सूत उवाच- इति तस्य वचः श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः । अंबरीषश्च राजर्षिर्विस्मितो वाक्यमब्रवीत्
सूतमुनी म्हणाले: नारदमुनींचे हे बोल ऐकून, राजर्षी अंबरिष आश्चर्यचकित होऊन म्हणाले.
अंबरीष उवाच- मार्गशीर्षादिकान्मासान्हित्वा पुण्यान्महामुने । सर्वमासाधिकं मासं वैशाखं किं प्रशंससि
अंबरिष म्हणाले: महर्षी, मार्गशीर्षपासून सुरू होणारे इतर सर्व पुण्याचे महिने सोडून, तुम्ही वैशाख महिन्याचेच विशेष कौतुक का करता?
सर्वेभ्योऽप्यधिकः कस्मान्माधवो माधवप्रियः । को विधिस्तत्र किं दानं किं तपः का च देवता
माधव, जो माधवाला प्रिय आहे, तो इतर सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ का आहे? त्या महिन्यात कोणता नियम, कोणते दान, कोणते तप, आणि कोणती देवता पूजली जाते?
त्वत्पादांभोजरजसा पावितस्य च मे मुने । उपदेशप्रसादेन प्रसादं कर्तुमर्हसि
मुनिवर, तुमच्या चरणकमळांच्या धुळीने मी पावन झालो आहे; तुमच्या उपदेशाच्या कृपेने कृपा करावी हीच माझी विनंती.
धर्मज्ञो धर्ममार्गाणामुद्धर्तासि महामुने । त्वमेकोऽखिलतत्त्वार्थवेत्ता धर्मोपदेशकः
महर्षी, तुम्ही धर्म जाणता आणि धर्ममार्ग दाखवता; सर्व तत्त्वांचा अर्थ तुम्हालाच ठाऊक आहे आणि तुम्हीच धर्माचे उपदेशक आहात.
कर्तोपदेष्टा मंता वानुमंतापि प्रयोजकः । शास्त्रविद्भिर्मुनिवर स्मर्यंते समभागिनः
मुनिवर, जो करतो, उपदेश करतो, सल्ला देतो, मान्यता देतो किंवा प्रेरणा देतो — शास्त्रज्ञ लोक त्यांना समान भागीदार मानतात.
व्रतसत्रतपोदानैर्यत्फलं समवाप्यते । धर्मोपदेशनेनैव तत्सर्वमुपलभ्यते
व्रत, यज्ञ, तप आणि दान यामुळे जे फळ मिळते, ते सर्व धर्माचा उपदेश केल्यानेही मिळते.
तीर्थस्नानं तपोयज्ञकर्म यत्कुरुते मुने । अपि तत्फलभागीस्याद्यः प्रवर्तयिता भवेत्
मुनिवर, जो दुसऱ्यांना तीर्थस्नान, तप, यज्ञ किंवा इतर कर्मे करायला लावतो, त्यालाही त्याचे फळ मिळते.
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते
श्रेष्ठ पुरुष जे करतो, तेच इतर लोक करतात; तो जो आदर्श ठेवतो, तोच लोक पाळतात.
तदर्हति भवान्धर्ममुपदेष्टुं तदद्भुतम् । दुर्ल्लभो गुरुसंबोधो देशकालोपपत्तयः
म्हणून, तुम्ही आम्हाला तो अद्भुत धर्म शिकवायला पात्र आहात; गुरूचा उपदेश, योग्य वेळ आणि जागा — हे सर्व फार दुर्मिळ असते.
न केचन तथा भावाश्चेतः शीतलयंतिनः । राज्यलाभादयोऽप्येते यथा तव समागमः
राज्य मिळवणे किंवा इतर कोणतीही प्राप्ती, तुमच्या भेटीमुळे मिळणाऱ्या मन:शांतीसारखी नाही.
सूत उवाच-। अथ मंदमृदुस्मेरस्फुरद्दंतप्रभानुगः । अंबरीषं प्रत्युवाच नारदो मुनिसत्तमः
सूतमुनी म्हणाले: मग मंद आणि सौम्य हास्य करत, चमकणाऱ्या दातांसह श्रेष्ठ नारदमुनींनी अंबरिषाला उत्तर दिले.
नारद उवाच-। शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि हिताय जगतस्तव । विधिर्माधवमासस्य यच्छ्रुतो ब्रह्मणः पुरा
नारद म्हणाले — राजन, मी तुला आणि या जगाच्या कल्याणासाठी ब्रह्मदेवाकडून पूर्वी ऐकलेली माधवमासाच्या व्रताची गोष्ट सांगतो, नीट ऐक.
दुर्ल्लभं भारते वर्षे जन्म तस्मान्मनुष्यता । मानुष्ये दुर्ल्लभे लोके स्वस्वधर्मप्रवर्त्तनम्
भारतात जन्म घेणे दुर्मिळ आहे, म्हणून माणूस म्हणून जन्म मिळणे फारच मौल्यवान आहे. या जगात माणूस म्हणून आपला धर्म पाळणेही तितकेच कठीण आहे.
