योगयुक्ता महात्मानः परमार्थपरायणाः । यं न पश्यंति मुग्धास्तु सर्वज्ञं सर्वदर्शकम्
योगयुक्त आणि परमार्थाला समर्पित महात्मे सर्वज्ञ, सर्वदर्शी त्याला पाहतात, पण मोहग्रस्त लोक पाहू शकत नाहीत.
हस्तपादविहीनश्च सर्वत्र परिगच्छति । सर्वं गृह्णाति त्रैलोक्यं स्थावरं जंगमं पुनः
हातपाय नसतानाही तो सर्वत्र फिरतो; तो स्थावर आणि जंगम अशा सर्व त्रैलोक्याला आपल्या अधीन करतो.
नासामुखविहीनस्तु घ्राति भक्षति भूपते । अकर्णः शृणुते सर्वं सर्वसाक्षी जगत्पतिः
राजन, नाक आणि तोंड नसतानाही तो वास घेतो आणि खातो; कान नसतानाही तो सर्व काही ऐकतो—तो जगाचा स्वामी आणि सर्वांचा साक्षी आहे.
अरूपो रूपसंबद्धः पंचवर्गवशं गतः । सर्वलोकस्य यः प्राणः पूज्यते सचराचरैः
रूप नसतानाही तो रूपांशी जोडलेला आहे, पाच विभागांच्या अधीन आहे; जो सर्व लोकांचा प्राण आहे, त्याची स्थावर-जंगम सर्वांनी पूजा केली जाते.
अजिह्वो वदते सर्वं वेदशास्त्रानुगं तथा । अत्वचः स्पर्शमेवापि सर्वेषामेव विंदति
जरी त्याला जीभ नसली तरी तो वेदशास्त्रांनुसार सर्व काही बोलतो; आणि त्वचा नसली तरी तो सर्व वस्तूंचा स्पर्श जाणतो.
सदानंदो विविक्ताक्ष एकरूपो निराश्रयः । निर्गुणो निर्ममो व्यापी सगुणो निर्मलोऽनघः
तो नेहमीच आनंदी असतो, त्याची इंद्रिये निवृत्त असतात, तो एकाच रूपाचा आहे, कोणत्याही आधाराशिवाय आहे; तो निर्गुण, निरलिप्त, सर्वत्र व्यापलेला, सगुण, निर्मळ आणि निष्पाप आहे.
अवश्यः सर्ववश्यात्मा सर्वदः सर्ववित्तमः । तस्य माता न चैवास्ति स वै सर्वमयो विभुः
तो कोणाच्याही अधीन नाही, पण सर्वांचा अधिपती आहे, सर्वांना देणारा आणि सर्व जाणणारा आहे; त्याला आई नाही, कारण तो सर्वत्र व्यापलेला परमेश्वर आहे.
एवं सर्वमयं ध्यानं यश्च पश्यत्यनन्यधीः । स याति परमं स्थानममूर्त्तममृतोपमम्
जो कुणी एकचित्ताने हे सर्वत्र व्यापणारे ध्यान पाहतो, तो त्या सर्वोच्च, निराकार आणि अमर अवस्थेला पोहोचतो.
द्वितीयं तु प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व महामते । मूर्त्ताकारं तु साकारं निराकारं निरामयम्
आता मी दुसरे सांगतो, हे ऐक, हे महाज्ञानी; ते साकार असूनही निराकार आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त आहे.
ब्रह्मांडं सर्वमतुलं वासितं यस्य वासनात् । स तस्माद्वासुदेवस्तु प्रोच्यते नृपनंदन
ज्याच्या सुगंधाने हे संपूर्ण, अनन्यसाधारण ब्रह्मांड भरले आहे, म्हणून, राजांचा आनंद, त्याला वासुदेव म्हणतात.
वर्षमाणस्य मेघस्य यद्भासा तस्य तद्भवेत् । सूर्यतेजःप्रतीकाशं चतुर्बाहुं सुरेश्वरम्
पावसाच्या मेघाचा प्रकाश जसा त्याचाच असतो, तसाच त्याचा तेज असतो; तो सूर्याच्या तेजासारखा, चार भुजांचा आणि देवांचा स्वामी आहे.
दक्षिणे शोभते शंखो हेमरत्नविभूषितः । कौमोदकी गदा तस्य महासुरविनाशिनी
त्याच्या उजव्या हातात सोन्या-रत्नांनी सजवलेला शंख शोभतो; कौमुदकी गदा, जी महा-असुरांचा नाश करणारी आहे, ती त्याची आहे.
वामे च शोभते वीर हस्ते तस्य महात्मनः । महापद्मं सुगंधाढ्यं तस्य दक्षिणहस्तगम्
त्या महात्म्याच्या डाव्या हातात सुगंधाने परिपूर्ण मोठे कमळ शोभते; आणि उजव्या हातातही कमळ आहे.
शोभमानं सदैवास्ते सायुधं कमलश्रियम् । कंबुग्रीवं सुवृत्तास्यं पद्मपत्रनिभेक्षणम्
तो नेहमीच तेजस्वी, शस्त्रधारी आणि कमळासारख्या शोभेने युक्त आहे; त्याचा गळा शंखासारखा, चेहरा सुंदर आणि डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे आहेत.
राजमानं हृषीकेशं दशनैः कुंदसंनिभैः । गुडाकेशस्य यस्यास्ते अधरो विद्रुमाकृतिः
तेजस्वी हृषीकेश, ज्याचे दात कुंदाच्या कळ्यांसारखे आहेत; गुढाकेश, ज्याचा खालचा ओठ प्रवाळासारखा आहे.
