तत्त्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः । संख्यायाः परिसंख्यायाः प्रधानं च गुणात्मकम्
तत्त्वांची निर्मिती, भावांची निर्मिती आणि भूतांची खरीखुरी निर्मिती — या सर्वांची मोजणी व विचार केला जातो; आणि मूळ प्रकृती गुणांनी बनलेली असते.
ज्ञात्वा साधर्म्यवैधर्म्यं प्रधानं च विधर्मि च । कारणं ब्रह्मणश्चैव कामित्वमिदमुच्यते
मूळ प्रकृती आणि तिच्यापासून वेगळी असलेली गोष्ट, तसेच कारण आणि ब्रह्माची इच्छा — यातील साम्य व भिन्नता जाणून घेणे, हेच ज्ञान समजले जाते.
प्रयोज्यत्वं प्रधानस्य वैधर्म्यमिदमुच्यते । सर्वत्र कर्तृता ब्रह्म पुरुषस्याप्यकर्तृता
मूळ प्रकृतीला कार्य करण्यास लावले जाते, हे तिचे वैशिष्ट्य आहे; सर्वत्र कर्तेपणा ब्रह्माला आहे, तर पुरुष हा अकर्ता आहे.
अचेतनप्रधानेन समत्वमिदमुच्यते । तत्त्वांतरं च तत्त्वानां कार्यकारणमेव च
जड मूळ प्रकृतीशी समता सांगितली आहे; तसेच तत्त्वांमधील फरक आणि कार्य-कारणाचा संबंधही सांगितला आहे.
प्रयोजनं प्रयोज्यत्वं ज्ञात्वा तत्त्वप्रसंख्यया । संख्यातमुच्यते प्राज्ञैर्विजयार्थविचिंतकैः
उद्देश आणि साधनत्व तत्त्वांची मोजणी करून समजून घेतल्यावर, जे ज्ञानी विजयासाठी विचार करतात, त्यांना खरे ज्ञान मिळते असे म्हटले जाते.
इति मत्वास्य सद्भावं तत्त्वं संख्यां च तत्त्वतः । ब्रह्मतत्त्वाधिकं चापि भूततत्त्वं विदुर्बुधाः
याप्रमाणे, या सर्वांचे खरे अस्तित्व आणि तत्त्वांची खरी मोजणी समजून, ज्ञानी लोक ब्रह्माचे तत्त्व श्रेष्ठ आहे आणि भूतांचे तत्त्वही जाणतात.
सांख्यैः कृता भक्तिरेषा भक्तिराध्यात्मिकी स्मृता । योगजामपि ते भूप शृणु भक्तिं वदाम्यहम्
सांख्यांनी सांगितलेली ही भक्ती, हीच अध्यात्मिक भक्ती समजली जाते; आता, राजन, योगातून निर्माण होणारी भक्ती मी तुला सांगतो.
प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्नियतेंद्रियः । भैक्ष्यभक्षव्रती चापि सर्वप्रत्याहृतेन्द्रियः
जो नेहमी प्राणायाम करतो, ध्यानात मग्न असतो, इंद्रियांना आवरतो, भिक्षेवर जगतो आणि सर्व इंद्रिये मागे घेतो—
धारणं हृदये कृत्वा ध्यायमानो महेश्वरम् । हृत्पद्मकर्णिकासीनं पीतवस्त्रं सुलोचनम्
तो हृदयात धारणा करून, हृदयकमळाच्या कुडीवर बसलेल्या, पिवळे वस्त्र घातलेल्या, सुंदर डोळ्यांच्या महेश्वराचे ध्यान करतो—
पश्यन्नुद्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम् । श्वेतवर्णं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्
त्याचे तेजस्वी मुख, कटीला ब्रह्मसूत्र, शुभ्र वर्ण, चार हात, वरद आणि अभय देणारे हात — हे सर्व तो पाहतो—
योगजा मानसीसिद्धिर्विष्णुभक्तिः परा स्मृता । य एवं भक्तिमान्देवं विष्णुभक्तिः स उच्यते
योगातून मनाने मिळणारी सिद्धी हीच विष्णूभक्ती श्रेष्ठ मानली जाते; जो अशा प्रकारे देवावर भक्ती करतो, त्याला विष्णूभक्त म्हणतात.
