वैनतेयसमारूढो लोककर्त्ता जगत्पतिः । एवं यो ध्यायते नित्यमनन्यमनसा नरः
वैनतेयावर आरूढ असलेला, सर्व लोकांचा कर्ता आणि जगाचा स्वामी; जो मन लावून नेहमी असे ध्यान करतो—
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति । एतत्ते सर्वमाख्यातं ध्यानभेदं जगत्पतेः
तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि विष्णूच्या लोकात जातो. जगाच्या स्वामीचे ध्यान कसे करावे, हे सर्व तुला सांगितले.
अंबरीष उवाच- साधुसाधु मुनिश्रेष्ठ लोकानुग्रहकारक । विष्णोर्ध्यानं त्वया प्रोक्तं सगुणं निर्गुणं च यत्
अंबरिष म्हणाला — हे श्रेष्ठ ऋषी, तुम्ही खरोखरच सच्चे आणि जगासाठी उपकार करणारे आहात. तुम्ही विष्णूच्या सगुण आणि निर्गुण ध्यानाचे वर्णन केले.
अधुना लक्षणं ब्रूहि भक्तेः साधु कृपाकर । यादृशी क्रियते येन यथा यत्र यदा तथा
आता, हे दयाळू सज्जन, भक्तीची लक्षणे मला सांगा — ती कशी असते, कोण करतो, कशी, कुठे आणि केव्हा केली जाते.
सूत उवाच- इत्युक्तमाकर्ण्य नृपोत्तमस्य मुनिः प्रहृष्टो निजगाद भूपम् । शृणुष्व राजन्निखिलाघहारिणीं भक्तिं हरेस्ते प्रवदामि सम्यक्
सूतमुनी म्हणाले — राजाच्या या शब्दांनी ऋषी आनंदित झाले आणि त्यांनी राजाला सांगितले — राजन, मी तुला हरिची सर्व पापे दूर करणारी भक्ती नीट समजावून सांगतो, ऐक.
अथ भक्तिं प्रवक्ष्यामि विविधां पापनाशिनीम् । विविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा
आता मी वेगवेगळ्या प्रकारच्या, पाप नष्ट करणाऱ्या भक्तीचे वर्णन करतो. भक्ती अनेक प्रकारची सांगितली आहे — ती मन, वाणी आणि शरीरातून होते.
लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा । ध्यानधारणया बुद्ध्या वेदानां स्मरणं हि यत्
ती भक्ती worldly, वैदिक किंवा आध्यात्मिक असू शकते. ध्यान, एकाग्रता आणि बुद्धीने वेदांचे स्मरण केले जाते.
विष्णुप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते । मंत्रवेदसमुच्चारैरविश्रांतविचिंतनैः
जी भक्ती विष्णूला आनंद देते, तिला मानसिक भक्ती म्हणतात. ती मंत्र आणि वेदांचे अखंड जप व चिंतन यातून होते.
जाप्यैश्चारण्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरुच्यते । व्रतोपवासनियमैः पञ्चेंद्रियजयेन च
जप, अरण्य hymns आणि अखंड उच्चार यातून जी भक्ती होते, तिला वाचिक भक्ती म्हणतात. व्रत, उपवास, नियम आणि पाच इंद्रियांवर नियंत्रण यातून —
कायिकी सैव निर्दिष्टा भक्तिः सर्वार्थसाधिनी । भूषणैर्हेमरत्नांकैश्चित्राभिर्वाग्भिरेव च
तीच भक्ती शारीरिक भक्ती म्हणून ओळखली जाते, जी सर्व उद्दिष्टे साध्य करते. सोन्या-रत्नांच्या दागिन्यांनी, सुंदर शब्दांनी —
वासः प्रतिसरैः सूत्रैः पावकव्यजनोच्छ्रितैः । नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्वबल्युपहारकैः
वस्त्रे, पवित्र दोरे, पताका, पंखा, अग्निसेवा, नृत्य, वाद्य, गाणे आणि सर्व प्रकारच्या नैवेद्यांनी —
भक्ष्यभोज्यान्नपानैश्च या पूजा क्रियते नरैः । नारायणं समुद्दिश्य भक्तिः सा लौकिकी मता
भोजन, पिण्याचे पदार्थ आणि जेवण याने जी पूजा लोक नारायणासाठी करतात, ती भक्ती लौकिक भक्ती मानली जाते.
कायिकी सैव निर्दिष्टा भक्तिः सर्वार्थसाधिकी । ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च
तीच भक्ती शारीरिक भक्ती म्हणून ओळखली जाते, जी सर्व उद्दिष्टे साध्य करते. ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांचे जप आणि संहितांचे अध्ययन —
क्रियंते विष्णुमुद्दिश्य सा भक्तिर्वैदिकोच्यते । वेदमंत्रहविर्यागैः क्रियाया वैदिकी मता
हे सर्व विष्णूसाठी केले तर ती भक्ती वैदिक भक्ती म्हणतात. वेद-मंत्र, हवन आणि यज्ञ यातून जी क्रिया होते, ती वैदिक क्रिया मानली जाते.
दर्शे च पौर्णमास्यां च कर्त्तव्यं चाग्निहोत्रकम् । प्राशनं दक्षिणादानं पुरोडाशं चरु क्रिया
अमावास्या आणि पौर्णिमेला अग्निहोत्र करणे, तूपाचा नैवेद्य, दक्षिणा देणे, पिठाचा नैवेद्य, आणि पायस तयार करणे आवश्यक आहे.
