इदं चरित्रं परमं पवित्रं प्रोक्तं महेशेन महानुभावम् । शृण्वंति ये भक्तियुता मनुष्यास्ते यांति नित्यं पदमच्युतस्य
यमुनाच्या काठी, गोपींच्या स्वामीच्या स्थळी आणि गुरूच्या गुरूच्या पत्नीच्या ठिकाणी.
धन्यं यशस्यमायुष्यमारोग्याभीष्टसिद्धिदम् । स्वर्गापवर्गसंपत्तिकारणं पापनाशनम्
हे चरित्र अत्यंत पवित्र आणि श्रेष्ठ आहे, महादेवाने सांगितलेले. जे मनुष्य भक्तीने ऐकतात, ते नेहमी अच्युताच्या धामाला पोहोचतात.
भक्त्या पठंति ये नित्यं मानवा विष्णुतत्पराः । न तेषां पुनरावृत्तिर्विष्णुलोकात्कथंचन
हे ऐकणाऱ्यांना धन्यता, कीर्ती, दीर्घायुष्य, आरोग्य आणि इच्छित फल मिळते; हे स्वर्ग आणि मुक्ती मिळवून देणारे, पाप नष्ट करणारे आहे.
ऋषय ऊचुः - सूतसूत महाभाग रोमहर्षणनंदन । कथा रम्या त्वया प्रोक्ता लोकस्यानंददायिनी
ऋषी म्हणाले - सूत, सूत, हे महाभाग, रोमहर्षणाचा पुत्र, तू सांगितलेली कथा अतिशय रम्य आहे, ती सर्व लोकांना आनंद देणारी आहे.
श्रीकृष्णस्य महाभाग चरितं महदद्भुतम् । श्रुतं सर्वं त्वया प्रोक्तं निर्वृतिस्तेन चाभवत्
श्रीकृष्णांच्या अद्भुत आणि महान लीला, हे भाग्यवान, तुझ्या कडून पूर्णपणे ऐकल्या गेल्या. त्या ऐकून मनाला समाधान मिळालं.
अहो श्रीकृष्णमाहात्म्यं भक्तानां गतिदायकम् । यतस्तेन महाभाग निर्वृतिं को न चाप्नुयात्
अहो, श्रीकृष्णाचं महात्म्य भक्तांना मुक्ती देणारं आहे. त्यामुळे, हे भाग्यवान, कोणाला समाधान मिळणार नाही असं कसं होईल?
अतः पुनरपि श्रीमत्कृष्णस्य चरितं महत् । श्रोतुमिच्छामहे चान्यद्व्रतदानार्हणादिकम्
म्हणूनच, आम्हाला पुन्हा श्रीकृष्णांच्या महान लीला ऐकायच्या आहेत, आणि त्याचबरोबर व्रत, दान, पूजा यासारख्या इतर गोष्टीही जाणून घ्यायच्या आहेत.
स्नानं वापि महाभाग यथा येन कृतं पुरा । तत्सर्वं विस्तराद्ब्रूहि यथा नो निर्वृतिर्भवेत्
हे भाग्यवान, पूर्वी स्नान वगैरे विधी कोणी आणि कसे केले, ते सर्व विस्ताराने सांग, म्हणजे आम्हाला समाधान मिळेल.
सूत उवाच- साधु पृष्टं द्विजश्रेष्ठा लोकानां तारणं परम् । यूयं कृतार्थाः कृष्णस्य भक्त्या संपूर्णमानसाः
सूतम्हणाला— हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, तुम्ही फार चांगला प्रश्न विचारला. हा विषय सर्व लोकांचं कल्याण करणारा आहे. श्रीकृष्णावरच्या भक्तीमुळे तुमचं मन पूर्णपणे तृप्त झालं आहे.
