वासः प्रतिसरैः सूत्रैः पावकव्यजनोच्छ्रितैः । नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्वबल्युपहारकैः
वस्त्रे, पवित्र दोरे, पताका, पंखा, अग्निसेवा, नृत्य, वाद्य, गाणे आणि सर्व प्रकारच्या नैवेद्यांनी —
भक्ष्यभोज्यान्नपानैश्च या पूजा क्रियते नरैः । नारायणं समुद्दिश्य भक्तिः सा लौकिकी मता
भोजन, पिण्याचे पदार्थ आणि जेवण याने जी पूजा लोक नारायणासाठी करतात, ती भक्ती लौकिक भक्ती मानली जाते.
कायिकी सैव निर्दिष्टा भक्तिः सर्वार्थसाधिकी । ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च
तीच भक्ती शारीरिक भक्ती म्हणून ओळखली जाते, जी सर्व उद्दिष्टे साध्य करते. ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांचे जप आणि संहितांचे अध्ययन —
क्रियंते विष्णुमुद्दिश्य सा भक्तिर्वैदिकोच्यते । वेदमंत्रहविर्यागैः क्रियाया वैदिकी मता
हे सर्व विष्णूसाठी केले तर ती भक्ती वैदिक भक्ती म्हणतात. वेद-मंत्र, हवन आणि यज्ञ यातून जी क्रिया होते, ती वैदिक क्रिया मानली जाते.
दर्शे च पौर्णमास्यां च कर्त्तव्यं चाग्निहोत्रकम् । प्राशनं दक्षिणादानं पुरोडाशं चरु क्रिया
अमावास्या आणि पौर्णिमेला अग्निहोत्र करणे, तूपाचा नैवेद्य, दक्षिणा देणे, पिठाचा नैवेद्य, आणि पायस तयार करणे आवश्यक आहे.
इष्टिर्धृतिः सोमपानं याज्ञियं कर्म सर्वशः । अग्निभूम्यनिलाकाश द्युति शंकर भास्करम्
यज्ञ, दृढता, सोमपान आणि देवांसाठी सर्व कर्म — अग्नी, पृथ्वी, वारा, आकाश, तेज, शंकर आणि सूर्य —
तमुद्दिश्यकृतं कर्म तत्सर्वं विष्णुदैवतम् । आध्यात्मिकीति विविधा ब्रह्मभक्तिस्थिता नृप
त्यांच्यासाठी केलेली सर्व कर्मे शेवटी विष्णूला समर्पित असतात. आणि विविध प्रकारची आध्यात्मिक भक्ती, राजन, ती ब्रह्मभक्तीतच स्थिर असते.
सांख्याख्यां योगसंजातां शृणु भूप यथोदिताम् । चतुर्विंशति तत्त्वानि प्रधानादीनि संख्यया
राजन, योगातून उत्पन्न झालेल्या सांख्य नावाच्या भक्तीचे वर्णन मी सांगतो — प्रधान वगैरे अशी चोवीस तत्त्वे मोजली जातात.
अचेतनानि भोग्यानि पुरुषः पंचविंशकः । चेतनः स समुद्दिष्टो कर्ता भोक्ता च कर्मणाम्
ती सर्व जड असून भोग्य आहेत. पंचविसावे तत्त्व म्हणजे पुरुष, तो चेतन असून सर्व कर्मांचा कर्ता आणि भोक्ता आहे असे सांगितले आहे.
आत्मा नित्योव्ययश्चैव अधिष्ठाता प्रयोजकः । पुरुषोऽव्यक्त नित्यः स्यात्कारणं च महेश्वरः
आत्मा हा नित्य, अविनाशी, सर्वांचा अधिपती आणि प्रेरक आहे. पुरुष हा अव्यक्त, नित्य, कारण आणि महेश्वर आहे.
तत्त्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः । संख्यायाः परिसंख्यायाः प्रधानं च गुणात्मकम्
तत्त्वांची निर्मिती, भावांची निर्मिती आणि भूतांची खरीखुरी निर्मिती — या सर्वांची मोजणी व विचार केला जातो; आणि मूळ प्रकृती गुणांनी बनलेली असते.
