इत्थं कल्पतरोर्मूले रत्नसिंहासनोपरि । वृंदारण्ये स्मरेत्कृष्णं संस्थितं प्रियया सह
इच्छाधारी वृक्षाच्या मुळाशी, रत्नांनी सजवलेल्या सिंहासनावर, वृंदावनात, कृष्ण आपल्या प्रियेच्या सोबत उभा आहे असे ध्यान करावे.
वामपार्श्वे स्थितां तस्य राधिकां च स्मरेत्ततः । नीलचोलकसंवीतां तप्तहेमसमप्रभाम्
मग त्याच्या डाव्या बाजूला उभी असलेली राधिकेचे स्मरण करावे, ती गडद निळ्या वस्त्रात असून, वितळलेल्या सोन्यासारखी तेजस्वी आहे.
पट्टांचलेनावृतार्द्ध सुस्मेराननपंकजाम् । कांतवक्त्रे न्यस्तनेत्रां चकोरी चंचलेक्षणाम्
ती अर्ध्या अंगावर रेशमी ओढणी घेतलेली, तिच्या कमळासारख्या चेहऱ्यावर मंद हास्य आहे, तिच्या डोळ्यांनी प्रियकराच्या चेहऱ्याकडे पाहत आहे, आणि ते डोळे चंचल चकोऱ्यासारखे आहेत.
अंगुष्ठतर्जनीभ्यां च निजकांतमुखांबुजे । अर्पयंतीं पूगफलं पर्णचूर्णसमन्वितम्
ती आपल्या अंगठा आणि तर्जनीने आपल्या प्रियकराच्या मुखकमळावर पानसुपारीचे फळ, पानाच्या पूडासह अर्पण करत आहे.
मुक्ताहारस्फुरच्चारु पीनोन्नतपयोधराम् । क्षीणमध्यां पृथुश्रोणीं किंकिणीजालमंडिताम्
मोत्यांच्या सुंदर हाराने सजलेली, तिची उन्नत आणि भरगच्च छाती, बारीक कंबर, रुंद नितंब आणि किंकिणीच्या घुंगरांनी अलंकृत आहे.
रत्नताटंककेयूरमुद्रा वलयधारिणीम् । रणत्कटकमंजीर रत्नपादांगुलीयकाम्
ती रत्नांच्या कुंडल्या, कंकण, मुद्रिका आणि बांगड्या घातलेली आहे, तिच्या हातात आणि पायात घुंगरांची मंजिरी वाजत आहे, आणि पायांच्या बोटांना रत्नांची अंगठी घातली आहे.
लावण्यसारमुग्धांगीं सर्वावयवसुंदरीम् । आनंदरससंमग्नां प्रसन्नां नवयौवनाम्
तिचे अंग सौंदर्याचा सार आहे, प्रत्येक अवयव मोहक आहे, ती आनंदाच्या रसात न्हालेली, प्रसन्न आणि तारुण्याने ताजीतवानी आहे.
सख्यश्च तस्या विप्रेंद्र तत्समानवयोगुणाः । तत्सेवनपराभाव्याश्चामरव्यजनादिभिः
हे उत्तम ब्राह्मण, तिच्या सख्या तिच्याच वयाच्या आणि गुणांच्या आहेत, त्या तिच्या सेवेत तत्पर आहेत, आणि त्या हातात पंखा, चामर वगैरे वस्तू धरून आहेत.
अथ तुभ्यं प्रवक्ष्यामि मंत्रार्थं शृणु नारद । बहिरंगैः प्रपंचस्य स्वांशैर्मायादि शक्तिभिः
आता मी तुला मंत्राचा अर्थ सांगतो, ऐक नारद. तिच्या बाह्य स्वरूपातून, माया वगैरे शक्तींनी हा सृष्टी विस्तारलेली आहे.