श्रीकृष्णचरितं पुण्यं साधूनां हर्षदं परम् । प्रवक्ष्यामि द्विजश्रेष्ठा महदाख्यानमुत्तमम्
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, मी आता श्रीकृष्णांच्या पुण्य आणि अत्यंत आनंददायक लीलांचं, हे उत्तम आणि महान आख्यान सांगणार आहे.
एकदा नारदो लोकान्पर्यटन्भगवत्प्रियः । मथुरायामंबरीषं कृष्णाराधनतत्परम्
एकदा भगवंतांना प्रिय असलेला नारद ऋषी सर्व लोकांत फिरत होता. मथुरेत त्याला अंबरिष कृष्णाच्या भक्तीत मग्न दिसला.
महाभागं व्रतपरं ददर्श मुनिसत्तमः । स आगतं मुनिवरं सत्कृत्य मुनिसत्तमः
व्रतपरायण आणि अत्यंत भाग्यवान असा अंबरिष त्या श्रेष्ठ ऋषीला दिसला. नारद तिथे आला तेव्हा त्याचं योग्य आदराने स्वागत केलं.
भवंत इव पप्रच्छ श्रद्धया हृष्टमानसः । अंबरीष उवाच-। यन्मुने परमं ब्रह्म वेदवादिभिरुच्यते
श्रद्धेने आणि आनंदी मनाने त्याने नारदाला जसं तुम्ही विचारता तसं विचारलं. अंबरिष म्हणाला— ऋषीवर, वेदज्ञांनी ज्याला परम ब्रह्म म्हटलं आहे,
स देवः पुंडरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः । योऽमूर्तो मूर्तिमानीशो व्यक्तोऽव्यक्तः सनातनः
तो कमळासारख्या डोळ्यांचा देव म्हणजेच नारायण, तोच परमेश्वर आहे. तो निर्गुण असूनही सगुण आहे, प्रकट आणि अप्रकट, आणि शाश्वत आहे.
सर्वभूतमयोऽचिंत्यो ध्यातव्यः स कथं हरिः । यस्मिन्सर्वमिदं विश्वमोतं प्रोतं प्रतिष्ठितम्
तो सर्व जीवांचा आधार आहे, त्याचं स्वरूप समजणं अशक्य आहे, आणि त्याचं ध्यान करावं लागतं. या संपूर्ण विश्वाचं अस्तित्व त्याच्यामध्ये आहे.
अव्यक्तमेकं परमं परमात्मेति विश्रुतम् । यतो जन्मादि जगतो यो निर्माय स्वयं भुवम्
एकच तो अव्यक्त, सर्वोच्च, परमात्मा म्हणून प्रसिद्ध आहे. जगाचं उत्पत्ती ज्याच्यापासून होते, आणि जो स्वतः पृथ्वीची निर्मिती करतो.
ददौ तस्मै च निगमानात्मन्येव व्यवस्थितान् । कथमाराध्यते सोऽयं समग्रपुरुषार्थदः
त्याने वेद स्वतःमध्ये स्थिर ठेवून इतरांना दिले. असा हा सर्व पुरुषार्थ देणारा देव कसा पूजावा हे सांग.
योगिनामपि दुर्गम्यस्तदेतत्कृपया वद । अनाराधित गोविंदा न विदंति हितोदयम्
तो योग्यांनाही सहज मिळत नाही, कृपा करून हे सांग. गोविंदाची पूजा न करता कुणालाही खऱ्या कल्याणाचा अनुभव येत नाही.
न तपो यज्ञदानानां लभते फलमुत्तमम् । अनास्वादितगोविंदपदांबुजरसश्च यः
जो गोविंदाच्या चरणकमळाचा अमृतरस चाखत नाही, त्याला तप, यज्ञ किंवा दानाचं श्रेष्ठ फळ मिळत नाही.
मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत्फलम् । हरेराराधनं हित्वा दुरितौघ निवारणम्
फक्त इच्छेच्या मार्गावरून मिळणाऱ्या फळापेक्षा कितीतरी मोठं फळ हरिची पूजा सोडून मिळत नाही, कारण तीच सर्व पापांचं निवारण करते.
