नारिकेलफलं बीजकोशं चोद्धृत्य दापयेत् । घोंटाफलं च पनसं कोशमुद्धृत्य दापयेत्
नारळाचं फळ, त्याचा गर काढून अर्पण करावं; तसेच फणसाचं आणि पानसाचं फळ, त्याचा गर काढून अर्पण करावा.
दध्ना विमिश्रितं चान्नं घृतेनाप्लुत्य दापयेत् । पाचितं पिष्टकं पूपमष्टादशघृतेन च
दही मिसळलेलं अन्न, तूपात भिजवून अर्पण करावं; तसेच अठरा प्रकारच्या तुपात शिजवलेले पीठाचे पदार्थ आणि गोड पदार्थही अर्पण करावेत.
तैलैश्च तिलसंमिश्रैः फलं पक्वं प्रदापयेत् । यद्यदेवात्मनः प्रीतं तत्तदीशाय दापयेत्
तीळाच्या तेलात मिसळलेलं पिकलेलं फळ अर्पण करावं; आणि ज्यामुळे आपल्याला आनंद मिळतो, ते सर्व प्रभूला अर्पण करावं.
दत्वा नैवेद्यवस्त्रादि नाददीत कथंचन । त्यक्तं च विष्णुमुद्दिश्य तद्भक्तेभ्यो विशेषतः
नैवेद्य, वस्त्र वगैरे अर्पण केल्यावर, ते परत कधीच घ्यू नये; जे काही विष्णूसाठी सोडले, ते विशेषतः त्याच्या भक्तांना द्यावं.
इति ते कथितं किंचित्समासेन महेश्वरि । गोपनीयं प्रयत्नेन स्वयोनिरिव पार्वति
हे महेश्वरी, तुला थोडक्यात सांगितलं; हे अत्यंत काळजीपूर्वक गुप्त ठेवावं, जसं आपली उत्पत्ती गुप्त ठेवतात, तसं, पार्वती.
श्रीकृष्णरूपगुणवर्णन शास्त्रवर्गबोधाधिकार इह चेदलमन्यपाठैः । तत्प्रेमभावरसभक्तिविलास नामहारेषु चेत्खलु मनः किमु कामिनीभिः
श्रीकृष्णाचं रूप, गुण, आणि शास्त्रांचा अर्थ समजून घेण्याची येथे जर पुरेशी संधी आहे, तर दुसऱ्या वाचनांची गरज काय? आणि कृष्णाच्या प्रेम, भक्ती आणि भावाच्या अमृतात मन गुंतलं असेल, तर स्त्रीसंबंधी इच्छा कशाला?
तच्चेतसा प्रभजतां व्रजबालकेंद्रं वृंदावनक्षितितलं यमुनाजलं च । तल्लोकनाथपदपंकजधूलिमिश्रलिप्तं वपुः किल वृथागरुचंदनाद्यैः
ज्यांचं मन व्रजातील गोपाळराज, वृंदावनाची भूमी आणि यमुनाचं पाणी यांच्यावर भक्तीने लीन झालं आहे, त्यांचं शरीर त्या लोकांच्या नाथाच्या पादधुळीने लिप्त असताना, अगर आणि चंदन लावणं व्यर्थ आहे.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे उमामहेश्वरसंवादे वृंदावनमाहात्म्ये अशीतितमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील उमामहेश्वर संवादातील वृंदावन माहात्म्याचा ऐंशीवा अध्याय इथे संपला.
ऋषय ऊचु- सूत जीव चिरं साधो श्रीकृष्णचरितामृतम् । त्वया प्रकाशितं सर्वं भक्तानां भवतारणम्
ऋषी म्हणाले: सूत, तु दीर्घायुष्य लाभो; तुझ्या द्वारे श्रीकृष्णाच्या लीला अमृतासारख्या भक्तांना तारणाऱ्या सर्व कथा प्रकट झाल्या.
