तदेकं पावनं लोके तद्धि सर्वं विशोधयेत् । पूजा च पंचधा प्रोक्ता तासां भेदं शृणुष्व मे
हे एकच जगात पावन आहे; ते सर्व काही शुद्ध करतं. पूजा पाच प्रकारची सांगितली आहे — त्यांचे भेद माझ्याकडून ऐक.
अभिगमनमुपादानं योगः स्वाध्याय एव च । इज्या पंचप्रकारार्चा क्रमेण कथयामि ते
अभिगमन, उपादान, योग, स्वाध्याय आणि इज्या — या पाच प्रकारच्या पूजा मी तुला क्रमाने सांगतो.
तत्वाभिगमनं नाम देवतास्थानमार्जनम् । उपलेपं च निर्माल्यदूरीकरणमेव च
अभिगमन म्हणजे देवस्थानाची स्वच्छता, लेप लावणं आणि प्रसाद दूर करणं.
उपादानं नाम गंध पुष्पादिचयनं तथा । योगो नाम स्वदेवस्य स्वात्मनैवात्मभावना
उपादान म्हणजे गंध, फुलं गोळा करणं; योग म्हणजे आपल्या देवतेला स्वतःचं स्वरूप मानून चिंतन करणं.
स्वाध्यायो नाम मंत्रार्थानुसंधापूर्वको जपः । सूक्तस्तोत्रादिपाठश्च हरेः संकीर्त्तनं तथा
स्वाध्याय म्हणजे मंत्रांचे अर्थ लक्षात ठेवून जप करणे, तसेच स्तोत्रे, शुभ वचने आणि इतर ग्रंथ वाचणे, तसेच हरिचे नावगाणे करणे.
तत्त्वादिशास्त्राभ्यासश्च स्वाध्यायः परिकीर्तितः । इज्या नाम स्वदेवस्य पूजनं च यथार्थतः
तत्त्वज्ञान आणि धर्मशास्त्रांचा वारंवार अभ्यास करणे ह्यालाही स्वाध्याय म्हणतात; आणि इज्या म्हणजे आपल्या आराध्य दैवताची योग्य रीतीने पूजा करणे.
इति पंचप्रकारार्चा कथिता तव सुव्रते । सार्ष्टि सामीप्य सालोक्य सायुज्य सारूप्यदा क्रमात्
हे सुभगिनी, पाच प्रकारची पूजा तुला सांगितली आहे: सार्ष्टी, सामीप्य, सालोक्य, सायुज्य आणि सारूप्य, या क्रमाने.
प्रसंगात्कथयिष्यामि शालग्रामशिलार्चनम् । केशवादेश्चतुर्बाहोर्दक्षिणोर्ध्वकरक्रमात्
आता या प्रसंगानिमित्त मी शाळग्राम शिळेची पूजा कशी करावी ते सांगतो, केशव या चतुर्भुज देवतेपासून, त्यांच्या उजव्या आणि वरच्या हातांच्या क्रमाने.
शंखचक्रगदापद्मी केशवाख्यो गदाधरः । नारायणः पद्मगदाचक्रशंखायुधैः क्रमात्
शंख, चक्र, गदा आणि कमळ धारण करणारा केशव, गदाधर म्हणून ओळखला जातो; नारायण कमळ, गदा, चक्र आणि शंख अशा आयुधांनी युक्त असतो.
माधवश्चक्रशंखाभ्यां पद्मेन गदया भवेत् । गदाब्जशंखचक्री च गोविंदाख्यो गदाधरः
माधव चक्र आणि शंख, तसेच कमळ आणि गदा धारण करतो; गोविंद, गदाधर म्हणून ओळखला जाणारा, गदा, कमळ, शंख आणि चक्र धारण करतो.
पद्मशंखारि गदिने विष्णुरूपाय ते नमः । सशंखाब्ज गदाचक्र मधुसूदन मूर्तये
कमळ, शंख, शत्रू आणि गदा धारण करणाऱ्या विष्णुरूपास मी नमस्कार करतो; शंख, कमळ, गदा आणि चक्र धारण करणाऱ्या मधुसूदनाच्या मूर्तीला मी वंदन करतो.