एवं भक्तिः समुद्दिष्टा विविधा नृपनंदन । सात्विकी राजसी चैव तामसीभेदतस्त्विमाः
राजनंदना, भक्तीचे असे विविध प्रकार सांगितले गेले आहेत; या भक्ती सत्त्वगुण, रजोगुण आणि तमोगुण यांच्या स्वरूपाच्या आहेत.
नानाप्रकारा विज्ञेया विष्णोरमिततेजसः । यथाग्निः सुसमृद्धार्च्चिः करोत्येधांसि भस्मसात्
विष्णूच्या असंख्य तेजस्वी भक्तीचे अनेक प्रकार समजून घ्यावेत; जसा उत्तम पेटलेल्या अग्नीने इंधन राख करते—
पापानि भगवद्भक्तिस्तथा दहति तत्क्षणात्
तसेच, भगवंताची भक्ती क्षणात पापे जाळून टाकते.
यावज्जनो न शृणुते भुवि विष्णुभक्तिं साक्षात्सुधारसमशेषरसैकसारम् । तावज्जरामरणजन्मशताभिघातदुःखानि तानि लभते बहुदेहजानि
जोपर्यंत माणूस पृथ्वीवर विष्णूभक्ती — जी अमृतासारखी आणि सर्व रसांचा सार आहे — ऐकत नाही, तोपर्यंत त्याला वारंवार जन्म, वृद्धत्व, मृत्यू आणि अनेक देहांतील दुःखे भोगावी लागतात.
संकीर्तितश्चिंतितकीर्तिरंतः श्रुतानुभावो भगवाननंतः । समंततोऽघविनिहंति मेघं वायुर्यथाभानुरिवांधकारम्
ज्याची कीर्ती गायली जाते, ज्याचे स्मरण केले जाते, आणि ज्याचा अनुभव ऐकण्यातून अंतःकरणात येतो — असा अनंत भगवान सर्वत्र पापे नष्ट करतो, जसा वारा मेघ पांगवतो किंवा सूर्य अंधार नाहीसा करतो.
न दान देवार्चन याग तीर्थ स्नान श्रुताचार तपः क्रियाभिः । तथा विशुद्धिं लभतेंऽतरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनंते
दान, देवपूजा, यज्ञ, तीर्थस्नान, वेदाध्ययन किंवा तप व कर्मांनी अंतःकरणाला तितकी शुद्धी मिळत नाही, जितकी अनंत भगवान हृदयात वास करतो तेव्हा मिळते.
कथा विशुद्धा नरनाथ तथ्यास्ता एव पथ्या हरिनाथ तथ्याः । संकीर्तिता यत्र पवित्रमूर्तेः संश्रूयते च श्रुतसाधुकीर्तिः
नरनाथा, त्या कथा शुद्ध आहेत, आणि त्या खऱ्या व हितकारक आहेत, हे हरिनाथा; जिथे पवित्र मूर्तीचे कीर्तन होते आणि सज्जनांची कीर्ती ऐकली जाते.
धन्योसि धीरधरणीधर धर्मधुर्य्य ध्यानैकतान हृदयः पुरुषोत्तमस्य । यन्नैष्ठिकीमतिरसौ तव सौभगश्रीः श्रीकृष्णनाथसुकृतः श्रवणे प्रवृत्ता
हे धरतीचे आधार, धर्माचे पालन करणारे, ज्यांचे मन नेहमी परमेश्वराच्या ध्यानात मग्न आहे, तू खरोखरच धन्य आहेस. तुझ्या अटळ भक्तीमुळे, तुझ्या भाग्यामुळे आणि पुण्यामुळे तुला श्रीकृष्णाच्या लीला ऐकायला मिळाल्या.
अनाराध्य हरिं भक्त्या वरदं विष्णुमव्ययम् । कुतः श्रेयो भवेद्भूप पुरुषस्यात्ममानिनः
राजा, जो मनुष्य भक्तीने वर देणाऱ्या, अविनाशी विष्णूचे पूजन करत नाही, त्याला खऱ्या अर्थाने कल्याण कसे मिळेल?