श्रीकृष्णलीलां निखिलां ब्रूहि दैनंदिनीं प्रभो । ययाकर्णितया साधो कृष्णे भक्तिर्विवर्द्धते
प्रभो, श्रीकृष्णाच्या सर्व दैनंदिन लीला आम्हाला सांग, ज्यांचं ऐकण्यानं, साधो, कृष्णावरची भक्ती वाढते.
गुरोः शिष्यस्य मंत्रस्य विधानं लक्षणं पृथक् । वदास्माकं महाभाग त्वं हि नः परमः सुहृत्
महाभागा, गुरु, शिष्य आणि मंत्र यांची वेगवेगळी विधी आणि लक्षणं आम्हाला सांग; कारण तूच आमचा श्रेष्ठ मित्र आहेस.
सूत उवाच- एकदा यमुनातीरे समासीनं जगद्गुरुम् । नारदः प्रणिपत्याह देवदेवं सदाशिवम्
सूत म्हणाला: एकदा यमुनाकाठी जगद्गुरू बसले असताना, नारदाने वाकून देवांच्या देव, सदा शिव यांना विचारलं.
नारद उवाच- देवदेव महादेव सर्वज्ञ जगदीश्वर । भगवद्धर्मतत्त्वज्ञ कृष्णमंत्रविदां वर
नारद म्हणाला: देवांच्या देव, महादेव, सर्वज्ञ, जगाचा ईश्वर, भगवद् धर्माचं तत्त्व जाणणारा, कृष्णमंत्र जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ,
कृष्णमंत्रा मया लब्धास्त्वत्तो ये च पितुः परे । ते सर्वे साधितास्तत्वान्मंत्रराजादयो मया
कृष्णमंत्र मी तुझ्याकडून, वडिलांकडून आणि इतरांकडून मिळवले; हे सर्व मंत्र, मंत्रराजासह, मी त्यांच्या तत्त्वानुसार सिद्ध केले आहेत.
बहुवर्षसहस्रैस्तु शाकमूलफलाशिना । शुष्कपर्णांबुवाय्वादि भोजिना च निराशिना
अनेक हजारो वर्षे, फक्त भाज्या, कंदमुळे, फळे, सुकलेली पाने, पाणी, वारा आणि अशीच साधी साधनं खाऊन, काहीही अपेक्षा न ठेवता मी जगलो.
स्त्रीणां संदर्शनालापवर्जिना भूमिशायिना । कामादिषड्गुणं जित्वा बाह्येंद्रियनियम्यता
स्त्रियांचं दर्शन किंवा बोलणं टाळून, जमिनीवर झोपून, इच्छा, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर हे सहा दोष जिंकून, बाह्य इंद्रियांना आवर घालून मी राहिलो.
एवंकृतेऽपि नैवात्मा संतुष्टो मम शंकर । तद्ब्रूहि यत्प्रसिध्येत संस्काराद्यैर्विना प्रभो
हे शंकरा, एवढं सगळं केल्यानंतरही माझं मन समाधानी झालं नाही. म्हणून, प्रभो, कृपया सांगा, कोणती कृती संस्कार वगैरे न करता यशस्वी होते.
सकृदुच्चारणादेव ददाति फलमुत्तमम् । यदि योग्योऽस्मि देवेश तदा मे कृपया वद
फक्त एकदाच उच्चारल्यावरही ते मंत्र श्रेष्ठ फळ देतो. हे देवाधिदेव, मी पात्र असेन तर कृपया तो मंत्र मला सांग.
शिव उवाच- साधु पृष्टं महाभाग त्वया लोकहितैषिणा । सुगोप्यमपि वक्ष्यामि मंत्रचिंतामणिं तव
शिव म्हणाले – अरे महाभागा, लोकांच्या कल्याणासाठी तू फार योग्य प्रश्न विचारलास. हे मंत्र अत्यंत गुप्त असले तरी, मी तुला तो इच्छित फल देणारा मंत्र सांगतो.