नान्यत्पश्यामि जंतूनां प्रायश्चित्तं परं मुने । यद्भ्रूनर्तनवर्तिन्यः श्रूयंते सिद्धयोऽखिलाः
हे ऋषी, मला जीवांसाठी याहून श्रेष्ठ प्रायश्चित्त दिसत नाही, ज्यामुळे केवळ त्याच्या भुवया हलल्या तरी सर्व सिद्धी मिळतात असं ऐकायला मिळतं.
कथमाराध्यतेसोऽयं केशवः क्लेशनाशनः । उपास्यते स भगवान्कथं नारायणो नरैः
तो क्लेश नष्ट करणारा केशव कसा पूजावा? मनुष्यांनी त्या भगवंत नारायणाची सेवा कशी करावी?
प्रीतश्च सर्वमेतन्मे हिताय जगतो वद । भक्तिप्रियोऽसौ भगवान्कया भक्त्या प्रसीदति
तू आनंदी आहेस, म्हणून मी तुझ्याकडून हे सर्व जगाच्या कल्याणासाठी विचारतो — भक्तीला प्रिय असलेल्या त्या भगवंताला कोणत्या भक्तीने प्रसन्न करता येईल?
कथं तस्मिन्भवेद्भक्तिः सर्वैराराध्यते कथम् । वैष्णवोसि हरेस्तस्य प्रियोऽसि परमार्थवित्
त्याच्याविषयी भक्ती कशी निर्माण होते, आणि सर्वजण त्याची पूजा कशी करतात? तू हरीचा भक्त आहेस, त्याला प्रिय आहेस आणि खऱ्या अर्थाने तत्त्व जाणतोस.
तेन त्वामेव पृच्छामि ब्रह्मन्ब्रह्मविदुत्तम । श्रोतारमथ वक्तारं प्रष्टारं पुरुषं हरेः
म्हणूनच, ब्रह्मज्ञानी श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी फक्त तुलाच विचारतो — तू ऐकणारा, सांगणारा आणि हरिचे प्रश्न विचारणारा आहेस.
प्रश्नः पुनाति कृष्णस्य तदंघ्रिसलिलं यथा । दुर्ल्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभंगुरः
कृष्णाविषयी विचारलेला प्रश्न पावन करतो, जसा त्याच्या पायांच्या पाण्याने होते; माणसाचे शरीर फार दुर्मिळ आणि क्षणात नष्ट होणारे आहे.
तत्रापि दुर्ल्लभं मन्ये वैकुंठप्रियदर्शनम् । संसारेस्मिन्क्षणार्धोऽपि सत्संगः शेवधिर्नृणाम्
त्यातही, वैकुंठाला प्रिय असलेल्याचे दर्शन अजून दुर्मिळ आहे असं मला वाटतं; या संसारात थोड्या वेळासाठी जरी सत्पुरुषांचा संग मिळाला, तरी तो माणसांसाठी मोठा धन आहे.
यस्मादवाप्यते सर्वं पुरुषार्थचतुष्टयम् । भगवन्भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम्
त्यामुळेच सर्व पुरुषार्थ मिळतात; भगवंत, तुझ्या उपस्थितीमुळे सर्व जीवांना कल्याण मिळते.
बालानां तु यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम् । भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च
जशी मुले आपल्या आईवडिलांकडून उत्तम मार्गावर नेली जातात, तशीच देवांची कृत्ये जीवांना कधी दुःख, कधी सुख देतात.
सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम् । भजंति ये यथा देवान्देवा अपि तथैव तान्
पण तुझ्यासारख्या अचल मनाने भगवंताला भक्ती करणाऱ्या सज्जनांना ती केवळ आनंदच देते; जे ज्या प्रकारे देवांची पूजा करतात, त्यांना स्वतः देवही पूजतात.