प्रपद्ये गतवानस्मि जीवोऽहं भृशदुःखितः । सोऽहं यः शरणं प्राप्तो मम तस्य यदस्ति च
मी शरण आलो, मी जीव आहे, फार दुःखी आहे; जो कोणी या शरण आलेला आहे, माझं जे काही आहे ते त्याचंच आहे.
सर्वं ताभ्यां तदर्थं हि तद्भोग्यं न ह्यहं मम । इत्यसौ कथितो विप्र मंत्रस्यार्थः समासतः
सर्व काही त्या दोघांसाठीच आहे, त्यांच्या आनंदासाठीच; माझं असं काही नाही, हे सर्व त्यांच्यासाठीच आहे. ब्राह्मणांनो, मंत्राचा अर्थ थोडक्यात असाच सांगितला आहे.
युगलार्थस्तथा न्यासः प्रपत्तिः शरणागतिः । आत्मार्पणमिमे पंच पर्यायास्ते मयोदिताः
त्या युगलासाठी समर्पण, शरणागती, शरण येणं, आत्मार्पण — हे पाच अर्थ मी सांगितले आहेत.
अयमेव चिंतनीयो दिवानक्तमतंद्रितैः
हेच दिवस-रात्र थकवा न येता मनात ठेवावं.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वृंदावनमाहात्म्ये एकाशीतितमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील वृंदावनमाहात्म्याच्या एक्याऐंशीव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
शिव उवाच- अथ दीक्षाविधिं वक्ष्ये शृणु नारद तत्त्वतः । श्रवणादेव मुच्येत विना तस्य विधानतः
शिव म्हणाले — आता मी दीक्षा घेण्याची पद्धत सांगतो, नारद, नीट ऐक. फक्त ऐकल्यानेसुद्धा, त्याची विधी न करता, मुक्ती मिळते.
आविरंच्याज्जगत्सर्वं विज्ञाय नश्वरं बुधः । आध्यात्मिकादि त्रिविध दुःखमेवानुभूय च
ब्रह्मादि सर्व जग नाशवंत आहे हे समजून, ज्ञानी माणूस आध्यात्मिक व इतर तिन्ही प्रकारच्या दुःखांचा अनुभव घेतो.
अनित्यत्वाच्च सर्वेषां सुखानां मुनिसत्तम । दुःखपक्षे विनिक्षिप्य तानि तेभ्यो विवर्जितः
सर्व सुखं क्षणभंगुर आहेत हे समजून, हे उत्तम ऋषी, तो ती सुखं दुःखाच्या बाजूला ठेवून त्यांच्यापासून दूर राहतो.
विरज्य संसृतेर्हानौ साधनानि विचिंतयेत् । अनुत्तमसुखस्यापि संप्राप्तौ भृशनिर्वृतः
संसाराचा त्याग करून, त्यातून सुटका होण्यासाठी काय करावं हे तो विचारतो; आणि सर्वोच्च सुख मिळाल्यावरही तो मनःपूर्वक समाधानी राहतो.
नराणां दुष्करत्वं हि विज्ञाय च महामतिः । भृशमार्त्तस्ततो विप्र मां गुरुं शरणं व्रजेत्
माणसांसाठी हे किती कठीण आहे हे समजून, ज्ञानी, फार दुःखी झाल्यावर, ब्राह्मणांनो, माझ्या म्हणजे गुरूच्या शरण येतो.
शांतो विमत्सरः कृष्णे भक्तोऽनन्यप्रयोजनः । अनन्यसाधनः श्रीमान्कामलोभविवर्जितः
शांत, मत्सररहित, कृष्णभक्त, दुसरं काहीही उद्दिष्ट नसलेला, दुसऱ्या कोणत्याही साधनावर अवलंबून नसलेला, श्रीमंत, इच्छा व लोभ नसलेला —
श्रीकृष्णरसतत्त्वज्ञः कृष्णमंत्रविदां वरः । कृष्णमंत्राश्रयो नित्यं मंत्रभक्तः सदा शुचिः
श्रीकृष्णरसाचं तत्त्व जाणणारा, कृष्णमंत्र जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, नेहमी कृष्णमंत्राचा आश्रय घेणारा, मंत्रभक्त आणि नेहमी पवित्र —
सद्धर्मशासकोनित्यं सदाचारनियोजकः । संप्रदायी कृपापूर्णो विरागी गुरुरुच्यते
सत् धर्माची नेहमी शिकवण देणारा, चांगल्या आचारात लावणारा, परंपरेतला, दयाळू आणि विरक्त — असा गुरू म्हणतात.
एवमादिगुणः प्रायः शुश्रूषुर्गुरुपादयोः । गुरौ नितांतभक्तश्च मुमुक्षुः शिष्य उच्यते
अशा गुणांनी युक्त शिष्य नेहमी गुरूच्या पायांची सेवा करतो; जो गुरूला अत्यंत भक्त आहे आणि मुक्तीची इच्छा करतो, त्याला शिष्य म्हणतात.
यत्साक्षात्सेवनं तस्य प्रेम्णा भागवतो भवेत् । स मोक्षः प्रोच्यते प्राज्ञैर्वेदवेदांगवेदिभिः
त्याची प्रत्यक्ष सेवा प्रेमाने करणं हेच भक्ताचं कर्तव्य आहे; वेद आणि त्याच्या शाखा जाणणाऱ्या ज्ञानी लोकांनी यालाच मुक्ती म्हटलं आहे.
आश्रित्य स्वगुरोः पादौ निजवृत्तं निवेदयेत् । स संदेहानपाकृत्य बोधयित्वा पुनः पुनः
आपल्या गुरूच्या पायांवर शरण जाऊन, आपलं वर्तन सांगावं; गुरू सर्व शंका दूर करून, पुन्हा पुन्हा शिकवतो.
