संतोष एव परमं पुण्यं सौख्यादिकारणम् । असंतोषः परं पापमित्याह भगवान्हरिः
समाधान हेच श्रेष्ठ पुण्य आणि सुखाचे मूळ आहे, असे भगवान हरि म्हणतात. असमाधान हेच मोठे पाप आहे.
लोभः पापस्य बीजोऽयं मोहो मूलं च तस्य वै । असत्यं तस्य हि स्कंधो महाशाखा सुविस्तरात्
लोभ हे पापाचे बीज आहे आणि मोह त्याचे मूळ. असत्य हा त्याचा खांब आहे, आणि त्याच्या मोठ्या फांद्या दूरवर पसरलेल्या आहेत.
मदकौटिल्य पत्राणि कुबुद्ध्या पुष्पितः सदा । अनृतं तस्य सौगंध्यमज्ञानं फलमेव च
मद, वाकडेपणा आणि दुष्ट बुद्धी ही त्या झाडाची पानं आहेत, जी नेहमीच फुललेली असतात; त्याचा सुगंध म्हणजे खोटेपणा आणि त्याचं फळ म्हणजे अज्ञान.
कुड्यं पाषंडचौराश्च क्रूराः कूटाश्च पापिनः । पक्षिणो मोहवृक्षस्य महाशाखासमाश्रिताः
पाखंडी, चोर, निर्दयी आणि कपटी पापी हे मोहाच्या झाडाच्या मोठ्या फांद्यांवर आश्रय घेणाऱ्या भिंती, दोर आणि पक्ष्यांसारखे आहेत.
अज्ञानं सुफलं तस्य रसो धर्मं फलस्य हि । भावोदकेन संवृद्धिस्तस्य श्रद्धा क्रतु प्रिया
त्याचं भरपूर फळ म्हणजे अज्ञान; त्या फळाचा स्वाद म्हणजे अधर्म; मनाच्या पाण्याने ते वाढतं आणि श्रद्धा त्याच्या कर्माला प्रिय असते.
अधर्मेषु रसस्तस्य उत्क्लेदैर्मधुरायते । तादृशैश्च फलैश्चैवसफलो लोभपादपः
त्याचा स्वाद अधर्मात आहे, आणि सडलेल्या गोडपणामुळे तो गोड वाटतो; अशा फळांनी लोभाचं झाड निष्फळच राहतं.
तस्यच्छायां समाश्रित्य यो नरः परिवर्तते । फलानि तस्य सोऽश्नाति स्वपक्वानि दिनेदिने
जो माणूस त्या झाडाच्या सावलीत राहतो आणि तिथेच वावरतो, तो दररोज त्याची पिकलेली फळं खातो.
फलानां च रसेनापि अधर्मेण तु पोषितः । स संपुष्टो भवेन्मर्त्यः पतनाय प्रयच्छति
त्या फळांचा स्वाद जरी अधर्माने पोसला गेला, तरी असा पोसलेला माणूस शेवटी अधःपाताकडेच जातो.
तस्माच्चिंतां परिश्रित्य स्वामि लोभं न कारयेत् । धनपुत्रकलत्राणां चिंतामेतां न कारयेत्
म्हणून अशी चिंता सोडून, लोभ वाढवू नये; धन, मुले किंवा पत्नी यांची चिंता करू नये.
यो हि विद्वान्नचेत्कांत मूर्खाणां पथमेव हि । मृषा चिंतयते नित्यं दिवारात्रौ विमोहितः
जो विद्वान माणूसही मूर्खांसारखा नेहमी खोटी चिंता करतो, तो दिवस-रात्र भ्रमितच राहतो.
शुभार्थं च प्रविंदामि कथं पुत्रानहं लभे । एवं चिंतयते नित्यं दिवारात्रौ विमोहितः
तो दिवस-रात्र सतत विचार करतो, 'शुभासाठी मला मुले कशी मिळतील?'—अशा प्रकारे तो भ्रमातच राहतो.
क्षणमेकं प्रपश्येत्स चिंतामध्ये महत्सुखम् । पुनश्चैतन्यमायाति महादुःखेन पीड्यते
चिंतेच्या मध्यात त्याला क्षणभर मोठं सुख वाटतं, पण पुन्हा भानावर आल्यावर तो मोठ्या दुःखाने त्रस्त होतो.
चिंतामोहौ परित्यज्य अनुवर्तस्व तं द्विज । संसारे नास्ति संबंधः केन सार्धं महामते
चिंता आणि मोह सोडून, त्या मार्गाचा अवलंब कर, द्विजा; या संसारात कोणाशीही खरी नाती नाहीत, हे महात्म्या.
मित्राश्च बांधवाः पुत्राः पितामाता सुतास्तथा । स्वसंबंधा भवंत्येते कलत्रादि तथैव च
मित्र, नातेवाईक, मुले, वडील, आई, मुली, आप्त आणि पत्नी—हे सर्व आपले नातेवाईकच होतात.
देवशर्मोवाच-। संबंधः कीदृशो भद्रे तन्मे विस्तरतो वद । येन जायंति ते सर्वे धनपुत्रादि बांधवाः
देवशर्मा म्हणाला: 'हे शुभे, हे नातं कसं असतं? मला सविस्तर सांग, ज्यामुळे हे सर्व—धन, मुले आणि नातेवाईक—उत्पन्न होतात.'