अंतरंगैस्तथा नित्यविभूतैस्तैश्चिदादिभिः । गोपनादुच्यते गोपी राधिका कृष्णवल्लभा । देवी कृष्णमयी प्रोक्ता राधिका परदेवता
तिच्या अंतर्गत, नित्य स्वरूपाच्या गुणांनी, जसे की चैतन्य, ती गोपी, राधिका, कृष्णाची प्रिया म्हणून ओळखली जाते. देवी कृष्णमयी आहे, राधिका हीच परात्पर देवी आहे.
सर्वलक्ष्मीस्वरूपा सा कृष्णाह्लादस्वरूपिणी । ततः सा प्रोच्यते विप्र ह्लादिनीति मनीषिभिः
ती सर्व लक्ष्मींचे मूळ स्वरूप आहे, कृष्णाच्या आनंदाची मूर्ती आहे. म्हणून, हे ब्राह्मण, ज्ञानी लोक तिला 'ह्लादिनी' असे म्हणतात.
तत्कलाकोटिकोट्यंश दुर्गाद्यास्त्रिगुणात्मिकाः । सा तु साक्षान्महालक्ष्मीः कृष्णो नारायणः प्रभुः
तिच्यापासून असंख्य अंश दुर्गा वगैरे त्रिगुणात्मक रूपात प्रकट होतात. तीच प्रत्यक्ष महालक्ष्मी आहे, आणि कृष्ण हा नारायण प्रभू आहे.
नैतयोर्विद्यते भेदः स्वल्पोऽपि मुनिसत्तम । इयं दुर्गा हरी रुद्रः कृष्णः शक्र इयं शची
हे श्रेष्ठ मुनी, या दोघांमध्ये किंचितही फरक नाही. ही दुर्गा, हरि, रुद्र आहे; कृष्ण हा शक्र आहे, ती शची आहे.
सावित्रीयं हरिर्ब्रह्मा धूमोर्णासौ यमो हरिः । बहुना किं मुनिश्रेष्ठ विना ताभ्यां न किंचन
ती सावित्री आहे, हरि हा ब्रह्मा आहे; ती धूमोर्णा आहे, यम हा हरि आहे. आणखी काय सांगावे, हे श्रेष्ठ मुनी? या दोघांशिवाय काहीच अस्तित्वात नाही.
चिदचिल्लक्षणं सर्वं राधाकृष्णमयं जगत् । इत्थं सर्वं तयोरेव विभूतिं विद्धि नारद
संपूर्ण सृष्टी, जड आणि चेतन, हे सर्व राधा-कृष्णमय आहे. असे समज, हे नारद, सर्व विभूती केवळ त्यांच्याच आहेत.
न शक्यते मया वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि । त्रैलोक्ये पृथिवी मान्या जंबूद्वीपं ततोवरम्
शेकडो कोटी वर्षे जरी सांगितली, तरी मी हे पूर्णपणे सांगू शकत नाही. तिन्ही लोकांत पृथ्वी सर्वश्रेष्ठ आहे, आणि जांबूद्वीप त्यात सर्वोत्तम आहे.
तत्रापि भारतं वर्षं तत्रापि मथुरापुरी । तत्र वृंदावनं नाम तत्र गोपीकदंबकम्
त्यात भारत देश आहे, त्यात मथुरा नगरी आहे. तिथे वृंदावन आहे, आणि तिथे गोपींचा समूह आहे.
तत्र राधासखीवर्गस्तत्रापि राधिका वरा । सांनिध्याधिक्यतस्तस्या आधिक्यं स्याद्यथोत्तरम्
तिथे राधेच्या सख्यांचा समूह आहे, आणि त्यात राधिकाच सर्वश्रेष्ठ आहे. तिच्या उपस्थितीच्या श्रेष्ठतेमुळे तिचे महत्त्व अधिकाधिक वाढत जाते.
पृथिवी प्रभृतीनां तु नान्यत्किंचिदिहोदितम् । सैषा हि राधिका गोपी जनस्तस्याः सखीगणः
पृथ्वीपासून सुरू होणाऱ्या सर्व गोष्टींबद्दल इथे काहीही वेगळं सांगितलेलं नाही; कारण तीच राधिकागोपी आहे आणि तिच्या मैत्रिणींचा समूह तिच्या सोबती आहेत.