स्वपादप्रणतं शांतं शुश्रूषुं निजपादयोः । अतिहृष्टमनाः शिष्यं मनुमध्यापयेत्परम्
जो शिष्य गुरुच्या पायांवर नतमस्तक होतो, शांत असतो, सेवा करण्यास उत्सुक असतो आणि मनापासून आनंदी असतो, त्याला गुरुने योग्य प्रकारे शिकवावे.
चंदनेन मृदा वापि विलिखेद्बाहुमूलयोः । वामदक्षिणयोर्विप्र शंखचक्रे यथाक्रमम्
ब्राह्मणांनो, चंदन किंवा मातीने शिष्याच्या दोन्ही हातांच्या मुळाशी, डाव्या बाजूला शंख आणि उजव्या बाजूला चक्र याप्रमाणे चिन्हे काढावीत.
ऊर्द्ध्वपुंड्रं ततः कुर्याद्भालादिषु विधानतः । ततोमंत्रद्वयं तस्य दक्षकर्णे विनिर्दिशेत्
त्यांनंतर कपाळावर आणि इतर ठिकाणी उर्ध्वपुंड्र लावावे; मग दोन मंत्र त्याच्या उजव्या कानात सांगावेत.
मंत्रार्थं च वदेत्तस्मै यथावदनुपूर्वशः । दासशब्दयुतं नाम धार्यं तस्य प्रयत्नतः
मंत्राचा अर्थ त्याला योग्य रीतीने आणि क्रमाने समजावून सांगावा; आणि 'दास' हा शब्द असलेले नाव शिष्याने काळजीपूर्वक धारण करावे.
ततोऽतिभक्त्या सस्नेहं वैष्णवान्भोजयेद्बुधः । श्रीगुरुं पूजयेच्चापि वस्त्रालंकरणादिभिः
मग अत्यंत भक्तीने आणि प्रेमाने, ज्ञानी माणसाने वैष्णवांना जेवू घालावे आणि श्रीगुरुची वस्त्र, अलंकार इत्यादींनी पूजा करावी.
सर्वस्वं गुरवे दद्यात्तदर्द्धं वा महामुने । स्वदेहमपि निक्षिप्य गुरौ स्थेयमकिंचनैः
माणसाने आपली सर्व संपत्ती किंवा किमान अर्धी संपत्ती गुरुंना द्यावी, हे महर्षे; आणि आपले शरीरही गुरुला समर्पित करून, सर्वस्व सोडून राहावे.
य एतैः पंचभिर्विद्वान्संस्कारैः संस्कृतो भवेत् । दास्यभागी स कृष्णस्य नान्यथा कल्पकोटिभिः
जो विद्वान या पाच संस्कारांनी शिष्याला संस्कारित करतो, तोच कृष्णाच्या सेवेला पात्र होतो; अन्यथा कोट्यवधी कल्पांमध्येही नाही.
अंकनं चोर्द्ध्वपुंड्रश्च मंत्रो नामविधारणम् । पंचमो याग इत्युक्ताः संस्काराः पूर्वसूरिभिः
अंकन, उर्ध्वपुंड्र, मंत्र, नाव धारण करणे आणि याग — हे पाच संस्कार प्राचीन ऋषींनी सांगितले आहेत.
अंकनं शंखचक्राद्यैः सच्छिद्रं पुंड्रमुच्यते । दासशब्दयुतं नाममंत्रो युगलसंज्ञकः
शंख व चक्र यांसारख्या चिन्हांनी अंकन म्हणतात, उर्ध्वपुंड्र म्हणजे फाटलेले पवित्र चिन्ह; 'दास' हा शब्द असलेले नाव, आणि मंत्र म्हणजे दोन मंत्रांचा समूह.
गुरुवैष्णवयोः पूजा याग इत्यभिधीयते । एते परमसंस्कारा मया ते परिकीर्तिताः
गुरु आणि वैष्णवांची पूजा म्हणजे याग असे म्हणतात; हे श्रेष्ठ संस्कार मी तुला सांगितले आहेत.
अथ तुभ्यं प्रपन्नानां धर्मान्वक्ष्यामि नारद । यानास्थाय गमिष्यंति हरिधाम नराः कलौ
नारद, आता मी तुला शरण आलेल्यांचे धर्म सांगतो, ज्यामुळे कलियुगात माणसे हरिधामाला जातील.
इत्थं गुरोर्लब्धमंत्रो गुरुभक्तिपरायणः । सेवमानो गुरुं नित्यं तत्कृपां भावयेत्सुधीः
गुरुंकडून मंत्र मिळवल्यावर, गुरुभक्तीने परिपूर्ण होऊन, ज्ञानी माणसाने नेहमी गुरुची सेवा करावी आणि त्यांची कृपा आठवत राहावी.
सतां धर्मां स्ततः शिक्षेत्प्रपन्नानां विशेषतः । स्वेष्टदेवधिया नित्यं वैष्णवान्परितोषयेत्
मग सत्पुरुषांचे, विशेषतः शरण आलेल्यांचे धर्म शिकावेत; आणि आपल्या इच्छित देवतेच्या भक्तीने नेहमी वैष्णवांना संतुष्ट करावे.
ताडनं भर्त्सनं कामिभोग्यत्वेन यथा स्त्रियः । गृह्णंति वैष्णवानां च तत्तद्ग्राह्यं तथा बुधैः
जसे स्त्रिया आपल्या प्रिय व्यक्तीकडून मार, तिरस्कार किंवा उपभोग सहन करतात, तसेच ज्ञानी माणसाने वैष्णवांकडून जे काही मिळेल ते स्वीकारावे.