पूर्वं देवगंधर्वयोषितो ह्यष्टावक्रं महामुनिं दृष्ट्वा जहसुस्ततस्तेन शप्ता वेश्या भविष्यथ ततस्ताभि प्रसादितः पूजितश्च तत्प्रसादात्सर्वलोकैश्च नमस्कृतं वासुदेवं भर्तारमवाप्यापि तेनैव दस्युहस्तं गता अभवन्
पूर्वी या स्त्रिया देव आणि गंधर्व कन्या होत्या; त्यांनी अष्टावक्र महर्षींना पाहून हसले, म्हणून त्यांनी त्यांना शाप दिला की तुम्ही वेश्या व्हाल. नंतर त्या त्यांना प्रसन्न करून पूजल्या, त्याच्या कृपेने त्या सर्व लोकांनी पूज्य असलेल्या वासुदेवाला पती म्हणून मिळवलं, पण त्याच शापामुळे त्या दस्यूंच्या हाती पडल्या.
अर्जुनोऽपि दस्युभिर्निर्जितः शोकसमाविष्टो मम भुजबलं सवीर्यं कृष्णेनैव सह सर्वमैश्वर्यं निर्यातमिति मत्वा अद्य मम भाग्य क्षय इति वदन्सायं संध्यारविरिव निःशेषविनष्टतेजाः स्वां पुरीं समाजगाम
अर्जुनही दस्यूंनी पराभूत झाला, दुःखाने भरला आणि म्हणाला, 'माझे बाहुबल, शौर्य आणि सर्व ऐश्वर्य कृष्णासह निघून गेले; आज माझे भाग्य संपले.' असे म्हणत, संध्याकाळच्या सूर्याप्रमाणे तेज हरपून, तो आपल्या नगरीत परतला.
अत्र श्लोकाः - अन्ये सर्वेऽवताराः स्युः कृष्णस्य चरितं महत् । भूभारकविनाशाय प्रादुर्भूतो रमापतिः
इथे काही श्लोक आहेत: इतर सर्व अवतार हे कृष्णाचेच आहेत; कृष्णाची महान कृत्ये पृथ्वीवरील भार दूर करण्यासाठी आहेत — लक्ष्मीपती यासाठी प्रकट झाले.
एतत्कृष्णस्य चरितं दुष्टानां नाशहेतवे । श्रीकृष्णः करुणासिंधुर्वैकुंठे मोदते सदा १०० 6.252.
हे कृष्णाचे चरित्र दुष्टांचा नाश करण्यासाठी आहे; श्रीकृष्ण, करुणेचा समुद्र, वैकुंठात नेहमी आनंदाने वास करतात.
अत्यद्भुतमिदं देवि कृष्णस्य चरितं शुभम् । संग्रहेण मयैवोक्तं तव सर्वफलप्रदम्
हे देवी, कृष्णाचे हे अत्यंत अद्भुत आणि शुभ चरित्र मी तुला संक्षिप्तपणे सांगितले, जे सर्व फल देणारे आहे.
वासुदेवस्य चरितं यः पठेद्धरिसन्निधौ । स्मरेद्वा शृणुयाद्भक्त्या स याति परमं पदम्
जो कोणी वासुदेवाची कृत्ये हरिच्या सान्निध्यात वाचतो, आठवतो किंवा भक्तीने ऐकतो, तो परमपदाला पोहोचतो.
महापातकयुक्तो वा तथोपपातकसंयुतः । बालकृष्णस्य चरितं श्रुत्वा पापैः प्रमुच्यते
कोणताही मोठा किंवा लहान पापी असला, तरी बालकृष्णाची कृत्ये ऐकून सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
द्वारवत्यां समासीनं रुक्मिणीसहितं हरिम् । स्मरन्वै महदैश्वर्यमनेनाप्नोत्यसंशयः
जो कुणी द्वारका नगरीत रुक्मिणीसह बसलेल्या हरिचा स्मरण करतो, तो नक्कीच मोठ्या ऐश्वर्याला पोहोचतो—यात काहीच शंका नाही.
संग्रामे संकटे दुर्गे शत्रुभिः परिवेष्टिते । नेतारं सर्वदेवानां ध्यात्वा सुविजयी भवेत्
युद्धात, संकटात, किल्ल्यात शत्रूंनी वेढा घातला असता, सर्व देवांचे नेते असलेल्या परमेश्वराचे ध्यान केल्यास नक्कीच विजय मिळतो.
