सर्वलक्ष्मीस्वरूपा सा कृष्णाह्लादस्वरूपिणी । ततः सा प्रोच्यते विप्र ह्लादिनीति मनीषिभिः
ती सर्व लक्ष्मींचे मूळ स्वरूप आहे, कृष्णाच्या आनंदाची मूर्ती आहे. म्हणून, हे ब्राह्मण, ज्ञानी लोक तिला 'ह्लादिनी' असे म्हणतात.
तत्कलाकोटिकोट्यंश दुर्गाद्यास्त्रिगुणात्मिकाः । सा तु साक्षान्महालक्ष्मीः कृष्णो नारायणः प्रभुः
तिच्यापासून असंख्य अंश दुर्गा वगैरे त्रिगुणात्मक रूपात प्रकट होतात. तीच प्रत्यक्ष महालक्ष्मी आहे, आणि कृष्ण हा नारायण प्रभू आहे.
नैतयोर्विद्यते भेदः स्वल्पोऽपि मुनिसत्तम । इयं दुर्गा हरी रुद्रः कृष्णः शक्र इयं शची
हे श्रेष्ठ मुनी, या दोघांमध्ये किंचितही फरक नाही. ही दुर्गा, हरि, रुद्र आहे; कृष्ण हा शक्र आहे, ती शची आहे.
सावित्रीयं हरिर्ब्रह्मा धूमोर्णासौ यमो हरिः । बहुना किं मुनिश्रेष्ठ विना ताभ्यां न किंचन
ती सावित्री आहे, हरि हा ब्रह्मा आहे; ती धूमोर्णा आहे, यम हा हरि आहे. आणखी काय सांगावे, हे श्रेष्ठ मुनी? या दोघांशिवाय काहीच अस्तित्वात नाही.
चिदचिल्लक्षणं सर्वं राधाकृष्णमयं जगत् । इत्थं सर्वं तयोरेव विभूतिं विद्धि नारद
संपूर्ण सृष्टी, जड आणि चेतन, हे सर्व राधा-कृष्णमय आहे. असे समज, हे नारद, सर्व विभूती केवळ त्यांच्याच आहेत.
न शक्यते मया वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि । त्रैलोक्ये पृथिवी मान्या जंबूद्वीपं ततोवरम्
शेकडो कोटी वर्षे जरी सांगितली, तरी मी हे पूर्णपणे सांगू शकत नाही. तिन्ही लोकांत पृथ्वी सर्वश्रेष्ठ आहे, आणि जांबूद्वीप त्यात सर्वोत्तम आहे.
तत्रापि भारतं वर्षं तत्रापि मथुरापुरी । तत्र वृंदावनं नाम तत्र गोपीकदंबकम्
त्यात भारत देश आहे, त्यात मथुरा नगरी आहे. तिथे वृंदावन आहे, आणि तिथे गोपींचा समूह आहे.
तत्र राधासखीवर्गस्तत्रापि राधिका वरा । सांनिध्याधिक्यतस्तस्या आधिक्यं स्याद्यथोत्तरम्
तिथे राधेच्या सख्यांचा समूह आहे, आणि त्यात राधिकाच सर्वश्रेष्ठ आहे. तिच्या उपस्थितीच्या श्रेष्ठतेमुळे तिचे महत्त्व अधिकाधिक वाढत जाते.
पृथिवी प्रभृतीनां तु नान्यत्किंचिदिहोदितम् । सैषा हि राधिका गोपी जनस्तस्याः सखीगणः
पृथ्वीपासून सुरू होणाऱ्या सर्व गोष्टींबद्दल इथे काहीही वेगळं सांगितलेलं नाही; कारण तीच राधिकागोपी आहे आणि तिच्या मैत्रिणींचा समूह तिच्या सोबती आहेत.
