छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः । तस्मात्त्वं भगवन्मह्यं वैष्णवं धर्ममादिश
सज्जन, दीनांवर दया करणारे, नेहमी कर्माच्या सोबतीने सावलीसारखे असतात; म्हणून, भगवंत, तू मला वैष्णव धर्म शिकव.
यस्योपदेशदानेन लभते वेदजं फलम् । नारद उवाच- साधु पृष्टं महीपाल विष्णुभक्तिमता त्वया
ज्याच्या उपदेशाने वेदजन्य फळ मिळते. नारद म्हणाले — राजन, तू विष्णूभक्तीने युक्त होऊन फार चांगला प्रश्न विचारलास.
जानता परमं धर्ममेकं माधवसेवनम् । यस्मिन्नाराधिते विष्णौ विश्वमाराधितं भवेत्
परम धर्म म्हणजे फक्त माधवाची सेवा हे जाणून; जेव्हा विष्णूची पूजा होते, तेव्हा साऱ्या विश्वाची पूजा होते.
तुष्टे चराचरं तुष्टं सर्वदेवमये हरौ । यस्य स्मरणमात्रेण महापातकसंहतिः
हरि, जो सर्व देवांचा आत्मा आहे, तो प्रसन्न झाला की चराचर सगळे प्रसन्न होतात; त्याचे फक्त स्मरण केले तरी मोठमोठी पापे नष्ट होतात.
तत्क्षणान्नाशमायाति स सेव्यो हरिरेव हि । कोऽनु राजन्निंद्रियवान्मुकुंदचरणांबुजम्
त्या क्षणीच ती नष्ट होतात; कारण हरिलाच सेवा करावी. राजन, ज्याच्याकडे इंद्रिये आहेत, असा कोण आहे जो मुक्तिदात्याच्या पादकमळांची पूजा करणार नाही?
न भजेत्सर्वतो मृत्युरुपास्यमृषिदैवतैः । श्रुतोऽनु पठितो ध्यात आदृतश्चानुमोदितः
त्याची पूजा सर्वांनी, अगदी मृत्यूला सामोरे जाणाऱ्या ऋषी व देवांनीही करावी; ऐकले, म्हटले, ध्यान केले, मान दिले किंवा अनुमोदन केले तरी खरा धर्म लगेचच, जरी तो जगाचा शत्रू असला तरी, पावन करतो.
सद्यः पुनाति सद्धर्मो वीरो विश्वद्रुहोऽपि हि । योयं कारणकार्यादि कारणस्यापि कारणम्
हा सर्व कारणांचा कारण आहे, सृष्टी आणि तिच्या फळांचा मूळ आहे, आणि कारणाचाही कारण आहे.
अनन्यकारणं योगी जगज्जीवो जगन्मयः । अणुर्बृहत्कृशः स्थूलो निर्गुणो गुणभृन्महान्
तो योगी एकमेव कारण आहे, जगाचा जीव आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे; सूक्ष्म आणि विशाल, लहान आणि मोठा, गुणरहित असूनही गुणधारी आणि महान आहे.
अजो जन्मलयातीतो ध्यातव्यः स हरिः सदा । सम्यगेतद्व्यवसितं भवता पुरुषर्षभ
जो अजन्मा आहे, जन्म व नाश यापलीकडे आहे, तो हरि नेहमी ध्यान करावा; हे श्रेष्ठ पुरुष, तुझा निश्चय खरोखर योग्य आहे.
यत्पृच्छसे भागवतान्धर्मांस्त्वं विश्वभावनान् । प्रसंगेन सतामात्ममनः श्रुति रसायनाः
तू जे भगवंतांच्या धर्मांविषयी विचारतोस, जे विश्वाचे पालन करणारे आहेत; ते सज्जनांसाठी मन आणि हृदयाचे अमृत आहेत.
भवंति कीर्तनीयस्य कथाः कृष्णस्य निर्मलाः । भावसाध्योह्ययं देवः स्वयं जानाति तद्भवान्
कृष्णाच्या कथा गुणगान करण्यास योग्य आणि निर्मळ आहेत. हा देव भक्तीने प्राप्त होतो, आणि त्याला प्रत्यक्ष अनुभवता येतो.
तथापि वक्ष्ये जगतो हिताय तव गौरवात् । यदाहुः परमं ब्रह्म प्रधानपुरुषात्परम्
तरीही, जगाच्या हितासाठी आणि तुझ्या सन्मानासाठी, मी ते परम ब्रह्म सांगतो, जे प्रधान आणि पुरुषाहूनही श्रेष्ठ आहे.
यन्मायया ततं सर्वं सर्वं यच्छति सोऽच्युतः । पुत्रान्कलत्रं दीर्घायू राज्यं स्वर्गापवर्गकम्
ज्याच्या मायेमुळे सर्व काही व्यापलेले आहे, आणि जो सर्व काही देतो — अच्युत पुत्र, पत्नी, दीर्घायुष्य, राज्य, स्वर्ग आणि मोक्ष देतो.
स दद्यादीप्सितं सर्वं भक्त्या संपूजितोऽजितः । कर्मणा मनसा वाचा तत्परा ये हि मानवाः
जो मनुष्य कृतीने, मनाने आणि वाणीने त्याच्यात एकनिष्ठ असतो आणि भक्तीने पूजन करतो, त्या अजित देवाने त्याला हवे ते सर्व काही दिले जाते.
तेषां व्रतानि वक्ष्यामि प्रीतये भूपसत्तम । अहिंसासत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यमकल्पता
त्यांच्या आनंदासाठी, राजन, मी ही व्रते सांगतो: अहिंसा, सत्य, चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य आणि लोभाचा त्याग.