रहस्यानां रहस्यं यद्गुह्यानां गुह्यमुत्तमम् । न मया कथितं देव्यै नाग्रजेभ्यः पुरा तव
हा मंत्र सर्व रहस्यांमध्येही श्रेष्ठ आहे. मी हा मंत्र पूर्वी देवीला किंवा प्राचीन ऋषींनाही सांगितला नव्हता.
वक्ष्यामि युगलं तुभ्यं कृष्णमंत्रमनुत्तमम् । मंत्रचिंतामणिर्नाम युगलं द्वयमेव च
मी तुला हे दोन भाग असलेला, श्रेष्ठ असा कृष्णमंत्र सांगतो. हा मंत्र 'मंत्रचिंतामणी' म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला दोन भाग आहेत.
पर्याया अस्य मंत्रस्य तथा पंचपदीति च । गोपीजनपदं वल्लभां तं तु चरणानिति
या मंत्राची दुसरी नावं म्हणजे पंचपदी, गोपीजनपद, वल्लभा आणि चरणं.
शरणं च प्रपद्ये च एष पंचपदात्मकः । मंत्रचिंतामणिः प्रोक्तः षोडशार्णो महामनुः
'शरणं' आणि 'प्रपद्ये' – हे पाच अक्षरी रूप आहे. हा मंत्रचिंतामणी सोळा अक्षरी महा मंत्र म्हणून ओळखला जातो.
नमो गोपीजनेत्युक्त्वा वल्लभाभ्यां वदेत्ततः । पदद्वयात्मको मंत्रो दशार्णः खलु कथ्यते
'गोपीजनांना नमस्कार' असं म्हणून, नंतर 'वल्लभा' असं म्हणावं. दोन शब्दांचा हा मंत्र दहा अक्षरी म्हणून ओळखला जातो.
एतां पंचपदीं जप्त्वा श्रद्धयाश्रद्धया सकृत् । कृष्णप्रियाणां सान्निध्यं गच्छत्येव न संशयः
हा पंचपदी मंत्र श्रद्धेने किंवा श्रद्धेशिवाय, फक्त एकदाच जरी म्हटला, तरी कृष्णाच्या प्रिय व्यक्तींच्या सान्निध्यात नक्कीच पोहोचता येतं – यात शंका नाही.
न पुरश्चरणप्रेक्षा नास्य न्यासविधिक्रमः । न देशकालनियमो नारिमित्रादिशोधनम्
या मंत्रासाठी कोणतीही विशेष तयारी, स्थापना, जागा किंवा काळाचं बंधन, किंवा पाणी, मित्र यांच्याद्वारे शुद्धीकरण लागत नाही.
सर्वेऽधिकारिणश्चात्र चंडालांता मुनीश्वर । स्त्रियः शूद्रादयश्चापि जडमूकादि पंगवः
हे ऋषिश्रेष्ठा, येथे सर्वांना अधिकार आहे – अगदी चांडाळ, स्त्रिया, शूद्र, मंद, मूक, अपंग यांनाही.
अन्ये हूणाः किराताश्च पुलिंदाः पुष्कसास्तथा । आभीराय वनाः कंकाः खसाद्याः पापयोनयः
हूण, किरात, पुलिंद, पुष्कस, आभीर, वनवासी, कंक, खास आणि पापयुक्त जन्माचे इतरही लोक यांना या मंत्राचा अधिकार आहे.
दंभाहंकारपरमाः पापाः पैशुन्यतत्पराः । गोब्राह्मणादि हंतारो महोपपातकान्विताः
जे कपटी, अहंकारी, पापी, निंदा करणारे, गायी आणि ब्राह्मणांचे हत्यारे, मोठ्या पापांनी ग्रस्त आहेत – त्यांनाही अधिकार आहे.
ज्ञानवैराग्यरहिताः श्रवणादिविवर्जिताः । एते चान्ये च सर्वे स्युर्मनोरस्याधिकारिणः
ज्ञान आणि वैराग्य नसलेले, ऐकणे वगैरे साधना न केलेले, आणि असे इतर सर्वही या मंत्राचे अधिकारी आहेत.