गुरोः शिष्यस्य मंत्रस्य विधानं लक्षणं पृथक् । वदास्माकं महाभाग त्वं हि नः परमः सुहृत्
महाभागा, गुरु, शिष्य आणि मंत्र यांची वेगवेगळी विधी आणि लक्षणं आम्हाला सांग; कारण तूच आमचा श्रेष्ठ मित्र आहेस.
सूत उवाच- एकदा यमुनातीरे समासीनं जगद्गुरुम् । नारदः प्रणिपत्याह देवदेवं सदाशिवम्
सूत म्हणाला: एकदा यमुनाकाठी जगद्गुरू बसले असताना, नारदाने वाकून देवांच्या देव, सदा शिव यांना विचारलं.
नारद उवाच- देवदेव महादेव सर्वज्ञ जगदीश्वर । भगवद्धर्मतत्त्वज्ञ कृष्णमंत्रविदां वर
नारद म्हणाला: देवांच्या देव, महादेव, सर्वज्ञ, जगाचा ईश्वर, भगवद् धर्माचं तत्त्व जाणणारा, कृष्णमंत्र जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ,
कृष्णमंत्रा मया लब्धास्त्वत्तो ये च पितुः परे । ते सर्वे साधितास्तत्वान्मंत्रराजादयो मया
कृष्णमंत्र मी तुझ्याकडून, वडिलांकडून आणि इतरांकडून मिळवले; हे सर्व मंत्र, मंत्रराजासह, मी त्यांच्या तत्त्वानुसार सिद्ध केले आहेत.
बहुवर्षसहस्रैस्तु शाकमूलफलाशिना । शुष्कपर्णांबुवाय्वादि भोजिना च निराशिना
अनेक हजारो वर्षे, फक्त भाज्या, कंदमुळे, फळे, सुकलेली पाने, पाणी, वारा आणि अशीच साधी साधनं खाऊन, काहीही अपेक्षा न ठेवता मी जगलो.
स्त्रीणां संदर्शनालापवर्जिना भूमिशायिना । कामादिषड्गुणं जित्वा बाह्येंद्रियनियम्यता
स्त्रियांचं दर्शन किंवा बोलणं टाळून, जमिनीवर झोपून, इच्छा, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर हे सहा दोष जिंकून, बाह्य इंद्रियांना आवर घालून मी राहिलो.
एवंकृतेऽपि नैवात्मा संतुष्टो मम शंकर । तद्ब्रूहि यत्प्रसिध्येत संस्काराद्यैर्विना प्रभो
हे शंकरा, एवढं सगळं केल्यानंतरही माझं मन समाधानी झालं नाही. म्हणून, प्रभो, कृपया सांगा, कोणती कृती संस्कार वगैरे न करता यशस्वी होते.
सकृदुच्चारणादेव ददाति फलमुत्तमम् । यदि योग्योऽस्मि देवेश तदा मे कृपया वद
फक्त एकदाच उच्चारल्यावरही ते मंत्र श्रेष्ठ फळ देतो. हे देवाधिदेव, मी पात्र असेन तर कृपया तो मंत्र मला सांग.
शिव उवाच- साधु पृष्टं महाभाग त्वया लोकहितैषिणा । सुगोप्यमपि वक्ष्यामि मंत्रचिंतामणिं तव
शिव म्हणाले – अरे महाभागा, लोकांच्या कल्याणासाठी तू फार योग्य प्रश्न विचारलास. हे मंत्र अत्यंत गुप्त असले तरी, मी तुला तो इच्छित फल देणारा मंत्र सांगतो.
रहस्यानां रहस्यं यद्गुह्यानां गुह्यमुत्तमम् । न मया कथितं देव्यै नाग्रजेभ्यः पुरा तव
हा मंत्र सर्व रहस्यांमध्येही श्रेष्ठ आहे. मी हा मंत्र पूर्वी देवीला किंवा प्राचीन ऋषींनाही सांगितला नव्हता.