तस्याः सखीसमूहस्य वल्लभौ प्राणनायकौ । राधाकृष्णौ तयोः पादाः शरणं स्यादिहाश्रये
त्या सखीसमूहाच्या प्रिय नेत्यांमध्ये राधा आणि कृष्ण हे दोघे आहेत; त्यांच्या पायांनाच मी या ठिकाणी शरण जातो.
प्रपद्ये गतवानस्मि जीवोऽहं भृशदुःखितः । सोऽहं यः शरणं प्राप्तो मम तस्य यदस्ति च
मी शरण आलो, मी जीव आहे, फार दुःखी आहे; जो कोणी या शरण आलेला आहे, माझं जे काही आहे ते त्याचंच आहे.
सर्वं ताभ्यां तदर्थं हि तद्भोग्यं न ह्यहं मम । इत्यसौ कथितो विप्र मंत्रस्यार्थः समासतः
सर्व काही त्या दोघांसाठीच आहे, त्यांच्या आनंदासाठीच; माझं असं काही नाही, हे सर्व त्यांच्यासाठीच आहे. ब्राह्मणांनो, मंत्राचा अर्थ थोडक्यात असाच सांगितला आहे.
युगलार्थस्तथा न्यासः प्रपत्तिः शरणागतिः । आत्मार्पणमिमे पंच पर्यायास्ते मयोदिताः
त्या युगलासाठी समर्पण, शरणागती, शरण येणं, आत्मार्पण — हे पाच अर्थ मी सांगितले आहेत.
अयमेव चिंतनीयो दिवानक्तमतंद्रितैः
हेच दिवस-रात्र थकवा न येता मनात ठेवावं.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वृंदावनमाहात्म्ये एकाशीतितमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील वृंदावनमाहात्म्याच्या एक्याऐंशीव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
शिव उवाच- अथ दीक्षाविधिं वक्ष्ये शृणु नारद तत्त्वतः । श्रवणादेव मुच्येत विना तस्य विधानतः
शिव म्हणाले — आता मी दीक्षा घेण्याची पद्धत सांगतो, नारद, नीट ऐक. फक्त ऐकल्यानेसुद्धा, त्याची विधी न करता, मुक्ती मिळते.
आविरंच्याज्जगत्सर्वं विज्ञाय नश्वरं बुधः । आध्यात्मिकादि त्रिविध दुःखमेवानुभूय च
ब्रह्मादि सर्व जग नाशवंत आहे हे समजून, ज्ञानी माणूस आध्यात्मिक व इतर तिन्ही प्रकारच्या दुःखांचा अनुभव घेतो.
अनित्यत्वाच्च सर्वेषां सुखानां मुनिसत्तम । दुःखपक्षे विनिक्षिप्य तानि तेभ्यो विवर्जितः
सर्व सुखं क्षणभंगुर आहेत हे समजून, हे उत्तम ऋषी, तो ती सुखं दुःखाच्या बाजूला ठेवून त्यांच्यापासून दूर राहतो.
विरज्य संसृतेर्हानौ साधनानि विचिंतयेत् । अनुत्तमसुखस्यापि संप्राप्तौ भृशनिर्वृतः
संसाराचा त्याग करून, त्यातून सुटका होण्यासाठी काय करावं हे तो विचारतो; आणि सर्वोच्च सुख मिळाल्यावरही तो मनःपूर्वक समाधानी राहतो.
नराणां दुष्करत्वं हि विज्ञाय च महामतिः । भृशमार्त्तस्ततो विप्र मां गुरुं शरणं व्रजेत्
माणसांसाठी हे किती कठीण आहे हे समजून, ज्ञानी, फार दुःखी झाल्यावर, ब्राह्मणांनो, माझ्या म्हणजे गुरूच्या शरण येतो.