मायाजनिरमायोऽसौ भक्त्या राजन्नमायया । साध्यते साधुपुरुषः स्वयं जानाति तद्भवान्
राजा, जो माया असूनही मायेतून मुक्त आहे, तो केवळ भक्तीनेच मिळतो, मायेमुळे नाही. हे केवळ सज्जन लोक साध्य करतात, आणि हे तुला स्वतःलाच माहीत आहे.
न विद्यते ते नृप धर्मतत्त्वमज्ञातमेतद्विमलं पुनर्माम् । त्वं पृच्छसे तीर्थपदं प्रसंगात्कथारसं वैष्णव गौरवेण
राजा, धर्माचे खरे तत्त्व तुला माहीत नाही; आणि हे निर्मळ ज्ञान मलाही माहीत नाही. तरीही, वैष्णवांच्या कथा ऐकण्याच्या आनंदासाठी आणि त्यांच्या आदरासाठी तू मला पवित्र मार्ग विचारतोस.
नातः परं परमतोषविशेषपोषं पश्यामि पुण्यमुचितं च परस्परेण । संतः प्रसह्य यदनंतगुणाननंतश्रेयोनिधीनधिकभावभुजो भुजंति
यापेक्षा मोठे किंवा योग्य पुण्य मी पाहिले नाही, जे परम समाधान देते. सज्जन लोक आपल्या भक्तीच्या जोरावर एकमेकांपेक्षा जास्त अनंत गुण आणि अनंत कल्याणाचा आस्वाद घेतात.
ब्राह्मणाः सुरभी सत्य श्रद्धा याग तपांसि च । श्रुति स्मृति दया दीक्षा शांतयस्तनवो हरेः
ब्राह्मण, कामधेनू, सत्य, श्रद्धा, यज्ञ, तप, वेद, स्मृती, दया, दीक्षा आणि शांतता—हे सर्व हरिचेच रूप आहेत.
आदित्यश्चंद्रमा वायुर्भूमिरापोंऽबरं दिशः । ब्रह्माविष्णुश्च रुद्रश्च सर्वभूतमयो विभुः
सूर्य, चंद्र, वारा, पृथ्वी, पाणी, आकाश, दिशा, ब्रह्मा, विष्णू आणि रुद्र—हा सर्वव्यापी परमेश्वर सर्व प्राण्यांत वास करतो.
विश्वरूपः स्वयं चक्रे जगदेतच्चराचरम् । स्वयं ब्राह्मणमाविश्य सदान्नमुपभुंजते
विश्वस्वरूप धारण करून त्याने हे चराचर जग स्वतः निर्माण केले. ब्राह्मणामध्ये प्रवेश करून, तोच स्वतः अन्नाचा आस्वाद घेतो.
ततस्तु तीर्थास्पदपादरेणून्धराधरात्मालय भूमिदेवान् । परात्मनः पूजय पुण्यलक्ष्मी सर्वस्वभूतानखिलात्मभूतान्
म्हणून, पवित्र स्थळांच्या पायांतील धूळ, पर्वत, भूमिदेवता आणि सर्व प्राणी—हे सर्व परमात्म्याचेच रूप मानून, भक्तीने त्यांची पूजा कर.
ब्राह्मणं विष्णुबुद्ध्य्या यो विद्वांसं साधु पश्यति । स एव वैष्णवो यश्च स्वस्वकर्मैकनिष्ठितः
जो ज्ञानी ब्राह्मणाला विष्णूच समजतो आणि जो आपल्या कर्तव्यात निष्ठावान असतो, तोच खरा वैष्णव आहे.
किंचिदेतन्मयाप्रोक्तं रहस्यं समयो हि मे । स्नातुं गंतुं च गंगायां न कथावसरोऽधिकः
मी हे थोडेसे गुपित सांगितले आहे; आता मला गंगेत स्नानासाठी जायचे आहे, म्हणून अधिक कथा सांगण्याची वेळ नाही.
प्राप्तोऽयं माधवो मासः पुण्यो माधववल्लभः । तस्यापि सप्तमी शुक्ला गंगायामतिदुर्ल्लभा
आता माधव मास आला आहे, जो पवित्र आणि माधवाला प्रिय आहे. या महिन्यात शुक्ल सप्तमी गंगेवर फारच दुर्मिळ असते.