वृंदावनरजोवृंदे तत्र स्युर्विष्णुकोटयः । आनंदकिरणे वृंदव्याप्तविश्वकलानिधिः
वृंदावनातील धुळीत असंख्य विष्णूंचे रूपे आहेत. आनंदाच्या किरणांत वृंदा सर्वत्र भरलेली आहे, ती सर्व कलांचा खजिना आहे.
गुणात्मतात्मनि यथा जीवास्तत्किरणांगकाः । भुजद्वयवृतः कृष्णो न कदाचिच्चतुर्भुजः
जसे जीव गुणांच्या आत्म्यात किरणांसारखे असतात, तसे कृष्ण दोन हातांनी वेढलेला असतो, तो कधीच चार हातांचा नसतो.
गोप्यैकया वृतस्तत्र परिक्रीडति सर्वदा । गोविंद एव पुरुषो ब्रह्माद्याः स्त्रिय एव च
तेथे एका गोपीने वेढलेला तो नेहमी खेळतो. गोविंदच खरा पुरुष आहे, ब्रह्मादिक सगळ्या स्त्रिया आहेत.
तत एव स्वभावोयंऽप्रकृतेर्भाव ईश्वरः । पुरुषः प्रकृतिश्चाद्यौ राधावृंदावनेश्वरौ
त्याच्याच स्वभावातून हा ईश्वर उत्पन्न होतो, जो प्रकृतीच्या पलीकडचा आहे. मूळ पुरुष आणि प्रकृती म्हणजे राधा आणि वृंदावनाचे स्वामी.
प्रकृतेर्विकृतं सर्वं विना वृंदावनेश्वरम्
प्रकृतीतील सर्व बदल वृंदावनाच्या स्वामीशिवाय होत नाहीत.
समुद्भवेनैव समुद्भवेदिदं भेदं गतं तस्य विनाशतो हि । स्वर्णस्य नाशो न हि विद्यते तथा मत्स्यादिनाशेऽपि न कृष्णविच्युतिः
हे जग केवळ त्याच्यापासून निर्माण होते; त्याच्या विनाशाने भेद संपतो. जसे सोन्याचा नाश होत नाही, तसेच मत्स्यादींच्या नाशानेही कृष्ण कधीच नाहीसा होत नाही.
त्रिगुणादिप्रपंचोऽयं वृंदावनविहारिणः । ऊर्म्मीवाब्धेस्तरंगस्य यथाब्धिर्नैव जायते
त्रिगुणांचा हा सारा संसार वृंदावनात विहार करणाऱ्याचा आहे. जसा समुद्रातून लाट येते, पण लाटेमुळे समुद्र निर्माण होत नाही.
न राधिका समा नारी न कृष्णसदृशः पुमान् । वयः परं न कैशोरात्स्वभावः प्रकृतेः परः
राधिकेसारखी दुसरी स्त्री नाही, कृष्णासारखा दुसरा पुरुष नाही. त्यांचे वय सर्वश्रेष्ठ आहे, बालपणापासून नाही, आणि त्यांचा स्वभाव प्रकृतीच्या पलीकडचा आहे.
ध्येयं कैशोरकं ध्येयं वनं वृंदावनं वनम् । श्याममेव परं रूपमादिदेवं परो रसः
आपण किशोर वय, वन, वृंदावन यांचे ध्यान करावे. श्यामच सर्वश्रेष्ठ रूप आहे, आदिदेव आहे, आणि तोच सर्वोच्च रस आहे.
बाल्यं पंचमवर्षांतं पौगंडं दशमावधि । अष्टपंचककैशोरं सीमा पंचदशावधि
बालपण पाचव्या वर्षापर्यंत, पौगंड दहाव्या वर्षापर्यंत, आणि किशोर वय आठ आणि पाच मिळून पंधराव्या वर्षापर्यंत असते.
यौवनोद्भिन्नकैशोरं नवयौवनमुच्यते । तद्वयस्तस्य सर्वस्वं प्रपंचमितरद्वयः
किशोर वयातून उमटणारे यौवन म्हणजे ताजे यौवन. तेच त्याचे सर्वस्व आहे, जग आणि उरलेली दोन वये.
बाल्यपौगंडकैशोरं वयो वंदे मनोहरम् । बालगोपालगोपालं स्मरगोपालरूपिणम्
मी बालपण, पौगंड आणि किशोर वयाचे मनोहारी रूप वंदतो; बाल गोपाळ, गोपाळ आणि स्मररूप गोपाळ यांचे रूप आठवतो.
वंदे मदनगोपालं कैशोराकारमद्भुतम् । यमाहुर्यौवनोद्भिन्न श्रीमन्मदनमोहनम्
मी मदनरूप गोपाळाचे, अद्भुत किशोर रूप असलेल्या, वंदन करतो; ज्याला यौवनातून प्रकटलेला, श्रीमंत आणि सर्वांना मोहून टाकणारा म्हणतात.
अखंडातुलपीयूष रसानंदमहार्णवम् । जयति श्रीपतेर्गूढं वपुः कैशोररूपिणः
अखंड, अतुलनीय अमृत, आनंदाचा महासागर विजयशाली आहे; श्रीपतींचे गूढ किशोर रूप विजयी आहे.
एकमप्यव्ययं पूर्वं बल्लवीवृंदमध्यगम् । ध्यानगम्यं प्रपश्यंति रुचिभेदात्पृथग्धियः
तो एकच, अविनाशी आणि प्राचीन असूनही, वृंदेच्या गोपाळांमध्ये वास करतो. वेगवेगळ्या आवडीनुसार आणि मनाने लोक त्याचे ध्यान करून त्याला पाहतात.
