वक्ष्यामि युगलं तुभ्यं कृष्णमंत्रमनुत्तमम् । मंत्रचिंतामणिर्नाम युगलं द्वयमेव च
मी तुला हे दोन भाग असलेला, श्रेष्ठ असा कृष्णमंत्र सांगतो. हा मंत्र 'मंत्रचिंतामणी' म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला दोन भाग आहेत.
पर्याया अस्य मंत्रस्य तथा पंचपदीति च । गोपीजनपदं वल्लभां तं तु चरणानिति
या मंत्राची दुसरी नावं म्हणजे पंचपदी, गोपीजनपद, वल्लभा आणि चरणं.
शरणं च प्रपद्ये च एष पंचपदात्मकः । मंत्रचिंतामणिः प्रोक्तः षोडशार्णो महामनुः
'शरणं' आणि 'प्रपद्ये' – हे पाच अक्षरी रूप आहे. हा मंत्रचिंतामणी सोळा अक्षरी महा मंत्र म्हणून ओळखला जातो.
नमो गोपीजनेत्युक्त्वा वल्लभाभ्यां वदेत्ततः । पदद्वयात्मको मंत्रो दशार्णः खलु कथ्यते
'गोपीजनांना नमस्कार' असं म्हणून, नंतर 'वल्लभा' असं म्हणावं. दोन शब्दांचा हा मंत्र दहा अक्षरी म्हणून ओळखला जातो.
एतां पंचपदीं जप्त्वा श्रद्धयाश्रद्धया सकृत् । कृष्णप्रियाणां सान्निध्यं गच्छत्येव न संशयः
हा पंचपदी मंत्र श्रद्धेने किंवा श्रद्धेशिवाय, फक्त एकदाच जरी म्हटला, तरी कृष्णाच्या प्रिय व्यक्तींच्या सान्निध्यात नक्कीच पोहोचता येतं – यात शंका नाही.
न पुरश्चरणप्रेक्षा नास्य न्यासविधिक्रमः । न देशकालनियमो नारिमित्रादिशोधनम्
या मंत्रासाठी कोणतीही विशेष तयारी, स्थापना, जागा किंवा काळाचं बंधन, किंवा पाणी, मित्र यांच्याद्वारे शुद्धीकरण लागत नाही.
सर्वेऽधिकारिणश्चात्र चंडालांता मुनीश्वर । स्त्रियः शूद्रादयश्चापि जडमूकादि पंगवः
हे ऋषिश्रेष्ठा, येथे सर्वांना अधिकार आहे – अगदी चांडाळ, स्त्रिया, शूद्र, मंद, मूक, अपंग यांनाही.
अन्ये हूणाः किराताश्च पुलिंदाः पुष्कसास्तथा । आभीराय वनाः कंकाः खसाद्याः पापयोनयः
हूण, किरात, पुलिंद, पुष्कस, आभीर, वनवासी, कंक, खास आणि पापयुक्त जन्माचे इतरही लोक यांना या मंत्राचा अधिकार आहे.
दंभाहंकारपरमाः पापाः पैशुन्यतत्पराः । गोब्राह्मणादि हंतारो महोपपातकान्विताः
जे कपटी, अहंकारी, पापी, निंदा करणारे, गायी आणि ब्राह्मणांचे हत्यारे, मोठ्या पापांनी ग्रस्त आहेत – त्यांनाही अधिकार आहे.
ज्ञानवैराग्यरहिताः श्रवणादिविवर्जिताः । एते चान्ये च सर्वे स्युर्मनोरस्याधिकारिणः
ज्ञान आणि वैराग्य नसलेले, ऐकणे वगैरे साधना न केलेले, आणि असे इतर सर्वही या मंत्राचे अधिकारी आहेत.
यदि भक्तिर्भवेदेषां कृष्णे सर्वेश्वरेश्वरे । तदाधिकारिणः सर्वे नान्यथा मुनिसत्तम
पण, हे ऋषिश्रेष्ठा, जर त्यांना सर्वेश्वर कृष्णावर भक्ती असेल तरच ते अधिकारी आहेत; अन्यथा नाही.
याज्ञिको दाननिरतः सर्वतंत्रोपसेवकः । सत्यवादी यतिर्वापि वेदवेदांगपारगः
जो यज्ञ करणारा, दान देणारा, सर्व तंत्रांचा सेवक, सत्य बोलणारा, संन्यासी किंवा वेद आणि वेदांगांचा पारंगत आहे, त्यालाही अधिकार आहे.
ब्रह्मनिष्ठः कुलीनो वा तपस्वी व्रततत्परः । अत्राधिकारी न भवेत्कृष्णभक्तिविवर्जितः
ब्रह्मध्येय असो, उच्च कुळातला असो, कठोर तप करणारा असो किंवा व्रताचे पालन करणारा असो — पण ज्याच्या मनात श्रीकृष्णभक्ती नाही, त्याला इथे अधिकार नाही.
तस्मादकृष्णभक्ताय कृतघ्नाय न मानिने । न च श्रद्धाविहीनाय वक्तव्यं नास्तिकाय च
म्हणून श्रीकृष्णभक्ती नसलेल्या, उपकार विसरणाऱ्या, गर्विष्ठ, श्रद्धा नसलेल्या किंवा नास्तिक अशा कुणालाही हे सांगू नये.
न चाशुश्रूषवे वाच्यं नासंवत्सरसेविने । श्रीकृष्णेऽनन्यभक्ताय दंभलोभविवर्जिने
जो ऐकत नाही, जो वर्षभर सेवा करत नाही, त्याला हे सांगू नये; फक्त श्रीकृष्णावर एकनिष्ठ भक्ती असणाऱ्या, दांभिकपणा व लोभ नसलेल्या व्यक्तीलाच सांगावे.
