नान्यत्पश्यामि जंतूनां प्रायश्चित्तं परं मुने । यद्भ्रूनर्तनवर्तिन्यः श्रूयंते सिद्धयोऽखिलाः
हे ऋषी, मला जीवांसाठी याहून श्रेष्ठ प्रायश्चित्त दिसत नाही, ज्यामुळे केवळ त्याच्या भुवया हलल्या तरी सर्व सिद्धी मिळतात असं ऐकायला मिळतं.
कथमाराध्यतेसोऽयं केशवः क्लेशनाशनः । उपास्यते स भगवान्कथं नारायणो नरैः
तो क्लेश नष्ट करणारा केशव कसा पूजावा? मनुष्यांनी त्या भगवंत नारायणाची सेवा कशी करावी?
प्रीतश्च सर्वमेतन्मे हिताय जगतो वद । भक्तिप्रियोऽसौ भगवान्कया भक्त्या प्रसीदति
तू आनंदी आहेस, म्हणून मी तुझ्याकडून हे सर्व जगाच्या कल्याणासाठी विचारतो — भक्तीला प्रिय असलेल्या त्या भगवंताला कोणत्या भक्तीने प्रसन्न करता येईल?
कथं तस्मिन्भवेद्भक्तिः सर्वैराराध्यते कथम् । वैष्णवोसि हरेस्तस्य प्रियोऽसि परमार्थवित्
त्याच्याविषयी भक्ती कशी निर्माण होते, आणि सर्वजण त्याची पूजा कशी करतात? तू हरीचा भक्त आहेस, त्याला प्रिय आहेस आणि खऱ्या अर्थाने तत्त्व जाणतोस.
तेन त्वामेव पृच्छामि ब्रह्मन्ब्रह्मविदुत्तम । श्रोतारमथ वक्तारं प्रष्टारं पुरुषं हरेः
म्हणूनच, ब्रह्मज्ञानी श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी फक्त तुलाच विचारतो — तू ऐकणारा, सांगणारा आणि हरिचे प्रश्न विचारणारा आहेस.
प्रश्नः पुनाति कृष्णस्य तदंघ्रिसलिलं यथा । दुर्ल्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभंगुरः
कृष्णाविषयी विचारलेला प्रश्न पावन करतो, जसा त्याच्या पायांच्या पाण्याने होते; माणसाचे शरीर फार दुर्मिळ आणि क्षणात नष्ट होणारे आहे.
तत्रापि दुर्ल्लभं मन्ये वैकुंठप्रियदर्शनम् । संसारेस्मिन्क्षणार्धोऽपि सत्संगः शेवधिर्नृणाम्
त्यातही, वैकुंठाला प्रिय असलेल्याचे दर्शन अजून दुर्मिळ आहे असं मला वाटतं; या संसारात थोड्या वेळासाठी जरी सत्पुरुषांचा संग मिळाला, तरी तो माणसांसाठी मोठा धन आहे.
यस्मादवाप्यते सर्वं पुरुषार्थचतुष्टयम् । भगवन्भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम्
त्यामुळेच सर्व पुरुषार्थ मिळतात; भगवंत, तुझ्या उपस्थितीमुळे सर्व जीवांना कल्याण मिळते.
बालानां तु यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम् । भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च
जशी मुले आपल्या आईवडिलांकडून उत्तम मार्गावर नेली जातात, तशीच देवांची कृत्ये जीवांना कधी दुःख, कधी सुख देतात.
सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम् । भजंति ये यथा देवान्देवा अपि तथैव तान्
पण तुझ्यासारख्या अचल मनाने भगवंताला भक्ती करणाऱ्या सज्जनांना ती केवळ आनंदच देते; जे ज्या प्रकारे देवांची पूजा करतात, त्यांना स्वतः देवही पूजतात.
छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः । तस्मात्त्वं भगवन्मह्यं वैष्णवं धर्ममादिश
सज्जन, दीनांवर दया करणारे, नेहमी कर्माच्या सोबतीने सावलीसारखे असतात; म्हणून, भगवंत, तू मला वैष्णव धर्म शिकव.
यस्योपदेशदानेन लभते वेदजं फलम् । नारद उवाच- साधु पृष्टं महीपाल विष्णुभक्तिमता त्वया
ज्याच्या उपदेशाने वेदजन्य फळ मिळते. नारद म्हणाले — राजन, तू विष्णूभक्तीने युक्त होऊन फार चांगला प्रश्न विचारलास.
जानता परमं धर्ममेकं माधवसेवनम् । यस्मिन्नाराधिते विष्णौ विश्वमाराधितं भवेत्
परम धर्म म्हणजे फक्त माधवाची सेवा हे जाणून; जेव्हा विष्णूची पूजा होते, तेव्हा साऱ्या विश्वाची पूजा होते.
तुष्टे चराचरं तुष्टं सर्वदेवमये हरौ । यस्य स्मरणमात्रेण महापातकसंहतिः
हरि, जो सर्व देवांचा आत्मा आहे, तो प्रसन्न झाला की चराचर सगळे प्रसन्न होतात; त्याचे फक्त स्मरण केले तरी मोठमोठी पापे नष्ट होतात.
तत्क्षणान्नाशमायाति स सेव्यो हरिरेव हि । कोऽनु राजन्निंद्रियवान्मुकुंदचरणांबुजम्
त्या क्षणीच ती नष्ट होतात; कारण हरिलाच सेवा करावी. राजन, ज्याच्याकडे इंद्रिये आहेत, असा कोण आहे जो मुक्तिदात्याच्या पादकमळांची पूजा करणार नाही?