इष्टिर्धृतिः सोमपानं याज्ञियं कर्म सर्वशः । अग्निभूम्यनिलाकाश द्युति शंकर भास्करम्
यज्ञ, दृढता, सोमपान आणि देवांसाठी सर्व कर्म — अग्नी, पृथ्वी, वारा, आकाश, तेज, शंकर आणि सूर्य —
तमुद्दिश्यकृतं कर्म तत्सर्वं विष्णुदैवतम् । आध्यात्मिकीति विविधा ब्रह्मभक्तिस्थिता नृप
त्यांच्यासाठी केलेली सर्व कर्मे शेवटी विष्णूला समर्पित असतात. आणि विविध प्रकारची आध्यात्मिक भक्ती, राजन, ती ब्रह्मभक्तीतच स्थिर असते.
सांख्याख्यां योगसंजातां शृणु भूप यथोदिताम् । चतुर्विंशति तत्त्वानि प्रधानादीनि संख्यया
राजन, योगातून उत्पन्न झालेल्या सांख्य नावाच्या भक्तीचे वर्णन मी सांगतो — प्रधान वगैरे अशी चोवीस तत्त्वे मोजली जातात.
अचेतनानि भोग्यानि पुरुषः पंचविंशकः । चेतनः स समुद्दिष्टो कर्ता भोक्ता च कर्मणाम्
ती सर्व जड असून भोग्य आहेत. पंचविसावे तत्त्व म्हणजे पुरुष, तो चेतन असून सर्व कर्मांचा कर्ता आणि भोक्ता आहे असे सांगितले आहे.
आत्मा नित्योव्ययश्चैव अधिष्ठाता प्रयोजकः । पुरुषोऽव्यक्त नित्यः स्यात्कारणं च महेश्वरः
आत्मा हा नित्य, अविनाशी, सर्वांचा अधिपती आणि प्रेरक आहे. पुरुष हा अव्यक्त, नित्य, कारण आणि महेश्वर आहे.
तत्त्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः । संख्यायाः परिसंख्यायाः प्रधानं च गुणात्मकम्
तत्त्वांची निर्मिती, भावांची निर्मिती आणि भूतांची खरीखुरी निर्मिती — या सर्वांची मोजणी व विचार केला जातो; आणि मूळ प्रकृती गुणांनी बनलेली असते.
ज्ञात्वा साधर्म्यवैधर्म्यं प्रधानं च विधर्मि च । कारणं ब्रह्मणश्चैव कामित्वमिदमुच्यते
मूळ प्रकृती आणि तिच्यापासून वेगळी असलेली गोष्ट, तसेच कारण आणि ब्रह्माची इच्छा — यातील साम्य व भिन्नता जाणून घेणे, हेच ज्ञान समजले जाते.
प्रयोज्यत्वं प्रधानस्य वैधर्म्यमिदमुच्यते । सर्वत्र कर्तृता ब्रह्म पुरुषस्याप्यकर्तृता
मूळ प्रकृतीला कार्य करण्यास लावले जाते, हे तिचे वैशिष्ट्य आहे; सर्वत्र कर्तेपणा ब्रह्माला आहे, तर पुरुष हा अकर्ता आहे.
अचेतनप्रधानेन समत्वमिदमुच्यते । तत्त्वांतरं च तत्त्वानां कार्यकारणमेव च
जड मूळ प्रकृतीशी समता सांगितली आहे; तसेच तत्त्वांमधील फरक आणि कार्य-कारणाचा संबंधही सांगितला आहे.
प्रयोजनं प्रयोज्यत्वं ज्ञात्वा तत्त्वप्रसंख्यया । संख्यातमुच्यते प्राज्ञैर्विजयार्थविचिंतकैः
उद्देश आणि साधनत्व तत्त्वांची मोजणी करून समजून घेतल्यावर, जे ज्ञानी विजयासाठी विचार करतात, त्यांना खरे ज्ञान मिळते असे म्हटले जाते.
इति मत्वास्य सद्भावं तत्त्वं संख्यां च तत्त्वतः । ब्रह्मतत्त्वाधिकं चापि भूततत्त्वं विदुर्बुधाः
याप्रमाणे, या सर्वांचे खरे अस्तित्व आणि तत्त्वांची खरी मोजणी समजून, ज्ञानी लोक ब्रह्माचे तत्त्व श्रेष्ठ आहे आणि भूतांचे तत्त्वही जाणतात.
सांख्यैः कृता भक्तिरेषा भक्तिराध्यात्मिकी स्मृता । योगजामपि ते भूप शृणु भक्तिं वदाम्यहम्
सांख्यांनी सांगितलेली ही भक्ती, हीच अध्यात्मिक भक्ती समजली जाते; आता, राजन, योगातून निर्माण होणारी भक्ती मी तुला सांगतो.
प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्नियतेंद्रियः । भैक्ष्यभक्षव्रती चापि सर्वप्रत्याहृतेन्द्रियः
जो नेहमी प्राणायाम करतो, ध्यानात मग्न असतो, इंद्रियांना आवरतो, भिक्षेवर जगतो आणि सर्व इंद्रिये मागे घेतो—
धारणं हृदये कृत्वा ध्यायमानो महेश्वरम् । हृत्पद्मकर्णिकासीनं पीतवस्त्रं सुलोचनम्
तो हृदयात धारणा करून, हृदयकमळाच्या कुडीवर बसलेल्या, पिवळे वस्त्र घातलेल्या, सुंदर डोळ्यांच्या महेश्वराचे ध्यान करतो—
पश्यन्नुद्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम् । श्वेतवर्णं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्
त्याचे तेजस्वी मुख, कटीला ब्रह्मसूत्र, शुभ्र वर्ण, चार हात, वरद आणि अभय देणारे हात — हे सर्व तो पाहतो—