कामक्रोधविमुक्ताय देयमेतत्प्रयत्नतः । ऋषिश्चैवाहमेतस्य गायत्रीछंद उच्यते
ज्याच्या मनात काम आणि राग नाही, अशा व्यक्तीस हे काळजीपूर्वक द्यावे. या मंत्राचा ऋषी मीच आहे आणि छंद गायत्री आहे.
देवता बल्लवीकांतो मंत्रस्य परिकीर्तितः । सप्रियस्य हरेर्दास्ये विनियोग उदाहृतः
या मंत्राची देवता म्हणजे गोपिकांचा प्रियकर श्रीकृष्ण आहे. या मंत्राचा उपयोग म्हणजे श्रीहरी व त्याच्या प्रियतमेची सेवा करणे, असे सांगितले आहे.
आचक्राद्यैस्तथा मंत्रैः पंचांगानि प्रकल्पयेत् । अथवापि स्वबीजेन करांगन्यासकौ चरेत्
नियत मंत्रांनी पाच अंगांची स्थापना करावी; किंवा आपल्या स्वतःच्या बीजाक्षराने हात व शरीरावर न्यास करावा.
मंत्रस्य प्रथमो वर्णो बिंदुना मूर्ध्निभूषितः । गमित्येवं भवेद्बीजं नमः शक्तिरिहोदिता
मंत्राचा पहिला अक्षर, शिरावर बिंदू असलेला, हेच बीज आहे; 'नमः' ही त्याची शक्ती आहे, असे येथे सांगितले आहे.
अंतिमार्णैर्दशांगानि तैरेव च तथार्चनम् । गंधपुष्पादिभिस्तच्च जलैरेवाप्यसंभवे
शेवटच्या अक्षरांनी दहा अंगांची पूजा व अर्चन करावी; जर ते शक्य नसेल तर सुगंधी फुले व पाण्याने पूजा करावी.
न्यासपूर्वविधानेन कर्तव्यं हरितुष्टये । अतएवास्य मंत्रस्य न्यासाद्यन्ये वदंति च
न्यासपूर्वक विधीने श्रीहरीच्या संतोषासाठी हे करावे; म्हणून या मंत्रासाठी न्यास इतरही सांगतात.
सकृदुच्चारणादेव कृतकृत्यत्वदायिनः । तथापि दशधा नित्यं जपाद्यर्थं प्रविन्यसेत्
एकदाच उच्चारले तरी सर्व कार्यसिद्धी होते; तरीही जप व इतर विधीसाठी नेहमी दहापट व्यवस्था करावी.
अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि मंत्रस्यास्य द्विजोत्तम । पीतांबरं घनश्यामं द्विभुजं वनमालिनम्
आता मी या मंत्राचे ध्यान सांगतो, हे श्रेष्ठ द्विजा — पिवळे वस्त्र परिधान केलेला, मेघासारखा काळा, दोन हात असलेला, वनमाळ घातलेला.
बर्हिबर्हकृतोत्तंसं शशिकोटिनिभाननम् । घूर्णायमाननयनं कर्णिकारावतंसिनम्
मोरपिसाचा मुकुट घातलेला, चंद्रासारखा तेजस्वी चेहरा, हलणाऱ्या डोळ्यांचा, कानाजवळ कर्णिकार फुल घातलेला.
अभितश्चंदनेनाथ मध्ये कुंकुमबिंदुना । रचितं तिलकं भाले बिभ्रतं मंडलाकृतिम्
संपूर्ण अंगाला चंदन लावलेले, कपाळाच्या मध्यभागी कुंकवाचा गोल टिळा असलेला.
तरुणादित्यसंकाशं कुंडलाभ्यां विराजितम् । घर्माम्बुकणिकाराजद्दर्पणाभकपोलकम्
उगवत्या सूर्यासारखा तेजस्वी, कुंडले घातलेली, घामाच्या व पाण्याच्या थेंबांनी आरशासारखी चमकणारी गाल.
प्रियास्य न्यस्तनयनं लीलापांगोन्नतभ्रुवम् । अग्रभागन्यस्तमुक्ता विस्फुरत्प्रोच्चनासिकम्
प्रियेवर नजर लावलेली, लीलायुक्त कटाक्षाने भुवया उंचावलेल्या, नाकाच्या टोकावर मोती असलेली, तेजस्वी व उठून दिसणारे नाक.
दशनज्योत्स्नया राजत्पक्वबिंबफलाधरम् । केयूरांगदसद्रत्नमुद्रिकाभिर्लसत्करम्
पिकलेल्या बिंब फळासारखे ओठ, दातांच्या चांदण्यासारख्या प्रभेने उजळलेले, हातात कयूर, अंगद, सुंदर मुद्रिका व रत्नांनी शोभलेले.
बिभ्रतं मुरलद्यं वामे पाणौ पद्मं तथैव च । कांचीदामस्फुरन्मध्यं नूपुराभ्यां लसत्पदम्
डाव्या हातात मुरली व कमळ धरलेले, कंबरेला झळाळती कंठी, पायात नूपुरांनी शोभलेले.
रतिकेलिरसावेश चपलं चपलेक्षणम् । हसंतं प्रियया सार्द्धं हासयंतं च तां मुहुः
रतीच्या आनंदात मग्न, चपळ व खेळकर डोळ्यांनी, प्रियेबरोबर हसणारा, तिलाही पुन्हा पुन्हा हसवणारा.