न भजेत्सर्वतो मृत्युरुपास्यमृषिदैवतैः । श्रुतोऽनु पठितो ध्यात आदृतश्चानुमोदितः
त्याची पूजा सर्वांनी, अगदी मृत्यूला सामोरे जाणाऱ्या ऋषी व देवांनीही करावी; ऐकले, म्हटले, ध्यान केले, मान दिले किंवा अनुमोदन केले तरी खरा धर्म लगेचच, जरी तो जगाचा शत्रू असला तरी, पावन करतो.
सद्यः पुनाति सद्धर्मो वीरो विश्वद्रुहोऽपि हि । योयं कारणकार्यादि कारणस्यापि कारणम्
हा सर्व कारणांचा कारण आहे, सृष्टी आणि तिच्या फळांचा मूळ आहे, आणि कारणाचाही कारण आहे.
अनन्यकारणं योगी जगज्जीवो जगन्मयः । अणुर्बृहत्कृशः स्थूलो निर्गुणो गुणभृन्महान्
तो योगी एकमेव कारण आहे, जगाचा जीव आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे; सूक्ष्म आणि विशाल, लहान आणि मोठा, गुणरहित असूनही गुणधारी आणि महान आहे.
अजो जन्मलयातीतो ध्यातव्यः स हरिः सदा । सम्यगेतद्व्यवसितं भवता पुरुषर्षभ
जो अजन्मा आहे, जन्म व नाश यापलीकडे आहे, तो हरि नेहमी ध्यान करावा; हे श्रेष्ठ पुरुष, तुझा निश्चय खरोखर योग्य आहे.
यत्पृच्छसे भागवतान्धर्मांस्त्वं विश्वभावनान् । प्रसंगेन सतामात्ममनः श्रुति रसायनाः
तू जे भगवंतांच्या धर्मांविषयी विचारतोस, जे विश्वाचे पालन करणारे आहेत; ते सज्जनांसाठी मन आणि हृदयाचे अमृत आहेत.
भवंति कीर्तनीयस्य कथाः कृष्णस्य निर्मलाः । भावसाध्योह्ययं देवः स्वयं जानाति तद्भवान्
कृष्णाच्या कथा गुणगान करण्यास योग्य आणि निर्मळ आहेत. हा देव भक्तीने प्राप्त होतो, आणि त्याला प्रत्यक्ष अनुभवता येतो.
तथापि वक्ष्ये जगतो हिताय तव गौरवात् । यदाहुः परमं ब्रह्म प्रधानपुरुषात्परम्
तरीही, जगाच्या हितासाठी आणि तुझ्या सन्मानासाठी, मी ते परम ब्रह्म सांगतो, जे प्रधान आणि पुरुषाहूनही श्रेष्ठ आहे.
यन्मायया ततं सर्वं सर्वं यच्छति सोऽच्युतः । पुत्रान्कलत्रं दीर्घायू राज्यं स्वर्गापवर्गकम्
ज्याच्या मायेमुळे सर्व काही व्यापलेले आहे, आणि जो सर्व काही देतो — अच्युत पुत्र, पत्नी, दीर्घायुष्य, राज्य, स्वर्ग आणि मोक्ष देतो.
स दद्यादीप्सितं सर्वं भक्त्या संपूजितोऽजितः । कर्मणा मनसा वाचा तत्परा ये हि मानवाः
जो मनुष्य कृतीने, मनाने आणि वाणीने त्याच्यात एकनिष्ठ असतो आणि भक्तीने पूजन करतो, त्या अजित देवाने त्याला हवे ते सर्व काही दिले जाते.
तेषां व्रतानि वक्ष्यामि प्रीतये भूपसत्तम । अहिंसासत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यमकल्पता
त्यांच्या आनंदासाठी, राजन, मी ही व्रते सांगतो: अहिंसा, सत्य, चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य आणि लोभाचा त्याग.
एतानि मानसान्याहुर्व्रतानि हरितुष्टये । एकभक्तं तथा नक्तमुपवासमयाचितम्
ही सर्व व्रते मनाने पाळायची आहेत, हरिच्या प्रसन्नतेसाठी; तसेच एकनिष्ठ भक्ती, रात्रभर उपवास, आणि मागितले कीच अन्न घेणे.
इत्येवं कायिकं पुंसां व्रतमुक्तं नरेश्वर । वेदस्याध्ययनं विष्णोः कीर्तनं सत्यभाषणम्
म्हणून, नरराजा, मनुष्यांची शारीरिक व्रते अशी आहेत: वेदांचा अभ्यास, विष्णूचे कीर्तन, आणि नेहमी सत्य बोलणे.
अपैशुन्यमिदं राजन्वाचिकं व्रतमुत्तमम् । चक्रायुधस्य नामानि सदा सर्वत्र कीर्तयेत्
दुसऱ्याची निंदा न करणे हे उत्तम व्रत आहे, राजन; आणि चक्रधारी परमेश्वराची नावे सर्वत्र आणि नेहमी गुणगान करावी.
नाशौचं कीर्तने तस्य स पवित्रकरो यतः । वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान्
त्याच्या कीर्तनात कधीच अशौच येत नाही, कारण तोच पावित्र्य देणारा आहे; वर्णाश्रम धर्म पाळणाऱ्या पुरुषाने त्या परम पुरुषाची पूजा करावी.
विष्णुराराध्यते पंथा नान्यः संतोषकारणम् । पतिप्रियहिताभिश्च मनोवाक्कायसंयमैः
विष्णूची पूजा हाच खरा मार्ग आहे; दुसरा कोणताही संतोषाचा उपाय नाही. स्त्रिया मन, वाणी आणि शरीर यावर संयम ठेवून पतीच्या प्रिय आणि हितासाठी वागतात.