शोभते पुंडरीकाक्षः किरीटेनापि भास्वता । विशालेनापि रूपेण केशवस्तु सुवक्षसा
पुंडरीकाक्ष तेजस्वी मुकुटाने शोभतो; केशव विशाल रूपाचा आणि सुंदर छातीचा असून तेजाने उजळतो.
कौस्तुभेनांकितेनैव राजमानो जनार्दनः । सूर्यतेजःप्रतीकाश कुंडलाभ्यां प्रभाति च
कौस्तुभ मण्याने चिन्हांकित असलेला जनार्दन तेजस्वी आहे; सूर्याच्या तेजासारखा उजळतो आणि त्याच्या कानात कुंडले शोभतात.
हरिः केयूरकंकणैर्हारैर्मौक्तिकैर्ऋक्षसन्निभैः
हरीच्या हातात कयूर, कंकण, हार आणि तारकांसारख्या मोत्यांच्या माळा आहेत.
वपुषा भ्राजमानस्तु विजयो जयतां वरः । भ्राजतेसोऽपि गोविंदो हेमवर्णेन वाससा
त्याचे रूप तेजस्वी आहे; विजया, विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ, तेजाने उजळतो. गोविंदा सुद्धा सुवर्णवर्णी वस्त्रांनी शोभतो.
मुद्रिकाभिस्तु युक्ताभिरंगुलीषु विराजते । सर्वायुधैः सुसंपूर्णैर्द्दिव्यैराभरणैर्हरिः
त्याच्या बोटांमध्ये सुंदर अंगठ्या आहेत; हरी सर्व शस्त्रांनी आणि दिव्य दागिन्यांनी सुशोभित आहे.
वैनतेयसमारूढो लोककर्त्ता जगत्पतिः । एवं यो ध्यायते नित्यमनन्यमनसा नरः
वैनतेयावर आरूढ असलेला, सर्व लोकांचा कर्ता आणि जगाचा स्वामी; जो मन लावून नेहमी असे ध्यान करतो—
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति । एतत्ते सर्वमाख्यातं ध्यानभेदं जगत्पतेः
तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि विष्णूच्या लोकात जातो. जगाच्या स्वामीचे ध्यान कसे करावे, हे सर्व तुला सांगितले.
अंबरीष उवाच- साधुसाधु मुनिश्रेष्ठ लोकानुग्रहकारक । विष्णोर्ध्यानं त्वया प्रोक्तं सगुणं निर्गुणं च यत्
अंबरिष म्हणाला — हे श्रेष्ठ ऋषी, तुम्ही खरोखरच सच्चे आणि जगासाठी उपकार करणारे आहात. तुम्ही विष्णूच्या सगुण आणि निर्गुण ध्यानाचे वर्णन केले.
अधुना लक्षणं ब्रूहि भक्तेः साधु कृपाकर । यादृशी क्रियते येन यथा यत्र यदा तथा
आता, हे दयाळू सज्जन, भक्तीची लक्षणे मला सांगा — ती कशी असते, कोण करतो, कशी, कुठे आणि केव्हा केली जाते.
सूत उवाच- इत्युक्तमाकर्ण्य नृपोत्तमस्य मुनिः प्रहृष्टो निजगाद भूपम् । शृणुष्व राजन्निखिलाघहारिणीं भक्तिं हरेस्ते प्रवदामि सम्यक्
सूतमुनी म्हणाले — राजाच्या या शब्दांनी ऋषी आनंदित झाले आणि त्यांनी राजाला सांगितले — राजन, मी तुला हरिची सर्व पापे दूर करणारी भक्ती नीट समजावून सांगतो, ऐक.
अथ भक्तिं प्रवक्ष्यामि विविधां पापनाशिनीम् । विविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा
आता मी वेगवेगळ्या प्रकारच्या, पाप नष्ट करणाऱ्या भक्तीचे वर्णन करतो. भक्ती अनेक प्रकारची सांगितली आहे — ती मन, वाणी आणि शरीरातून होते.
लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा । ध्यानधारणया बुद्ध्या वेदानां स्मरणं हि यत्
ती भक्ती worldly, वैदिक किंवा आध्यात्मिक असू शकते. ध्यान, एकाग्रता आणि बुद्धीने वेदांचे स्मरण केले जाते.
विष्णुप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते । मंत्रवेदसमुच्चारैरविश्रांतविचिंतनैः
जी भक्ती विष्णूला आनंद देते, तिला मानसिक भक्ती म्हणतात. ती मंत्र आणि वेदांचे अखंड जप व चिंतन यातून होते.
जाप्यैश्चारण्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरुच्यते । व्रतोपवासनियमैः पञ्चेंद्रियजयेन च
जप, अरण्य hymns आणि अखंड उच्चार यातून जी भक्ती होते, तिला वाचिक भक्ती म्हणतात. व्रत, उपवास, नियम आणि पाच इंद्रियांवर नियंत्रण यातून —
कायिकी सैव निर्दिष्टा भक्तिः सर्वार्थसाधिनी । भूषणैर्हेमरत्नांकैश्चित्राभिर्वाग्भिरेव च
तीच भक्ती शारीरिक भक्ती म्हणून ओळखली जाते, जी सर्व उद्दिष्टे साध्य करते. सोन्या-रत्नांच्या दागिन्यांनी, सुंदर शब्दांनी —