ज्ञात्वा साधर्म्यवैधर्म्यं प्रधानं च विधर्मि च । कारणं ब्रह्मणश्चैव कामित्वमिदमुच्यते
मूळ प्रकृती आणि तिच्यापासून वेगळी असलेली गोष्ट, तसेच कारण आणि ब्रह्माची इच्छा — यातील साम्य व भिन्नता जाणून घेणे, हेच ज्ञान समजले जाते.
प्रयोज्यत्वं प्रधानस्य वैधर्म्यमिदमुच्यते । सर्वत्र कर्तृता ब्रह्म पुरुषस्याप्यकर्तृता
मूळ प्रकृतीला कार्य करण्यास लावले जाते, हे तिचे वैशिष्ट्य आहे; सर्वत्र कर्तेपणा ब्रह्माला आहे, तर पुरुष हा अकर्ता आहे.
अचेतनप्रधानेन समत्वमिदमुच्यते । तत्त्वांतरं च तत्त्वानां कार्यकारणमेव च
जड मूळ प्रकृतीशी समता सांगितली आहे; तसेच तत्त्वांमधील फरक आणि कार्य-कारणाचा संबंधही सांगितला आहे.
प्रयोजनं प्रयोज्यत्वं ज्ञात्वा तत्त्वप्रसंख्यया । संख्यातमुच्यते प्राज्ञैर्विजयार्थविचिंतकैः
उद्देश आणि साधनत्व तत्त्वांची मोजणी करून समजून घेतल्यावर, जे ज्ञानी विजयासाठी विचार करतात, त्यांना खरे ज्ञान मिळते असे म्हटले जाते.
इति मत्वास्य सद्भावं तत्त्वं संख्यां च तत्त्वतः । ब्रह्मतत्त्वाधिकं चापि भूततत्त्वं विदुर्बुधाः
याप्रमाणे, या सर्वांचे खरे अस्तित्व आणि तत्त्वांची खरी मोजणी समजून, ज्ञानी लोक ब्रह्माचे तत्त्व श्रेष्ठ आहे आणि भूतांचे तत्त्वही जाणतात.
सांख्यैः कृता भक्तिरेषा भक्तिराध्यात्मिकी स्मृता । योगजामपि ते भूप शृणु भक्तिं वदाम्यहम्
सांख्यांनी सांगितलेली ही भक्ती, हीच अध्यात्मिक भक्ती समजली जाते; आता, राजन, योगातून निर्माण होणारी भक्ती मी तुला सांगतो.
प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्नियतेंद्रियः । भैक्ष्यभक्षव्रती चापि सर्वप्रत्याहृतेन्द्रियः
जो नेहमी प्राणायाम करतो, ध्यानात मग्न असतो, इंद्रियांना आवरतो, भिक्षेवर जगतो आणि सर्व इंद्रिये मागे घेतो—
धारणं हृदये कृत्वा ध्यायमानो महेश्वरम् । हृत्पद्मकर्णिकासीनं पीतवस्त्रं सुलोचनम्
तो हृदयात धारणा करून, हृदयकमळाच्या कुडीवर बसलेल्या, पिवळे वस्त्र घातलेल्या, सुंदर डोळ्यांच्या महेश्वराचे ध्यान करतो—
पश्यन्नुद्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम् । श्वेतवर्णं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्
त्याचे तेजस्वी मुख, कटीला ब्रह्मसूत्र, शुभ्र वर्ण, चार हात, वरद आणि अभय देणारे हात — हे सर्व तो पाहतो—
योगजा मानसीसिद्धिर्विष्णुभक्तिः परा स्मृता । य एवं भक्तिमान्देवं विष्णुभक्तिः स उच्यते
योगातून मनाने मिळणारी सिद्धी हीच विष्णूभक्ती श्रेष्ठ मानली जाते; जो अशा प्रकारे देवावर भक्ती करतो, त्याला विष्णूभक्त म्हणतात.
