तस्य धर्मः प्रसन्नात्मा पुण्य सौख्यं प्रयच्छति । यंयं चिंतयते प्राज्ञस्तंतं प्राप्नोति दुर्लभम्
त्याचा धर्म प्रसन्न मनाने पुण्य आणि सुख देतो. ज्ञानी ज्या गोष्टीची इच्छा करतो, ती दुर्मिळ गोष्ट त्याला मिळते.
देवशर्म्मोवाच- सर्वं देवि समाख्यातं धर्माख्यं ज्ञानमुत्तमम् । कथं पुत्रमहं विंद्यां वैष्णवं गुणसंयुतम्
देवशर्मा म्हणाला — हे देवी, धर्म नावाचे श्रेष्ठ ज्ञान मी सर्व सांगितले. मी कसा मिळवू शकेन असा पुत्र, जो विष्णूभक्त आणि गुणी असेल?
वद त्वं मे महाभागे यदि जानासि सुव्रते । धर्ममार्गस्त्वया सर्व्वः पितुः प्राप्तः पुरानघे
हे भाग्यवती, जर तुला माहीत असेल तर मला सांग. सगळा धर्ममार्ग तुला तुझ्या वडिलांकडून पूर्वी मिळाला आहे, हे निष्पापे.
ममैतद्विदितं कांते भवती ब्रह्मवादिनी । च्यवनस्य प्रसादेन विष्णोस्तुष्टस्य ते पुरा
हे प्रिये, हे मला माहीत आहे; तू ब्रह्मज्ञान सांगणारी आहेस. पूर्वी च्यवन ऋषींच्या कृपेने आणि विष्णूच्या प्रसादाने तुला हे मिळाले.
सुमनोवाच- वसिष्ठं गच्छ धर्मज्ञ तं प्रार्थय महामुनिम् । तस्मात्प्राप्स्यसि तं पुत्रं धर्मज्ञं धर्मवत्सलम्
सुमना म्हणाली — तू धर्म जाणणाऱ्या वसिष्ठांकडे जा आणि त्या महान ऋषीला विनंती कर. त्यांच्याकडून तुला धर्मनिष्ठ आणि धर्मावर प्रेम करणारा पुत्र मिळेल.
एवमुक्ते तया वाक्ये देवशर्मा द्विजोत्तमः । करिष्ये तव कल्याणि मतमेवं न संशयः
ती अशी बोलल्यावर श्रेष्ठ ब्राह्मण देवशर्मा म्हणाला — कल्याणी, मी तुझ्या इच्छेनुसार नक्कीच करीन, यात काहीच शंका नाही.
एवमुक्त्वा जगामासौ देवशर्मा द्विजोत्तमः । वसिष्ठं सर्ववेत्तारं दीप्यंतं तपतां वरम्
असे म्हणून देवशर्मा, श्रेष्ठ ब्राह्मण, सर्वज्ञ वसिष्ठांकडे गेला, जे तपस्वींमध्ये श्रेष्ठ आणि तेजस्वी होते.
गंगातीरे स्थितं पुण्यमासनस्थं द्विजोत्तमम् । तेजोज्वालासमाकीर्णं द्वितीयमिव भास्करम्
त्याने गंगेच्या पवित्र काठावर बसलेल्या, तेजाने झळाळणाऱ्या, दुसऱ्या सूर्यासारख्या भासणाऱ्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला पाहिले.
राजमानं महात्मानं ब्रह्मसिंहं द्विजोत्तमम् । भक्त्या प्रणम्य स मुनिं दंडवत्तं पुनःपुनः
त्याने त्या तेजस्वी, महान आत्म्याच्या, ब्राह्मणसिंह वसिष्ठांना पाहिले आणि भक्तीभावाने पुन्हा पुन्हा दंडवत घालून नमस्कार केला.
तमुवाच महातेजा ब्रह्मसूनुरकल्मषम् । उपविशासने पुण्ये सुखेन सुमहामते
ते तेजस्वी, पापरहित ब्रह्मपुत्र वसिष्ठ म्हणाले — हे बुद्धिमान, या पवित्र आसनावर सुखाने बस.