नमो गदारिशंखाब्जयुक्तत्रिविक्रमाय च । सारिकौमोदकी पद्मशंख वामन मूर्त्तये
गदा, शंखाचा शत्रू आणि कमळ असलेल्या त्रिविक्रमास मी नमस्कार करतो; सारंग, कौमुदकी गदा, कमळ आणि शंख धारण करणाऱ्या वामनाच्या मूर्तीला मी वंदन करतो.
चक्राब्जशंखगदिने नमः श्रीधरमूर्त्तये । हृषीकेशसारिगदाशंखपद्मिन्नमोस्तु ते
चक्र, कमळ, शंख आणि गदा धारण करणाऱ्या श्रीधराच्या मूर्तीला मी नमस्कार करतो; सारंग, गदा, शंख आणि कमळ असलेल्या हृषीकेशास मी वंदन करतो.
साब्जशंखगदाचक्रपद्मनाभ स्वमूर्त्तये । दामोदरशंखगदाचक्रपद्मिन्नमोस्तु ते
कमळ, शंख, गदा आणि चक्र असलेल्या पद्मनाभाच्या मूर्तीला मी नमस्कार करतो; शंख, गदा, चक्र आणि कमळ असलेल्या दामोदरास मी वंदन करतो.
शंखाब्जचक्रगदिने नमः संकर्षणाय च । सारिशंखगदाब्जाय वासुदेव नमोस्तुते
शंख, कमळ, चक्र आणि गदा असलेल्या संकर्षणास मी नमस्कार करतो; सारंग, शंख, गदा आणि कमळ असलेल्या वासुदेवास मी वंदन करतो.
शंखचक्रगदाब्जाय धृत प्रद्युम्नमूर्त्तये । नमोऽनिरुद्धाय गदाशंखाब्जारिविधारिणे
शंख, चक्र, गदा आणि कमळ असलेल्या प्रद्युम्नाच्या मूर्तीला मी नमस्कार करतो; गदा, शंख, कमळ आणि चक्रशत्रू धारण करणाऱ्या अनिरुद्धास मी वंदन करतो.
साब्जशंखगदाचक्रपुरुषोत्तममूर्त्तये । नमोऽधोक्षजरूपाय गदाशंखारि पद्मिने
कमळ, शंख, गदा आणि चक्र असलेल्या पुरुषोत्तमाच्या श्रेष्ठ मूर्तीला मी नमस्कार करतो; गदा, शंख, कमळशत्रू आणि कमळ असलेल्या अधोक्षजास मी वंदन करतो.
नृसिंहमूर्त्तये पद्मगदाशंखारिधारिणे । पद्मारिशंखगदिने नमोस्त्वच्युतमूर्त्तये
कमळ, गदा, शंख आणि चक्रशत्रू धारण करणाऱ्या नरसिंहाच्या मूर्तीला मी नमस्कार करतो; कमळ, शंखशत्रू आणि गदा असलेल्या अच्युताच्या मूर्तीला मी वंदन करतो.
सगदाब्जारिशंखाय नमः श्रीकृष्णमूर्त्तये । शालग्रामशिलाद्वारगतलग्नद्विचक्रधृक्
गदा, कमळ, शंखशत्रू आणि शंख असलेल्या श्रीकृष्णाच्या मूर्तीला मी नमस्कार करतो; आणि शाळग्राम शिळेला, ज्याच्या द्वारावर दोन चक्रे आहेत, त्यालाही वंदन करतो.
शुक्लाभरेखः शोभाढ्यः सदेवः श्रीगदाधरः । लग्नद्विचक्रो रक्ताभः पूर्वभागस्तु पुष्कलः
शुभ्र रेषेने अलंकृत, तेजस्वी, देवांसह, श्रीगदाधर, द्वारावर दोन चक्रे असलेला, लालसर रंगाचा, आणि पुढील भाग भरपूर असलेला —
संकर्षणोऽथ प्रद्युम्नः सूक्ष्मचक्रस्तु पीतकः । सुदीर्घसुषिरच्छिद्रो ह्यनिरुद्धस्तु वर्त्तुलः
तो संकर्षण, मग प्रद्युम्न; सूक्ष्म चक्र पिवळ्या रंगाचे असते; अनिरुद्ध गोलाकार असून त्याचे छिद्र फार लांब आणि खोल असते.