वक्ष्यामि युगलं तुभ्यं कृष्णमंत्रमनुत्तमम् । मंत्रचिंतामणिर्नाम युगलं द्वयमेव च
मी तुला हे दोन भाग असलेला, श्रेष्ठ असा कृष्णमंत्र सांगतो. हा मंत्र 'मंत्रचिंतामणी' म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला दोन भाग आहेत.
पर्याया अस्य मंत्रस्य तथा पंचपदीति च । गोपीजनपदं वल्लभां तं तु चरणानिति
या मंत्राची दुसरी नावं म्हणजे पंचपदी, गोपीजनपद, वल्लभा आणि चरणं.
शरणं च प्रपद्ये च एष पंचपदात्मकः । मंत्रचिंतामणिः प्रोक्तः षोडशार्णो महामनुः
'शरणं' आणि 'प्रपद्ये' – हे पाच अक्षरी रूप आहे. हा मंत्रचिंतामणी सोळा अक्षरी महा मंत्र म्हणून ओळखला जातो.
नमो गोपीजनेत्युक्त्वा वल्लभाभ्यां वदेत्ततः । पदद्वयात्मको मंत्रो दशार्णः खलु कथ्यते
'गोपीजनांना नमस्कार' असं म्हणून, नंतर 'वल्लभा' असं म्हणावं. दोन शब्दांचा हा मंत्र दहा अक्षरी म्हणून ओळखला जातो.
एतां पंचपदीं जप्त्वा श्रद्धयाश्रद्धया सकृत् । कृष्णप्रियाणां सान्निध्यं गच्छत्येव न संशयः
हा पंचपदी मंत्र श्रद्धेने किंवा श्रद्धेशिवाय, फक्त एकदाच जरी म्हटला, तरी कृष्णाच्या प्रिय व्यक्तींच्या सान्निध्यात नक्कीच पोहोचता येतं – यात शंका नाही.
न पुरश्चरणप्रेक्षा नास्य न्यासविधिक्रमः । न देशकालनियमो नारिमित्रादिशोधनम्
या मंत्रासाठी कोणतीही विशेष तयारी, स्थापना, जागा किंवा काळाचं बंधन, किंवा पाणी, मित्र यांच्याद्वारे शुद्धीकरण लागत नाही.
सर्वेऽधिकारिणश्चात्र चंडालांता मुनीश्वर । स्त्रियः शूद्रादयश्चापि जडमूकादि पंगवः
हे ऋषिश्रेष्ठा, येथे सर्वांना अधिकार आहे – अगदी चांडाळ, स्त्रिया, शूद्र, मंद, मूक, अपंग यांनाही.
अन्ये हूणाः किराताश्च पुलिंदाः पुष्कसास्तथा । आभीराय वनाः कंकाः खसाद्याः पापयोनयः
हूण, किरात, पुलिंद, पुष्कस, आभीर, वनवासी, कंक, खास आणि पापयुक्त जन्माचे इतरही लोक यांना या मंत्राचा अधिकार आहे.
दंभाहंकारपरमाः पापाः पैशुन्यतत्पराः । गोब्राह्मणादि हंतारो महोपपातकान्विताः
जे कपटी, अहंकारी, पापी, निंदा करणारे, गायी आणि ब्राह्मणांचे हत्यारे, मोठ्या पापांनी ग्रस्त आहेत – त्यांनाही अधिकार आहे.
ज्ञानवैराग्यरहिताः श्रवणादिविवर्जिताः । एते चान्ये च सर्वे स्युर्मनोरस्याधिकारिणः
ज्ञान आणि वैराग्य नसलेले, ऐकणे वगैरे साधना न केलेले, आणि असे इतर सर्वही या मंत्राचे अधिकारी आहेत.
