स्मृत्वा गुणान्स्मरन्नाम गानं वा मनरंजनम् । बोधयत्यात्मनात्मानं सततं प्रेम्णि लीयते
त्याचे गुण आठवणं, त्याचं नाव स्मरण करणं, किंवा मनाला आनंद देणारी गाणी गाणं — यामुळे मन स्वतःला जागं करतं आणि नेहमीच प्रेमात लीन होतं.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वृंदावनमाहात्म्ये पार्वतीशिवसंवादे श्रीकृष्णरूपवर्णनंनाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील वृंदावन माहात्म्य, पार्वती-शिव संवाद, श्रीकृष्णरूपवर्णन नावाच्या सत्त्याहत्तराव्या अध्यायाचा येथे समारोप झाला.
पार्वत्युवाच- वैष्णवानां च यद्धर्मं सर्वं तथ्यं च मे वद । यत्कृत्वा मानवाः सर्वे भवांभोधिं तरंति हि
पार्वती म्हणाली: वैष्णवांचं खरं कर्तव्य काय आहे, ते मला सांग. जे केल्याने सर्व माणसं संसाराच्या समुद्रातून पार जातात.
ईश्वर उवाच- अथ द्वादशधा शुद्धिर्वैष्णवानामिहोच्यते । गृहोपलेपनं चैव तथानुगमनं हरेः
ईश्वर म्हणाला: आता वैष्णवांची बारा प्रकारची शुद्धी सांगतो — घर स्वच्छ करणं आणि हरिच्या मार्गावर चालणं.
भक्त्या प्रदक्षिणा चैव पादयोः शोधनं पुनः । पूजार्थं पत्रपुष्पाणां भक्त्यैवोत्तोलनं हरेः
भक्तीने प्रदक्षिणा करणं, पुन्हा पाय धुणं, आणि भक्तीने हरिच्या पूजेसाठी पाने-फुलं गोळा करणं.
करयोः सर्वशुद्धीनामियं शुद्धिर्विशिष्यते । तन्नामकीर्तनं चैव गुणानामपि कीर्त्तनम्
सर्व हातांची शुद्धींपैकी ही श्रेष्ठ समजली जाते — त्याचं नाव घेणं आणि त्याचे गुण गाणं.
भक्त्या श्रीकृष्णदेवस्य वचसः शुद्धिरिष्यते । तत्कथाश्रवणं चैव तस्योत्सवनिरीक्षणम्
श्रीकृष्णाच्या भक्तीने वाणी शुद्ध होते; त्याच्या कथा ऐकणं आणि त्याचे उत्सव पाहणं हेदेखील शुद्धीचं आहे.
श्रोत्रयोर्नेत्रयोश्चैव शुद्धिः सम्यगिहोच्यते । पादोदकं च निर्माल्यं मालानामपि धारणम्
कान आणि डोळ्यांची खरी शुद्धी म्हणजे त्याच्या पायांवरचं पाणी, त्याचं निघालेलं प्रसाद, आणि हार घालणं.
उच्यते शिरसः शुद्धिः प्रणतस्य हरेः पुरः । आघ्राणं तस्य पुष्पादेर्निर्माल्यस्य तथा प्रिये
डोक्याची शुद्धी म्हणजे हरिपुढे वाकणं; आणि प्रिय सखी, त्याला अर्पण केलेली फुलं व प्रसाद वास घेणं.
विशुद्धिः स्यादंतरस्य घ्राणस्यापि विधीयते । यत्र पुष्पादिकं यच्च कृष्णपादयुगार्पितम्
आतली आणि नाकाची शुद्धी तिथे होते जिथे फुलं वगैरे कृष्णाच्या पायांवर अर्पण केलेली असतात.
तदेकं पावनं लोके तद्धि सर्वं विशोधयेत् । पूजा च पंचधा प्रोक्ता तासां भेदं शृणुष्व मे
हे एकच जगात पावन आहे; ते सर्व काही शुद्ध करतं. पूजा पाच प्रकारची सांगितली आहे — त्यांचे भेद माझ्याकडून ऐक.