यन्नखेंदुरुचिर्ब्रह्म ध्येयं ब्रह्मादिभिः सुरैः । गुणत्रयमतीतं तं वंदे वृंदावनेश्वरम्
ज्यांच्या नखांचा चंद्रासारखा तेजस्वी ब्रह्म, ब्रह्मा आणि इतर देवतांनी ध्यान करावा असा आहे; जो त्रिगुणांच्या पलीकडे आहे, अशा वृंदावनाच्या स्वामीचे मी वंदन करतो.
वृंदावनपरित्यागो गोविंदस्य न विद्यते । अन्यत्र यद्वपुस्तत्तु कृत्रिमं तन्न संशयः
वृंदावन सोडून गोविंद कधीच जात नाही. इतर कुठे त्याचं रूप दिसलं, तर ते खोटं आहे, यात शंका नाही.
सुलभं व्रजनारीणां दुर्ल्लभं तन्मुमुक्षुणाम् । तं भजे नंदसूनुं यन्नखतेजः परं मनुः
व्रजमधील स्त्रियांना तो सहज मिळतो, पण मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांना तो दुर्मिळ आहे. मी त्या नंदनंदनाचं भक्तीने स्मरण करतो, ज्याच्या नखांचं तेज माणसांत श्रेष्ठ आहे.
पार्वत्युवाच। भुक्तिमुक्तिस्पृहा यावत्पिशाची हृदि वर्त्तते । तावत्प्रेमसुखस्यात्र कथमभ्युदयो भवेत्
पार्वती म्हणाली: भोग आणि मुक्तीची इच्छा जोपर्यंत मनात आहे, तोपर्यंत प्रेमाच्या आनंदाचा उदय कसा होईल?
ईश्वर उवाच- साधुपृष्टं त्वया भद्रे यन्मे मनसि वर्त्तते । तत्सर्वं कथयिष्यामि सावधाना निशामय
ईश्वर म्हणाला: हे शुभे, तू माझ्या मनातलं विचारलं आहेस, ते उत्तम आहे. मी तुला सर्व काही सांगतो, लक्ष देऊन ऐक.
स्मृत्वा गुणान्स्मरन्नाम गानं वा मनरंजनम् । बोधयत्यात्मनात्मानं सततं प्रेम्णि लीयते
त्याचे गुण आठवणं, त्याचं नाव स्मरण करणं, किंवा मनाला आनंद देणारी गाणी गाणं — यामुळे मन स्वतःला जागं करतं आणि नेहमीच प्रेमात लीन होतं.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वृंदावनमाहात्म्ये पार्वतीशिवसंवादे श्रीकृष्णरूपवर्णनंनाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील वृंदावन माहात्म्य, पार्वती-शिव संवाद, श्रीकृष्णरूपवर्णन नावाच्या सत्त्याहत्तराव्या अध्यायाचा येथे समारोप झाला.
पार्वत्युवाच- वैष्णवानां च यद्धर्मं सर्वं तथ्यं च मे वद । यत्कृत्वा मानवाः सर्वे भवांभोधिं तरंति हि
पार्वती म्हणाली: वैष्णवांचं खरं कर्तव्य काय आहे, ते मला सांग. जे केल्याने सर्व माणसं संसाराच्या समुद्रातून पार जातात.
ईश्वर उवाच- अथ द्वादशधा शुद्धिर्वैष्णवानामिहोच्यते । गृहोपलेपनं चैव तथानुगमनं हरेः
ईश्वर म्हणाला: आता वैष्णवांची बारा प्रकारची शुद्धी सांगतो — घर स्वच्छ करणं आणि हरिच्या मार्गावर चालणं.
भक्त्या प्रदक्षिणा चैव पादयोः शोधनं पुनः । पूजार्थं पत्रपुष्पाणां भक्त्यैवोत्तोलनं हरेः
भक्तीने प्रदक्षिणा करणं, पुन्हा पाय धुणं, आणि भक्तीने हरिच्या पूजेसाठी पाने-फुलं गोळा करणं.
करयोः सर्वशुद्धीनामियं शुद्धिर्विशिष्यते । तन्नामकीर्तनं चैव गुणानामपि कीर्त्तनम्
सर्व हातांची शुद्धींपैकी ही श्रेष्ठ समजली जाते — त्याचं नाव घेणं आणि त्याचे गुण गाणं.
भक्त्या श्रीकृष्णदेवस्य वचसः शुद्धिरिष्यते । तत्कथाश्रवणं चैव तस्योत्सवनिरीक्षणम्
श्रीकृष्णाच्या भक्तीने वाणी शुद्ध होते; त्याच्या कथा ऐकणं आणि त्याचे उत्सव पाहणं हेदेखील शुद्धीचं आहे.
श्रोत्रयोर्नेत्रयोश्चैव शुद्धिः सम्यगिहोच्यते । पादोदकं च निर्माल्यं मालानामपि धारणम्
कान आणि डोळ्यांची खरी शुद्धी म्हणजे त्याच्या पायांवरचं पाणी, त्याचं निघालेलं प्रसाद, आणि हार घालणं.
उच्यते शिरसः शुद्धिः प्रणतस्य हरेः पुरः । आघ्राणं तस्य पुष्पादेर्निर्माल्यस्य तथा प्रिये
डोक्याची शुद्धी म्हणजे हरिपुढे वाकणं; आणि प्रिय सखी, त्याला अर्पण केलेली फुलं व प्रसाद वास घेणं.
विशुद्धिः स्यादंतरस्य घ्राणस्यापि विधीयते । यत्र पुष्पादिकं यच्च कृष्णपादयुगार्पितम्
आतली आणि नाकाची शुद्धी तिथे होते जिथे फुलं वगैरे कृष्णाच्या पायांवर अर्पण केलेली असतात.