यदि भक्तिर्भवेदेषां कृष्णे सर्वेश्वरेश्वरे । तदाधिकारिणः सर्वे नान्यथा मुनिसत्तम
पण, हे ऋषिश्रेष्ठा, जर त्यांना सर्वेश्वर कृष्णावर भक्ती असेल तरच ते अधिकारी आहेत; अन्यथा नाही.
याज्ञिको दाननिरतः सर्वतंत्रोपसेवकः । सत्यवादी यतिर्वापि वेदवेदांगपारगः
जो यज्ञ करणारा, दान देणारा, सर्व तंत्रांचा सेवक, सत्य बोलणारा, संन्यासी किंवा वेद आणि वेदांगांचा पारंगत आहे, त्यालाही अधिकार आहे.
ब्रह्मनिष्ठः कुलीनो वा तपस्वी व्रततत्परः । अत्राधिकारी न भवेत्कृष्णभक्तिविवर्जितः
ब्रह्मध्येय असो, उच्च कुळातला असो, कठोर तप करणारा असो किंवा व्रताचे पालन करणारा असो — पण ज्याच्या मनात श्रीकृष्णभक्ती नाही, त्याला इथे अधिकार नाही.
तस्मादकृष्णभक्ताय कृतघ्नाय न मानिने । न च श्रद्धाविहीनाय वक्तव्यं नास्तिकाय च
म्हणून श्रीकृष्णभक्ती नसलेल्या, उपकार विसरणाऱ्या, गर्विष्ठ, श्रद्धा नसलेल्या किंवा नास्तिक अशा कुणालाही हे सांगू नये.
न चाशुश्रूषवे वाच्यं नासंवत्सरसेविने । श्रीकृष्णेऽनन्यभक्ताय दंभलोभविवर्जिने
जो ऐकत नाही, जो वर्षभर सेवा करत नाही, त्याला हे सांगू नये; फक्त श्रीकृष्णावर एकनिष्ठ भक्ती असणाऱ्या, दांभिकपणा व लोभ नसलेल्या व्यक्तीलाच सांगावे.
कामक्रोधविमुक्ताय देयमेतत्प्रयत्नतः । ऋषिश्चैवाहमेतस्य गायत्रीछंद उच्यते
ज्याच्या मनात काम आणि राग नाही, अशा व्यक्तीस हे काळजीपूर्वक द्यावे. या मंत्राचा ऋषी मीच आहे आणि छंद गायत्री आहे.
देवता बल्लवीकांतो मंत्रस्य परिकीर्तितः । सप्रियस्य हरेर्दास्ये विनियोग उदाहृतः
या मंत्राची देवता म्हणजे गोपिकांचा प्रियकर श्रीकृष्ण आहे. या मंत्राचा उपयोग म्हणजे श्रीहरी व त्याच्या प्रियतमेची सेवा करणे, असे सांगितले आहे.
आचक्राद्यैस्तथा मंत्रैः पंचांगानि प्रकल्पयेत् । अथवापि स्वबीजेन करांगन्यासकौ चरेत्
नियत मंत्रांनी पाच अंगांची स्थापना करावी; किंवा आपल्या स्वतःच्या बीजाक्षराने हात व शरीरावर न्यास करावा.
मंत्रस्य प्रथमो वर्णो बिंदुना मूर्ध्निभूषितः । गमित्येवं भवेद्बीजं नमः शक्तिरिहोदिता
मंत्राचा पहिला अक्षर, शिरावर बिंदू असलेला, हेच बीज आहे; 'नमः' ही त्याची शक्ती आहे, असे येथे सांगितले आहे.
अंतिमार्णैर्दशांगानि तैरेव च तथार्चनम् । गंधपुष्पादिभिस्तच्च जलैरेवाप्यसंभवे
शेवटच्या अक्षरांनी दहा अंगांची पूजा व अर्चन करावी; जर ते शक्य नसेल तर सुगंधी फुले व पाण्याने पूजा करावी.