यः स्मरेद्गोपकन्याभिः क्रीडंतं गोव्रजे शुभे । सर्वकामानवाप्नोति सौभाग्यं चैव विंदति
जो कुणी शुभ गोव्रजामध्ये गोपिकांसोबत खेळणाऱ्या त्याचा स्मरण करतो, त्याला सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि उत्तम भाग्य लाभते.
महोपसर्गरोगाद्यैर्युक्तो यस्तु सनातनम् । जेतारं च महारौद्रीं कृत्यां काशीपुरे स्थिताम्
जो मोठ्या संकटांनी किंवा रोगांनी त्रस्त आहे, आणि जो सनातन परमेश्वर व काशीमध्ये राहणाऱ्या भयंकर कृत्याचा संहार करणाऱ्याचे स्मरण करतो, तो मुक्त होतो.
किमत्र बहुनोक्तेन सर्वकालेषु चाप्सु भे । कृष्णाय नम इत्येवं मंत्रमुच्चारयेद्बुधः
याबद्दल जास्त बोलण्याची गरज नाही; सर्व काळी आणि पाण्यात, ज्ञानी माणसाने फक्त 'कृष्णाला नमस्कार' हा मंत्र उच्चारावा.
कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने । प्रणतः क्लेशनाशाय गोविंदाय नमोनमः
कृष्ण, वसुदेवपुत्र, हरि, परमात्मा—शरण आलेल्यांचे दुःख दूर करणाऱ्या गोविंदाला मी वारंवार नमस्कार करतो.
इमं मंत्रं जपन्देवि भक्त्या प्रतिदिनं नरः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकमवाप्नुयात्
हे देवी, जो मनुष्य हा मंत्र रोज भक्तीने जपतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि विष्णुलोक प्राप्त करतो.
सर्वेषामेव देवानामीश्वरोऽसौ जनार्दनः । रक्षणाय च लोकानामवस्थांतरमेति वै
सर्व देवांचा स्वामी जनार्दन आहे; लोकांचे रक्षण करण्यासाठी तो वेगवेगळ्या रूपे धारण करतो.
त्रिपुरं हंतुकामेन मया संपूजितो हरिः । बुद्धरूपधरः श्रीमान्मोहयामास तद्रिपून्
त्रिपुराचा नाश करण्याच्या इच्छेने मी हरिची पूजा केली; त्याने बुद्धरूप धारण करून त्या शत्रूंना मोहात पाडले.
मोहितास्तेन शास्त्रेण सर्वधर्मविवर्जिताः । नारायणास्त्रेण मया निहता देवशत्रवः
त्या शिक्षणाने मोहात पडून, सर्व धर्मापासून वंचित झालेले ते देवांचे शत्रू मी नारायणास्त्राने नष्ट केले.
अवतीर्य कलावंते ब्राह्मणस्य निवेशने । हनिष्यति तथा रौद्रान्म्लेच्छान्सर्वाञ्जनार्दनः
युगाच्या शेवटी, जनार्दन ब्राह्मणाच्या घरी अवतार घेईल आणि भयंकर म्लेच्छांचा नाश करील.
तैस्तैर्भावैर्मयावस्थाः सर्वाः प्रोक्ता जगत्पतेः । किमन्यच्छ्रोतुकामासि तद्ब्रवीमि शुभानने
जगाच्या स्वामीच्या या सर्व रूपांचे वर्णन मी त्यांच्या स्वभावानुसार केले आहे. अजून तुला काय ऐकायचे आहे, शुभेच्छुक? ते मला सांग.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे। उमामहेश्वरसंवादे श्रीकृष्णचरिते श्रीकृष्णस्वधामगमननिरूपणंनाम द्विपंचाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्ममहापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमामहेश्वर संवादातील 'श्रीकृष्णाच्या स्वधाम गमनाचे वर्णन' हा दोनशे बावन्नावा अध्याय समाप्त झाला.
जैमिनिरुवाच- क्रियायोगस्य तत्वं मे ब्रूहि व्यास महामते । क्रियायोगमहं ज्ञातुमिच्छामि भवदग्रतः
जैमिनी म्हणाला—हे व्यास, महात्म्या, कृयायोगाचे खरे स्वरूप मला सांग. तुझ्याकडून मला कृयायोग जाणून घ्यायची इच्छा आहे.