नारद उवाच- उपविष्टः स योगींद्र पुनः प्राह तपोधनम् । गृहे पुरुष ते वत्स दारभृत्येषु सर्वदा
नारद म्हणाले — योगीश्वर वसिष्ठांनी त्याला बसवल्यावर पुन्हा विचारले — बाळा, तुझ्या घरी, पत्नी व नोकरांमध्ये सर्व काही ठीक आहे ना?
क्षेममस्ति महाभाग पुण्यकर्मसु चाग्निषु । निरामयोऽसि चांगेषु धर्मं पालयसे सदा
सर्व काही ठीक आहे ना, भाग्यवान? तुझे पुण्यकर्म आणि अग्निहोत्र व्यवस्थित चालू आहेत ना? तुझे शरीर निरोगी आहे ना? तू नेहमी धर्माचे पालन करतोस ना?
एवमुक्त्वा महाप्राज्ञः पुनः प्राह महीसुरम् । किं करोमि प्रियं कामं सुप्रियं ते द्विजोत्तम
असे विचारून त्या ज्ञानी वसिष्ठांनी पुन्हा ब्राह्मणाला विचारले — श्रेष्ठ ब्राह्मणा, तुझे कोणते प्रिय किंवा मनापासून हवे असलेले काही आहे का? मी ते पूर्ण करीन.
नारद उवाच- एवं संभाष्य तं विप्रं विरराम शुभं वचः । ततो विप्रो महाभागो वसिष्ठं मुनिपुंगवम्
नारद म्हणाले — वसिष्ठांनी त्या ब्राह्मणाशी असे बोलून आपले मंगल वचन थांबवले. त्यानंतर तो भाग्यवान ब्राह्मण वसिष्ठ ऋषींना उद्देशून बोलला.
स होवाच महात्मानं वसिष्ठं तपतां वरम् । भगवञ्छ्रूयतां वाक्यं विच्छेदय द्विजोत्तम
त्याने त्या महान आत्म्याला, तपस्वींमध्ये श्रेष्ठ वसिष्ठांना म्हटले — भगवंत, माझे बोल ऐका आणि माझ्या शंका दूर करा, श्रेष्ठ ब्राह्मणा.
दारिद्र्यं केन भावेन पुत्रसौख्यं कथं नहि । एतन्मे संशयं तात कस्मात्पापाद्वदस्व मे
दारिद्र्य कशामुळे येते आणि पुत्रसुख का मिळत नाही? हेच माझे शंका आहेत, पिताजी. कोणत्या पापामुळे असे होते ते मला सांगा.
महामोहेन संमुग्धः प्रियया बोधितो द्विज । तयाहं प्रेषितस्तात तव पार्श्वं समागतः
माझ्या मोठ्या अज्ञानामुळे मी गोंधळलो होतो, पण माझ्या प्रिय पत्नीने मला समजावले. तिच्या सांगण्यावरून मी तुझ्या सान्निध्यात आलो आहे, पिताजी.
तत्सर्वं हि समाचक्ष्व सर्वसंदेहनाशकम् । मुक्तिदाता भव स्वत्वं ममसंसारबंधनात्
माझ्या सर्व शंका दूर करणारे सर्व काही मला सांग. तू मला संसाराच्या बंधनातून मुक्त करणारा आणि मुक्तिदाता हो.
वसिष्ठ उवाच- पुत्रा मित्रास्तथा भ्राता अन्ये स्वजनबांधवाः । पंचभेदास्तु संबंधाः पुरुषस्य भवंति ते
वसिष्ठ म्हणाले — पुत्र, मित्र, भाऊ, आणि इतर नातेवाईक — या पाच प्रकारच्या नाती माणसाला असतात.
तेते सुमनसा प्रोक्ताः पूर्वमेव तवाग्रतः । ऋणसंबंधिनः सर्वे ते कुपुत्रा द्विजोत्तम
हे सर्व ऋणाच्या नात्याने बांधलेले आहेत, हे मी तुला पूर्वीच सांगितले आहे. हे सर्व कु-पुत्रच आहेत, श्रेष्ठ ब्राह्मणा.