एतानि मानसान्याहुर्व्रतानि हरितुष्टये । एकभक्तं तथा नक्तमुपवासमयाचितम्
ही सर्व व्रते मनाने पाळायची आहेत, हरिच्या प्रसन्नतेसाठी; तसेच एकनिष्ठ भक्ती, रात्रभर उपवास, आणि मागितले कीच अन्न घेणे.
इत्येवं कायिकं पुंसां व्रतमुक्तं नरेश्वर । वेदस्याध्ययनं विष्णोः कीर्तनं सत्यभाषणम्
म्हणून, नरराजा, मनुष्यांची शारीरिक व्रते अशी आहेत: वेदांचा अभ्यास, विष्णूचे कीर्तन, आणि नेहमी सत्य बोलणे.
अपैशुन्यमिदं राजन्वाचिकं व्रतमुत्तमम् । चक्रायुधस्य नामानि सदा सर्वत्र कीर्तयेत्
दुसऱ्याची निंदा न करणे हे उत्तम व्रत आहे, राजन; आणि चक्रधारी परमेश्वराची नावे सर्वत्र आणि नेहमी गुणगान करावी.
नाशौचं कीर्तने तस्य स पवित्रकरो यतः । वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान्
त्याच्या कीर्तनात कधीच अशौच येत नाही, कारण तोच पावित्र्य देणारा आहे; वर्णाश्रम धर्म पाळणाऱ्या पुरुषाने त्या परम पुरुषाची पूजा करावी.
विष्णुराराध्यते पंथा नान्यः संतोषकारणम् । पतिप्रियहिताभिश्च मनोवाक्कायसंयमैः
विष्णूची पूजा हाच खरा मार्ग आहे; दुसरा कोणताही संतोषाचा उपाय नाही. स्त्रिया मन, वाणी आणि शरीर यावर संयम ठेवून पतीच्या प्रिय आणि हितासाठी वागतात.
व्रतैराराध्यते स्त्रीभिर्वासुदेवो दयानिधिः । आगमोक्तेन मार्गेण स्त्रीशूद्रैरपिपूजनम्
स्त्रिया व्रतांनी दयार्णव वासुदेवाची पूजा करतात; शास्त्राने सांगितलेल्या मार्गाने, स्त्रिया आणि शूद्रांनीही पूजा करावी.
कर्तव्यं कृष्णचंद्रस्य द्विजातिवररूपिणः । त्रयोवर्णास्तु वेदोक्तमार्गाराधनतत्पराः
कृष्णचंद्र, जो श्रेष्ठ द्विजाच्या रूपात प्रकटतो, त्याची पूजा करावी; तीनही वर्णांनी वेदाने सांगितलेल्या मार्गाने भक्ती करावी.
स्त्रीशूद्रादय एव स्युर्नाम्नाऽराधनतत्पराः । न पूजनैर्न यजनैर्न व्रतैरपि माधवः
स्त्रिया आणि शूद्रांनी मात्र केवळ नावस्मरणाने भक्ती करावी; माधवाला पूजा, यज्ञ किंवा व्रतांनी संतोष होत नाही.
तुष्यते केवलं भक्तिप्रियोऽसौ समुदाहृतः । स्त्रीणां पतिव्रतानां तु पतिरेव हि दैवतम्
तो केवळ भक्तीने प्रसन्न होतो — त्याला भक्तीच प्रिय आहे. पतीव्रता स्त्रियांसाठी पतीच दैवत आहे.
स तु पूज्यो विष्णुभक्त्या मनोवाक्कायकर्मभिः । कर्तव्यं श्रद्धया विष्णोश्चिंतयित्वा पतिं हृदि
पतीची पूजा विष्णूभक्तीने, मन, वाणी आणि शरीराने करावी; श्रद्धेने, पतीला हृदयात ठेवून विष्णूचा विचार करावा.
शूद्राणां चैव भवति नाम्ना वै देवतार्चनम् । सर्वेऽप्यागममार्गेण कुर्युर्वेदानुकारिणा
शूद्रांनीही केवळ नावस्मरणाने देवतेची पूजा करावी; सर्वांनी शास्त्राने सांगितलेल्या, वेदाच्या प्रमाणाने आचरण करावे.
स्त्रीणामप्यधिकारोऽस्ति विष्णोराराधनादिषु । पतिप्रियरतानां च श्रुतिरेषा सनातनी
स्त्रियांनाही विष्णूची पूजा आणि इतर धार्मिक कृत्यांचा अधिकार आहे; पतीच्या प्रियतेत रमणाऱ्या स्त्रियांसाठी हेच सनातन श्रुतीचे वचन आहे.
स्वकुलोचितधर्मेण यद्यस्य विहितं व्रतम् । तत्तदेवाचरेद्यस्तु तेन तुष्यति केशवः
प्रत्येकाने आपल्या कुलधर्मानुसार जे व्रत सांगितले आहे, तेच पाळावे; त्यानेच केशव प्रसन्न होतो.
हविषाग्नौ जले पुष्पैर्ध्यानेन हृदये हरिम् । यजंति सूरयो नित्यं जपेन रविमंडले
ज्ञानी लोक नेहमी हरिची उपासना करतात — अग्नीत होम करून, पाण्याने, फुलांनी, मनात ध्यान करून, आणि सूर्याच्या तेजात जप करून.
अहिंसा प्रथमं पुष्पं द्वितीयं करणग्रहः । तृतीयकं भूतदया चतुर्थं क्षांतिरेव च
अहिंसा हे पहिले फूल, इंद्रियांचे संयम दुसरे, सर्व जीवांवर दया तिसरे, आणि क्षमा चौथे फूल आहे.