अभिगमनमुपादानं योगः स्वाध्याय एव च । इज्या पंचप्रकारार्चा क्रमेण कथयामि ते
अभिगमन, उपादान, योग, स्वाध्याय आणि इज्या — या पाच प्रकारच्या पूजा मी तुला क्रमाने सांगतो.
तत्वाभिगमनं नाम देवतास्थानमार्जनम् । उपलेपं च निर्माल्यदूरीकरणमेव च
अभिगमन म्हणजे देवस्थानाची स्वच्छता, लेप लावणं आणि प्रसाद दूर करणं.
उपादानं नाम गंध पुष्पादिचयनं तथा । योगो नाम स्वदेवस्य स्वात्मनैवात्मभावना
उपादान म्हणजे गंध, फुलं गोळा करणं; योग म्हणजे आपल्या देवतेला स्वतःचं स्वरूप मानून चिंतन करणं.
स्वाध्यायो नाम मंत्रार्थानुसंधापूर्वको जपः । सूक्तस्तोत्रादिपाठश्च हरेः संकीर्त्तनं तथा
स्वाध्याय म्हणजे मंत्रांचे अर्थ लक्षात ठेवून जप करणे, तसेच स्तोत्रे, शुभ वचने आणि इतर ग्रंथ वाचणे, तसेच हरिचे नावगाणे करणे.
तत्त्वादिशास्त्राभ्यासश्च स्वाध्यायः परिकीर्तितः । इज्या नाम स्वदेवस्य पूजनं च यथार्थतः
तत्त्वज्ञान आणि धर्मशास्त्रांचा वारंवार अभ्यास करणे ह्यालाही स्वाध्याय म्हणतात; आणि इज्या म्हणजे आपल्या आराध्य दैवताची योग्य रीतीने पूजा करणे.
इति पंचप्रकारार्चा कथिता तव सुव्रते । सार्ष्टि सामीप्य सालोक्य सायुज्य सारूप्यदा क्रमात्
हे सुभगिनी, पाच प्रकारची पूजा तुला सांगितली आहे: सार्ष्टी, सामीप्य, सालोक्य, सायुज्य आणि सारूप्य, या क्रमाने.
प्रसंगात्कथयिष्यामि शालग्रामशिलार्चनम् । केशवादेश्चतुर्बाहोर्दक्षिणोर्ध्वकरक्रमात्
आता या प्रसंगानिमित्त मी शाळग्राम शिळेची पूजा कशी करावी ते सांगतो, केशव या चतुर्भुज देवतेपासून, त्यांच्या उजव्या आणि वरच्या हातांच्या क्रमाने.
शंखचक्रगदापद्मी केशवाख्यो गदाधरः । नारायणः पद्मगदाचक्रशंखायुधैः क्रमात्
शंख, चक्र, गदा आणि कमळ धारण करणारा केशव, गदाधर म्हणून ओळखला जातो; नारायण कमळ, गदा, चक्र आणि शंख अशा आयुधांनी युक्त असतो.
माधवश्चक्रशंखाभ्यां पद्मेन गदया भवेत् । गदाब्जशंखचक्री च गोविंदाख्यो गदाधरः
माधव चक्र आणि शंख, तसेच कमळ आणि गदा धारण करतो; गोविंद, गदाधर म्हणून ओळखला जाणारा, गदा, कमळ, शंख आणि चक्र धारण करतो.
पद्मशंखारि गदिने विष्णुरूपाय ते नमः । सशंखाब्ज गदाचक्र मधुसूदन मूर्तये
कमळ, शंख, शत्रू आणि गदा धारण करणाऱ्या विष्णुरूपास मी नमस्कार करतो; शंख, कमळ, गदा आणि चक्र धारण करणाऱ्या मधुसूदनाच्या मूर्तीला मी वंदन करतो.