ततोऽपि भक्तिर्भूपाल वासुदेवेऽतिदुर्ल्लभा । तत्रापि दुर्ल्लभो मासो माधवो माधवप्रियः
राजा, त्याहूनही दुर्मिळ म्हणजे वासुदेवावर खरी भक्ती असणे. आणि त्या भक्तीतही माधवमास, जो माधवाला प्रिय आहे, तो मिळणे फारच दुर्मिळ आहे.
तमवाप्य ततो मासं स्नानदानजपादिकम् । कुर्वंति विधिना ये तु धन्यास्ते कृतिनो नराः
ज्यांना हा माधवमास मिळतो आणि जे त्या काळात नियमाने स्नान, दान, जप वगैरे करतात, ते खरेच भाग्यवान आणि कृतार्थ असतात.
तेषां दर्शनमात्रेण पापिनोऽपि विकिल्बिषाः । भवंति भगवद्भावभाविता धर्मकांक्षिणः
अशा पुण्यवान लोकांचे केवळ दर्शन घेतले तरी मोठे पापीही शुद्ध होतात; त्यांच्या मनात भगवंताची भक्ती आणि धर्माची इच्छा निर्माण होते.
माधवे मासि यैः स्नातं प्रातर्नियमसंयुतैः । ते कोटिवर्षपर्यंतं क्रीडंते नंदने वने
जे लोक माधवमासात पहाटे नियमाने स्नान करतात, ते कोट्यवर्षे नंदनवनात आनंदाने विहार करतात.
यथा न वारिधिसमो लोके कोऽपि जलाशयः । तथा मासो न वैशाखसदृशो माधवप्रियः
जसा या जगात समुद्रासारखा दुसरा जलाशय नाही, तसा माधवाला प्रिय असणारा वैशाखमासासारखा दुसरा महिना नाही.
तावत्पापानि तिष्ठंति मनुष्याणां कलेवरे । यावत्किलमलध्वंसी मासो नायाति माधवः
माणसाच्या शरीरातले पाप माधवमास येईपर्यंत टिकून राहतात; कारण तो मास सर्व दोषांचा नाश करणारा आहे.
अवशिष्टदिनान्येव पंचमासस्य तस्य वै । एकादशीं समारभ्य सर्वमाससमानि वै
त्या पाचव्या महिन्यात उरलेले दिवस, म्हणजे एकादशीपासून पुढील दिवस, हे सर्व महिना पूर्ण केल्यासारखेच मानले जातात.
वैशाखे पूजितो देवो माधवो मधुहा तु यैः । नानोपचारै राजेंद्र तैः प्राप्तं जन्मनः फलम्
राजेंद्र, जे लोक वैशाखमासात विविध उपचारांनी मधुसूदन माधवाची पूजा करतात, त्यांना मानवजन्माचे फळ मिळते.
किं किं न दुर्ल्लभतरं प्राप्यते मासि माधवे । स्नानेन परमेशस्य पूजनेन यथाविधि
माधवमासात स्नान आणि परमेश्वराची योग्य रीतीने पूजा केल्याने असे काही नाही जे मिळू शकत नाही.
न दत्तं न हुतं जप्तं न तीर्थे मरणं कृतम् । यैर्हि नारायणो नैव ध्यातो निखिलपापहा
ज्यांनी सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या नारायणाचे ध्यान केले नाही, त्यांनी ना दान दिले, ना होम केला, ना जप केला, ना तीर्थात मरण आले.
तेषां जन्म नृणां लोके ज्ञातव्यं निष्फलं नृप । द्रव्येषु विद्यमानेषु कृपणो यो भवेन्नरः
राजा, अशा लोकांचा जन्म या जगात व्यर्थ समजावा — ज्यांच्याकडे संपत्ती असूनही जे कंजूष असतात.
अदत्वा म्रियते यो हि तस्य द्रव्यं निरर्थकम् । तीर्थस्नानादि तपसा सत्कुले जन्म लभ्यते
जो माणूस दान न देता मरतो, त्याची संपत्ती निरुपयोगी ठरते; सत्कुळात जन्म, तप, तीर्थस्नान यामुळे मिळतो.
न दानेन विना भूप किंचिदप्युपतिष्ठति । वैशाखस्नानमाहात्म्यादपि पंचदिनात्मकात्
राजा, दान केल्याशिवाय काहीही साध्य होत नाही, अगदी पाच दिवस वैशाखस्नानाचे पुण्य मिळाले तरीही नाही.
सत्कुले प्राप्यते जन्म वैभवं विविधं तथा । सुपुत्रः सुकुलं भूप धनधान्यं वरस्त्रियः
सत्कुळात जन्म, विविध संपत्ती, चांगले पुत्र, सुसंस्कृत कुटुंब, धनधान्य आणि उत्तम स्त्रिया मिळतात.
सुजन्ममरणं चापि सुभोगाः सुखमेव च । सदा दानेऽधिका प्रीतिरौदार्यं धैर्यमुत्तमम्
चांगला जन्म-मरण, उत्तम सुखभोग, आनंद, नेहमी दानात आनंद, औदार्य आणि श्रेष्ठ धैर्यही मिळते.
प्रसादात्तस्य देवस्य विष्णोश्चैव महात्मनः । नारायणस्य जायंते सिद्धयो भूप वांच्छिताः
त्या महान विष्णू, नारायणाच्या कृपेने, राजन, सर्व इच्छित सिद्धी प्राप्त होतात.