तस्याः सखीसमूहस्य वल्लभौ प्राणनायकौ । राधाकृष्णौ तयोः पादाः शरणं स्यादिहाश्रये
त्या सखीसमूहाच्या प्रिय नेत्यांमध्ये राधा आणि कृष्ण हे दोघे आहेत; त्यांच्या पायांनाच मी या ठिकाणी शरण जातो.
प्रपद्ये गतवानस्मि जीवोऽहं भृशदुःखितः । सोऽहं यः शरणं प्राप्तो मम तस्य यदस्ति च
मी शरण आलो, मी जीव आहे, फार दुःखी आहे; जो कोणी या शरण आलेला आहे, माझं जे काही आहे ते त्याचंच आहे.
सर्वं ताभ्यां तदर्थं हि तद्भोग्यं न ह्यहं मम । इत्यसौ कथितो विप्र मंत्रस्यार्थः समासतः
सर्व काही त्या दोघांसाठीच आहे, त्यांच्या आनंदासाठीच; माझं असं काही नाही, हे सर्व त्यांच्यासाठीच आहे. ब्राह्मणांनो, मंत्राचा अर्थ थोडक्यात असाच सांगितला आहे.
युगलार्थस्तथा न्यासः प्रपत्तिः शरणागतिः । आत्मार्पणमिमे पंच पर्यायास्ते मयोदिताः
त्या युगलासाठी समर्पण, शरणागती, शरण येणं, आत्मार्पण — हे पाच अर्थ मी सांगितले आहेत.
अयमेव चिंतनीयो दिवानक्तमतंद्रितैः
हेच दिवस-रात्र थकवा न येता मनात ठेवावं.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वृंदावनमाहात्म्ये एकाशीतितमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील वृंदावनमाहात्म्याच्या एक्याऐंशीव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
शिव उवाच- अथ दीक्षाविधिं वक्ष्ये शृणु नारद तत्त्वतः । श्रवणादेव मुच्येत विना तस्य विधानतः
शिव म्हणाले — आता मी दीक्षा घेण्याची पद्धत सांगतो, नारद, नीट ऐक. फक्त ऐकल्यानेसुद्धा, त्याची विधी न करता, मुक्ती मिळते.
आविरंच्याज्जगत्सर्वं विज्ञाय नश्वरं बुधः । आध्यात्मिकादि त्रिविध दुःखमेवानुभूय च
ब्रह्मादि सर्व जग नाशवंत आहे हे समजून, ज्ञानी माणूस आध्यात्मिक व इतर तिन्ही प्रकारच्या दुःखांचा अनुभव घेतो.
अनित्यत्वाच्च सर्वेषां सुखानां मुनिसत्तम । दुःखपक्षे विनिक्षिप्य तानि तेभ्यो विवर्जितः
सर्व सुखं क्षणभंगुर आहेत हे समजून, हे उत्तम ऋषी, तो ती सुखं दुःखाच्या बाजूला ठेवून त्यांच्यापासून दूर राहतो.
विरज्य संसृतेर्हानौ साधनानि विचिंतयेत् । अनुत्तमसुखस्यापि संप्राप्तौ भृशनिर्वृतः
संसाराचा त्याग करून, त्यातून सुटका होण्यासाठी काय करावं हे तो विचारतो; आणि सर्वोच्च सुख मिळाल्यावरही तो मनःपूर्वक समाधानी राहतो.
नराणां दुष्करत्वं हि विज्ञाय च महामतिः । भृशमार्त्तस्ततो विप्र मां गुरुं शरणं व्रजेत्
माणसांसाठी हे किती कठीण आहे हे समजून, ज्ञानी, फार दुःखी झाल्यावर, ब्राह्मणांनो, माझ्या म्हणजे गुरूच्या शरण येतो.