि
पात्राला कधीच दान दिले नाहीस, त्यांची दीनता पाहूनही नाही; शेती करून मिळवलेले धन फक्त स्वतःकडेच ठेवलेस.
गोमयं हि त्विदं सर्वं पशूनां संचयं च वै । विक्रयित्वा धनं विप्र संचितं विपुलं त्वया
हे विप्र, गायीचे शेण आणि पशूंचा साठा तू विकला आणि मोठे धन जमवलेस.
तक्रं घृतं तथा क्षीरं विक्रीतं सततं दधि । दुष्कालश्चिंतितो विप्र मोहितो विष्णुमायया
तूप, ताक, दूध आणि दही हे सर्व नेहमी विकलेस; हे विप्र, वाईट काळाची चिंता करत राहिलास आणि विष्णूच्या मायेने फसवलास.
कृत्वा महार्घमेवैतद्धनं ब्राह्मणसत्तम । निर्दयेन त्वया दानं न दत्तं तु तदा किल
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, हे धन फार मौल्यवान केलेस, पण त्या वेळी तू निर्दयीपणे कधीच दान दिले नाहीस.
देवानां पूजनं विप्र भवता न कृतं सदा । पर्वाणि प्राप्य विप्रेभ्यो द्रव्यं नैव समर्पितम्
हे विप्र, देवांची पूजा तू कधीच केली नाहीस; सणासुदीच्या वेळीही ब्राह्मणांना काही दिले नाहीस.
श्राद्धकालं च संप्राप्य श्रद्धया न कृतं त्वया । भार्या वदति ते साध्वी दिनमध्ये समागते
श्राद्धाचा काळ आला तरी तू श्रद्धेने ते केले नाहीस; तुझी सती पत्नी दिवसाच्या वेळी तुला सांगते.