पुत्रस्य लक्षणं पुण्यं तवाग्रे प्रवदाम्यहम् । पुण्यप्रसक्तो यस्यात्मा सत्यधर्मरतः सदा
पुत्राचे शुभ लक्षण मी तुला सांगतो — ज्याचा आत्मा नेहमी पुण्याशी जोडलेला असतो, जो नेहमी सत्य आणि धर्मात रमतो.
शुद्धिमाञ्ज्ञानसंपन्नस्तपस्वी वाग्विदां वरः । सर्वकर्मसुसंवीतो वेदाध्ययनतत्परः
जो शुद्ध, ज्ञानाने संपन्न, तपस्वी, वाणीमध्ये श्रेष्ठ, सर्व कर्मात कुशल आणि वेदाध्ययनात तत्पर असतो.
सर्वशास्त्रप्रवेदी च देवब्राह्मणपूजकः । याज्ञिकः सर्वयज्ञानां दाता त्यागी प्रियंवदः
तो सर्व शास्त्रांचा जाणकार आहे, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करणारा आहे, सर्व यज्ञ करणारा, यज्ञात दान देणारा, त्याग करणारा आणि नेहमी गोड बोलणारा आहे.
विष्णुध्यानपरो नित्यं शांतोदांतः सुहृत्सदा । पितृमातृपरो नित्यं सर्वस्वजनवत्सलः
तो नेहमी विष्णूच्या ध्यानात मग्न असतो, शांत आणि संयमी असतो, कायमच सर्वांचा मित्र असतो; तो नेहमी वडीलधाऱ्यांची काळजी घेतो आणि सर्व नातेवाईकांवर प्रेम करतो.
कुलस्य तारको विद्वान्स्वकुलं परिपोषकः । एवंगुणैस्तु संयुक्तः सुपुत्रः सुखदायकः
तो आपल्या कुळाचा तारक आहे, बुद्धिमान आहे, आपल्या घरच्यांची काळजी घेणारा आहे; अशा गुणांनी युक्त असा सुपुत्र नेहमी आनंद देतो.
अन्ये संबंधयुक्ताश्च शोकसंतापकारकाः । उदासीनेन किं कार्यं फलहीनेन तेऽनघ
इतर नातेवाईक मात्र दुःख आणि वेदना देणारे असतात; जे उदासीन असतात आणि ज्यांच्या कृतींना फळ नसते, त्यांचा काय उपयोग, हे पापरहित?
आयांति यांति ते सर्वे दुःखं दत्वा सुदारुणम् । पुत्ररूपेण ते सर्वे संसारे द्विजसत्तम
ते सर्व येतात आणि जातात, पण फार मोठे दुःख देतात; पुत्ररूपाने ते सर्व संसारात वेदना देतात, हे श्रेष्ठ द्विज.
पूर्वजन्मकृतं कर्म यत्त्वया परिपालितम् । तत्सर्वं हि प्रवक्ष्यामि श्रूयतामद्भुतं पुनः
तू पूर्वजन्मी जे कर्म केलेस आणि जपलेस, ते सर्व मी सांगतो; पुन्हा हे अद्भुत ऐक.
भवाञ्छूद्रो महाप्राज्ञ पूर्वजन्मनि नान्यथा । कृषिकर्त्ता ज्ञानहीनो महालोभेन संयुतः
हे महाप्राज्ञ, तू पूर्वजन्मी शूद्र होतास, दुसरे काही नव्हते; तू शेतकरी होतास, तुला ज्ञान नव्हते आणि मोठ्या लोभाने भरलेला होतास.
एकभार्यः सदा द्वेषी बहुपुत्रो ह्यदत्तवान् । धर्मं नैव विजानासि सत्यं च परिनिष्ठितम्
तुझी एकच पत्नी होती, तू नेहमी द्वेष करणारा होतास, अनेक पुत्रांचे पिता होतास, पण कधीच दान दिले नाहीस; तुला धर्म आणि खरी गोष्ट समजलीच नव्हती.