सुमनोवाच-। भर्तः पंचविधाः पुत्रा जायंते तान्वदाम्यहम् । न्यासापहारकं चैकमृणसंबंधिनं परम्
सुमना म्हणाली: 'नाथ, पाच प्रकारची मुले असतात; मी तुला ती सांगते: एक म्हणजे ठेव चोरणारा, दुसरा म्हणजे कर्जामुळे बांधलेला—हे दोघे प्रमुख आहेत.'
रिपुं लभ्यमुदासीनमिति कांत भवंति ते । लक्षणानि प्रवक्ष्यामि तेषामीश पृथक्पृथक्
शत्रू, मिळवलेला आणि उदासीन—हे प्रकार आहेत, प्रिये; त्यांच्या लक्षणांची मी तुला वेगवेगळी सांगते.
पुत्रा मित्राः प्रिया भार्या पिता माता च बांधवाः । स्वेनस्वेन हि जायंते संबंधेन महीतले
मुले, मित्र, प्रिय पत्नी, वडील, आई आणि नातेवाईक—हे सर्व पृथ्वीवर आपल्या-आपल्या नात्याने जन्म घेतात.
न्यासापहारभावेन यस्य येन हृतं भुवि । न्यासस्वामी भवेत्पुत्रो गुणवान्रूपवान्भुवि
ज्याने ज्या कारणाने ठेव घेतली, त्याचा ठेवधारक हा पृथ्वीवर गुणवान आणि देखणा मुलगा होतो.
येन ह्यपहृतं न्यासं तस्य गेहे न संशयः । न्यासापहारणं दुःखं स दत्त्वा दारुणं गतः
ज्याने ठेव घेतली, तो नक्कीच त्या व्यक्तीच्या घरी जन्म घेतो; ठेव चोरल्याने त्याला मोठं दुःख भोगावं लागतं.
न्यासस्वामी सुपुत्रोऽभून्न्यासापहारकस्य च । गुणवान्रूपवांश्चैव सर्वलक्षणसंयुतः
जो कोणत्याही वस्तूचा विश्वस्त असतो, तो त्या वस्तू चोरून नेणाऱ्याचा चांगला, गुणी आणि देखणा मुलगा होतो, आणि त्याच्यात सर्व शुभ गुण असतात.
भक्तिं च दर्शयेत्तस्य पुत्रो भूत्वा दिनेदिने । प्रियवाङ्मधुरोवाग्मी बहुस्नेहं विदर्शयेत्
तो त्याचा मुलगा होऊन रोज त्याच्याशी भक्ती दाखवतो, गोड आणि प्रेमळ बोलतो, आणि मोठ्या प्रेमाने वागतो.
स्वीयं द्रव्यं समुद्ग्राह्य प्रीतिमुत्पाद्य चातुलाम् । यथा तेन प्रदत्तं तन्न्यासापहरणात्परम्
आपली संपत्ती घेऊन, त्याला मोठा आनंद देतो आणि पूर्वी त्याच्याकडे ठेवलेली वस्तू, चोरून नेल्यापेक्षा जास्त परत देतो.
दुःखमेवं महाभाग दारुणं प्राणनाशनम् । तादृशं तस्य सो दद्यात्पुत्रो भूत्वा महागुणः
अगदी भाग्यवान असशील, तरी असा मुलगा मोठ्या गुणांनी युक्त असतो, पण तो त्याला कठोर आणि जीवघेणा दु:ख देतो.
अल्पायुषस्तथा भूत्वा मरणं चोपगच्छति । दुःखं दत्वा प्रयात्येवं प्रहृत्यैवं पुनःपुनः
तो अल्पायुषी होतो, मृत्यूला सामोरा जातो, दु:ख देतो आणि पुन्हा पुन्हा असा जन्म घेतो आणि जातो.
यदाह पुत्रपुत्रेति प्रलापं हि करोति यः । तदा हास्यं करोत्येष कस्तु पुत्रो हि कस्य च
कोणी 'माझा मुलगा, माझा मुलगा' असे रडत असताना, त्यावेळी हा हसतो, कारण खरेच कोणाचा कोण मुलगा आहे?
अनेनापहृतं न्यासं मदीयं पापचारिणा । द्रव्यापहारणेनापि मम प्राणागताः किल
या पापी माणसाने माझ्या विश्वासाने दिलेली वस्तू चोरली; माझी संपत्ती नेल्यामुळे, खरंतर माझे प्राणच गेले.
दुःखेन महता चैव असह्येन च वै पुरा । तदा दुःखं मया दत्वाद्रव्यमुद्ग्राह्यमुत्तमम्
पूर्वी मी मोठ्या आणि असह्य दु:खात होतो, तेव्हा मी ते दु:ख दिले आणि उत्तम वस्तू काढून घेतली.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वैशाखमाहात्म्ये सप्ताशीतितमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील वैशाखमाहात्म्य या विभागातील सत्त्याऐंशीवा अध्याय येथे संपला.
सुमनोवाच- ऋणसंबंधिनं पुत्रं प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः । ऋणं यस्य गृहीत्वा यः प्रयाति मरणं किल
सुमन म्हणाली: मी तुझ्यासमोर कर्जाशी संबंधित मुलाबद्दल सांगते—जो कर्ज घेऊन मृत्यूला जातो.