नीलो द्वारे त्रिरेखश्च अथ नारायणोऽसितः । मध्ये गदाकृती रेखा नाभिपद्मं महोन्नतम्
नील रंगाचा, द्वारावर तीन रेषा असलेला; नारायण काळा असतो; मध्यभागी गदेसारखी रेषा असते आणि नाभीवरील कमळ फार उंच असते.
पृथुचक्रो नृसिंहो यः कपिलो यस्त्रिबिंदुकः । अथवा पंचबिंदोस्तु पूजनं ब्रह्मचारिणः
ज्याचं चक्र मोठं आहे तो नरसिंह, तीन ठिपक्यांनी चिन्हांकित असलेला कपिल, आणि जर ब्रह्मचर्य पाळणारा असेल तर पाच ठिपक्यांनी चिन्हांकित असलेल्या रूपाची पूजा करावी.
वराहः स त्रिलिंगो यो विषमद्वयचक्रकः । नीलस्त्रिरेखः स्थूलोऽथ कूर्ममूर्तिः सबिंदुकः
तीन रेषा आणि विषम दोन चाक असलेला तो वराह, निळ्या रंगाचा, तीन रेषा असलेला आणि मोठ्या आकाराचा तो कूर्म, आणि त्याच्या अंगावर एक ठिपका आहे.
कृष्णः सवर्तुलावर्त्त पांडुरो धृतपृष्ठकः । श्रीधरः पंचरेखश्च वनमाली गदांकितः
कृष्णाच्या अंगावर दोन वर्तुळांची खूण आहे; पांडुराला उंचवटा असतो; श्रीधराच्या अंगावर पाच रेषा आहेत, तो वनमाळा घालतो आणि गदेसह चिन्हांकित असतो.
वामनो वर्तुलो नाम मध्यचक्रः सनीलकः । नानावर्णानेकमूर्ति नागभोगी त्वनंतकः
वामनाला गोलाकार म्हणतात, त्याच्या मध्यभागी चक्र आणि निळा डाग असतो; अनंतक हा अनेक रंगांचा, अनेक रूपांचा असून त्याच्या अंगावर नागाचा वळसा आहे.
स्थूलो दामोदरो नीलो मध्ये चक्रः सनीलकः । संकर्षणद्वारकोव्यादथ ब्रह्मा सुलोहितः
दमोदर हा मोठा आणि निळा, मध्यभागी चक्र आणि निळा डाग असलेला; त्यानंतर संकर्षण आणि द्वारका, आणि ब्रह्मा तेजस्वी लाल रंगाचा आहे.
सुदीर्घरेखासुषिर एकचक्रांबुजः पृथुः । पृथुचक्रः स्थूलछिद्रः कृष्णो बिंदुश्च बिंदुमान्
खूप लांब रेषा, पोकळ, एकच चक्र, कमळासारखा आणि मोठा; मोठं चक्र आणि मोठं छिद्र असलेला, कृष्णाच्या अंगावर ठिपका आहे आणि तो ठिपक्यांनी युक्त आहे.
ह्यग्रीवोंऽकुशाकारः पंचरेखः सकौस्तुभः । वैकुंठो मल्लवद्भाति एकचक्रमयोसितः
हयग्रीवाचा आकार अंकुशासारखा, पाच रेषा आणि कौस्तुभ मणी असलेला; वैकुंठ wrestlersारखा तेजस्वी, एक चक्र आणि दोन खुणा असलेला.
मत्स्यो दीर्घांबुजाकारो दीर्घरेखश्च पांडुरः । रामचक्रो दक्षरेखो यः श्यामः स त्रिविक्रमः
मत्स्याचा आकार लांब आणि कमळासारखा, त्यावर लांब रेषा आणि फिकट रंग आहे; रामचक्राच्या उजव्या बाजूला रेषा आहे, आणि काळा असलेला त्रिविक्रम आहे.