शांतो विमत्सरः कृष्णे भक्तोऽनन्यप्रयोजनः । अनन्यसाधनः श्रीमान्कामलोभविवर्जितः
शांत, मत्सररहित, कृष्णभक्त, दुसरं काहीही उद्दिष्ट नसलेला, दुसऱ्या कोणत्याही साधनावर अवलंबून नसलेला, श्रीमंत, इच्छा व लोभ नसलेला —
श्रीकृष्णरसतत्त्वज्ञः कृष्णमंत्रविदां वरः । कृष्णमंत्राश्रयो नित्यं मंत्रभक्तः सदा शुचिः
श्रीकृष्णरसाचं तत्त्व जाणणारा, कृष्णमंत्र जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, नेहमी कृष्णमंत्राचा आश्रय घेणारा, मंत्रभक्त आणि नेहमी पवित्र —
सद्धर्मशासकोनित्यं सदाचारनियोजकः । संप्रदायी कृपापूर्णो विरागी गुरुरुच्यते
सत् धर्माची नेहमी शिकवण देणारा, चांगल्या आचारात लावणारा, परंपरेतला, दयाळू आणि विरक्त — असा गुरू म्हणतात.
एवमादिगुणः प्रायः शुश्रूषुर्गुरुपादयोः । गुरौ नितांतभक्तश्च मुमुक्षुः शिष्य उच्यते
अशा गुणांनी युक्त शिष्य नेहमी गुरूच्या पायांची सेवा करतो; जो गुरूला अत्यंत भक्त आहे आणि मुक्तीची इच्छा करतो, त्याला शिष्य म्हणतात.
यत्साक्षात्सेवनं तस्य प्रेम्णा भागवतो भवेत् । स मोक्षः प्रोच्यते प्राज्ञैर्वेदवेदांगवेदिभिः
त्याची प्रत्यक्ष सेवा प्रेमाने करणं हेच भक्ताचं कर्तव्य आहे; वेद आणि त्याच्या शाखा जाणणाऱ्या ज्ञानी लोकांनी यालाच मुक्ती म्हटलं आहे.
आश्रित्य स्वगुरोः पादौ निजवृत्तं निवेदयेत् । स संदेहानपाकृत्य बोधयित्वा पुनः पुनः
आपल्या गुरूच्या पायांवर शरण जाऊन, आपलं वर्तन सांगावं; गुरू सर्व शंका दूर करून, पुन्हा पुन्हा शिकवतो.
स्वपादप्रणतं शांतं शुश्रूषुं निजपादयोः । अतिहृष्टमनाः शिष्यं मनुमध्यापयेत्परम्
जो शिष्य गुरुच्या पायांवर नतमस्तक होतो, शांत असतो, सेवा करण्यास उत्सुक असतो आणि मनापासून आनंदी असतो, त्याला गुरुने योग्य प्रकारे शिकवावे.
चंदनेन मृदा वापि विलिखेद्बाहुमूलयोः । वामदक्षिणयोर्विप्र शंखचक्रे यथाक्रमम्
ब्राह्मणांनो, चंदन किंवा मातीने शिष्याच्या दोन्ही हातांच्या मुळाशी, डाव्या बाजूला शंख आणि उजव्या बाजूला चक्र याप्रमाणे चिन्हे काढावीत.
ऊर्द्ध्वपुंड्रं ततः कुर्याद्भालादिषु विधानतः । ततोमंत्रद्वयं तस्य दक्षकर्णे विनिर्दिशेत्
त्यांनंतर कपाळावर आणि इतर ठिकाणी उर्ध्वपुंड्र लावावे; मग दोन मंत्र त्याच्या उजव्या कानात सांगावेत.
मंत्रार्थं च वदेत्तस्मै यथावदनुपूर्वशः । दासशब्दयुतं नाम धार्यं तस्य प्रयत्नतः
मंत्राचा अर्थ त्याला योग्य रीतीने आणि क्रमाने समजावून सांगावा; आणि 'दास' हा शब्द असलेले नाव शिष्याने काळजीपूर्वक धारण करावे.