एवं भक्तिः समुद्दिष्टा विविधा नृपनंदन । सात्विकी राजसी चैव तामसीभेदतस्त्विमाः
राजनंदना, भक्तीचे असे विविध प्रकार सांगितले गेले आहेत; या भक्ती सत्त्वगुण, रजोगुण आणि तमोगुण यांच्या स्वरूपाच्या आहेत.
नानाप्रकारा विज्ञेया विष्णोरमिततेजसः । यथाग्निः सुसमृद्धार्च्चिः करोत्येधांसि भस्मसात्
विष्णूच्या असंख्य तेजस्वी भक्तीचे अनेक प्रकार समजून घ्यावेत; जसा उत्तम पेटलेल्या अग्नीने इंधन राख करते—
पापानि भगवद्भक्तिस्तथा दहति तत्क्षणात्
तसेच, भगवंताची भक्ती क्षणात पापे जाळून टाकते.
यावज्जनो न शृणुते भुवि विष्णुभक्तिं साक्षात्सुधारसमशेषरसैकसारम् । तावज्जरामरणजन्मशताभिघातदुःखानि तानि लभते बहुदेहजानि
जोपर्यंत माणूस पृथ्वीवर विष्णूभक्ती — जी अमृतासारखी आणि सर्व रसांचा सार आहे — ऐकत नाही, तोपर्यंत त्याला वारंवार जन्म, वृद्धत्व, मृत्यू आणि अनेक देहांतील दुःखे भोगावी लागतात.
संकीर्तितश्चिंतितकीर्तिरंतः श्रुतानुभावो भगवाननंतः । समंततोऽघविनिहंति मेघं वायुर्यथाभानुरिवांधकारम्
ज्याची कीर्ती गायली जाते, ज्याचे स्मरण केले जाते, आणि ज्याचा अनुभव ऐकण्यातून अंतःकरणात येतो — असा अनंत भगवान सर्वत्र पापे नष्ट करतो, जसा वारा मेघ पांगवतो किंवा सूर्य अंधार नाहीसा करतो.
न दान देवार्चन याग तीर्थ स्नान श्रुताचार तपः क्रियाभिः । तथा विशुद्धिं लभतेंऽतरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनंते
दान, देवपूजा, यज्ञ, तीर्थस्नान, वेदाध्ययन किंवा तप व कर्मांनी अंतःकरणाला तितकी शुद्धी मिळत नाही, जितकी अनंत भगवान हृदयात वास करतो तेव्हा मिळते.
कथा विशुद्धा नरनाथ तथ्यास्ता एव पथ्या हरिनाथ तथ्याः । संकीर्तिता यत्र पवित्रमूर्तेः संश्रूयते च श्रुतसाधुकीर्तिः
नरनाथा, त्या कथा शुद्ध आहेत, आणि त्या खऱ्या व हितकारक आहेत, हे हरिनाथा; जिथे पवित्र मूर्तीचे कीर्तन होते आणि सज्जनांची कीर्ती ऐकली जाते.
धन्योसि धीरधरणीधर धर्मधुर्य्य ध्यानैकतान हृदयः पुरुषोत्तमस्य । यन्नैष्ठिकीमतिरसौ तव सौभगश्रीः श्रीकृष्णनाथसुकृतः श्रवणे प्रवृत्ता
हे धरतीचे आधार, धर्माचे पालन करणारे, ज्यांचे मन नेहमी परमेश्वराच्या ध्यानात मग्न आहे, तू खरोखरच धन्य आहेस. तुझ्या अटळ भक्तीमुळे, तुझ्या भाग्यामुळे आणि पुण्यामुळे तुला श्रीकृष्णाच्या लीला ऐकायला मिळाल्या.
अनाराध्य हरिं भक्त्या वरदं विष्णुमव्ययम् । कुतः श्रेयो भवेद्भूप पुरुषस्यात्ममानिनः
राजा, जो मनुष्य भक्तीने वर देणाऱ्या, अविनाशी विष्णूचे पूजन करत नाही, त्याला खऱ्या अर्थाने कल्याण कसे मिळेल?