व्यास उवाच- शरीरं मानुषं विप्र दुर्लभं चात्र भूतले । धीरः शरीरमासाद्य मोक्षार्थं योगमभ्यसेत्
व्यास म्हणाला—हे ब्राह्मण, या पृथ्वीवर मानवी शरीर मिळणे फार दुर्मिळ आहे. ज्याला हे शरीर मिळाले, त्याने मुक्तीसाठी योगाचा अभ्यास करावा.
क्रियायोगध्यानयोगावुभौ योगौ प्रकीर्तितौ । तयोराद्यः क्रियायोगः कुर्वतां सर्वकामदः
कृयायोग आणि ध्यानयोग हे दोन्ही योग म्हणून ओळखले जातात; त्यात कृयायोग हा पहिला असून, तो करणाऱ्याला सर्व इच्छा पूर्ण करून देतो.
गङ्गा श्रीर्विष्णुपूजा च दानानि द्विजसत्तम । ब्राह्मणानां तथा भक्तिर्भक्तिरेकादशी व्रते
गंगा स्नान, विष्णूची पूजा, दान, ब्राह्मणांची भक्ती आणि एकादशीचे व्रत—हे सर्व कृयायोगाचे अंग आहेत.
धात्री तुलस्योर्भक्तिश्च तथा चातिथिपूजनम् । क्रियायोगाङ्गभूतानि प्रोक्तानीति समासतः
आवळा आणि तुळशी यांची भक्ती, तसेच पाहुण्यांचे स्वागत—हे कृयायोगाचे मुख्य भाग आहेत, असे संक्षिप्तपणे सांगितले आहे.
क्रियायोगादृते विप्र ध्यानयोगेन सिद्ध्यति । क्रियायोगरतो याति तद्विष्णोः परमं पदम्
हे ब्राह्मण, कृतीच्या योगाशिवाय ध्यानाच्या योगानेच सिद्धी मिळते; पण जो कृतीच्या योगात रमतो, तो त्या विष्णूच्या परम स्थानाला पोहोचतो.
जैमिनिरुवाच- क्रियायोगाङ्गभूतानि यानि प्रोक्तानि भोः प्रभो । तन्माहात्म्यानि कथय यदि भो मय्यनुग्रहः
जैमिनी म्हणाला— प्रभो, कृतीच्या योगाची जी अंगे सांगितली आहेत, त्यांची महती कृपया मला सांग, जर माझ्यावर तुझा अनुग्रह असेल.
गङ्गायाः के गुणा ब्रह्मन्विष्णुपूजाफलं च किम् । श्रेष्ठानि कानि दानानि का वा भक्तिर्द्विजन्मनाम्
ब्राह्मण, गंगेचे गुण कोणते? विष्णूची पूजा केल्याचे फळ काय? सर्वांत श्रेष्ठ दान कोणते, आणि द्विजांचा भक्तीभाव कसा असावा?
एकादश्याः फलं किंवा धात्रीभक्तिश्च कीदृशी । तुलस्याः कीदृशी भक्तिः किं वा चातिथिपूजनम्
एकादशीचे फळ काय, आणि धात्रीच्या भक्तीचा स्वरूप कसा आहे? तुळशीची भक्ती कशी असावी, आणि अतिथीपूजन काय असते?
एवं हितार्थाय सर्वदेवानां समस्तभूभारविनाशाय यदुवंशेऽवतीर्य सकलराक्षसविनाशं कृत्वा महांतमपि चोर्वीभारं नाशयित्वा नंदव्रजद्वारकामथुरानिवासिनः सर्वान्स्थावरजंगमान्कालभवबंधैर्मोचयित्वा परमैश्वर्गे शाश्वते योगिगम्ये हिरण्मये रम्ये सात्विके संस्थाप्य नित्यं दिव्यमहिष्यादिसंसेव्यमानो वासुदेव उवास
सर्व देवतांच्या कल्याणासाठी आणि पृथ्वीवरील भार नष्ट करण्यासाठी वासुदेव यादव वंशात अवतरले, सर्व राक्षसांचा नाश केला, पृथ्वीवरील मोठा भार दूर केला, नंद, व्रज, द्वारका आणि मथुरेतील सर्व स्थावर-जंगम जीवांना काळमृत्यूच्या बंधनातून मुक्त केले आणि त्यांना सर्वोच्च, शाश्वत, योगी, सुवर्णमय, सात्त्विक अशा दिव्य लोकात स्थापन केले, आणि आपल्या दिव्य राणींनी नेहमी सेवित होत वासुदेव तिथे वास करू लागले.