नमो गदारिशंखाब्जयुक्तत्रिविक्रमाय च । सारिकौमोदकी पद्मशंख वामन मूर्त्तये
गदा, शंखाचा शत्रू आणि कमळ असलेल्या त्रिविक्रमास मी नमस्कार करतो; सारंग, कौमुदकी गदा, कमळ आणि शंख धारण करणाऱ्या वामनाच्या मूर्तीला मी वंदन करतो.
चक्राब्जशंखगदिने नमः श्रीधरमूर्त्तये । हृषीकेशसारिगदाशंखपद्मिन्नमोस्तु ते
चक्र, कमळ, शंख आणि गदा धारण करणाऱ्या श्रीधराच्या मूर्तीला मी नमस्कार करतो; सारंग, गदा, शंख आणि कमळ असलेल्या हृषीकेशास मी वंदन करतो.
साब्जशंखगदाचक्रपद्मनाभ स्वमूर्त्तये । दामोदरशंखगदाचक्रपद्मिन्नमोस्तु ते
कमळ, शंख, गदा आणि चक्र असलेल्या पद्मनाभाच्या मूर्तीला मी नमस्कार करतो; शंख, गदा, चक्र आणि कमळ असलेल्या दामोदरास मी वंदन करतो.
शंखाब्जचक्रगदिने नमः संकर्षणाय च । सारिशंखगदाब्जाय वासुदेव नमोस्तुते
शंख, कमळ, चक्र आणि गदा असलेल्या संकर्षणास मी नमस्कार करतो; सारंग, शंख, गदा आणि कमळ असलेल्या वासुदेवास मी वंदन करतो.
शंखचक्रगदाब्जाय धृत प्रद्युम्नमूर्त्तये । नमोऽनिरुद्धाय गदाशंखाब्जारिविधारिणे
शंख, चक्र, गदा आणि कमळ असलेल्या प्रद्युम्नाच्या मूर्तीला मी नमस्कार करतो; गदा, शंख, कमळ आणि चक्रशत्रू धारण करणाऱ्या अनिरुद्धास मी वंदन करतो.
साब्जशंखगदाचक्रपुरुषोत्तममूर्त्तये । नमोऽधोक्षजरूपाय गदाशंखारि पद्मिने
कमळ, शंख, गदा आणि चक्र असलेल्या पुरुषोत्तमाच्या श्रेष्ठ मूर्तीला मी नमस्कार करतो; गदा, शंख, कमळशत्रू आणि कमळ असलेल्या अधोक्षजास मी वंदन करतो.
नृसिंहमूर्त्तये पद्मगदाशंखारिधारिणे । पद्मारिशंखगदिने नमोस्त्वच्युतमूर्त्तये
कमळ, गदा, शंख आणि चक्रशत्रू धारण करणाऱ्या नरसिंहाच्या मूर्तीला मी नमस्कार करतो; कमळ, शंखशत्रू आणि गदा असलेल्या अच्युताच्या मूर्तीला मी वंदन करतो.
सगदाब्जारिशंखाय नमः श्रीकृष्णमूर्त्तये । शालग्रामशिलाद्वारगतलग्नद्विचक्रधृक्
गदा, कमळ, शंखशत्रू आणि शंख असलेल्या श्रीकृष्णाच्या मूर्तीला मी नमस्कार करतो; आणि शाळग्राम शिळेला, ज्याच्या द्वारावर दोन चक्रे आहेत, त्यालाही वंदन करतो.
शुक्लाभरेखः शोभाढ्यः सदेवः श्रीगदाधरः । लग्नद्विचक्रो रक्ताभः पूर्वभागस्तु पुष्कलः
शुभ्र रेषेने अलंकृत, तेजस्वी, देवांसह, श्रीगदाधर, द्वारावर दोन चक्रे असलेला, लालसर रंगाचा, आणि पुढील भाग भरपूर असलेला —