दानधूलिविनोदा च रासध्वनि महानटी । शशिरेखा च विज्ञेया गोपालप्रेयसी सदा
ती दानाच्या धुळीत आनंद मानते, रासाच्या निनादात मोठी नृत्यांगना आहे. ती शशिरेखा म्हणून ओळखली जाते आणि नेहमी गोपालाची प्रेयसी असते.
कृष्णात्मा सोत्तमा श्यामा मधुपिंगललोचना । तत्पादप्रेमसंमोहात्क्वचित्पुलकचुंबिता
तिचे मन कृष्णात एकरूप झाले आहे, ती श्रेष्ठ आणि श्यामवर्णाची आहे. तिच्या डोळ्यांना मधासारखा पिवळसर रंग आहे. कृष्णाच्या पायांवरील प्रेमाच्या मोहाने कधी कधी तिच्या अंगावर रोमांच उमटतात.
शिवकुंडे शिवानंदा नंदिनी देहिकातटे । रुक्मिणी द्वारवत्यां तु राधा वृंदावने वने
शिवकुंडात ती शिवानंदा आहे, देहीका काठी नंदिनी आहे. द्वारावतीत ती रुक्मिणी आणि वृंदावनाच्या वनात ती राधा आहे.
देवकी मथुरायां तु जाता मे परमेश्वरी । चंद्रकूटे तथा सीता विंध्ये विंध्यनिवासिनी
मथुरेत ती देवकी म्हणून जन्मली, माझ्यासाठी ती परात्पर देवी आहे. चंद्रकूटावर ती सीता आणि विंध्य पर्वतात ती विंध्यनिवासिनी आहे.
वाराणस्यां विशालाक्षी विमला पुरुषोत्तमे । वृंदावनाधिपत्यं च दत्तं तस्यै प्रसीदता
वाराणसीत ती विशालाक्षी, पुरुषोत्तम क्षेत्री ती विमला आहे. वृंदावनाचे अधिपत्य तिला प्रसन्न झालेल्याने दिले आहे.
कृष्णेनान्यत्र देवी तु राधा वृंदावने वने । नित्यानंदतनुः शौरिर्योऽशरीरीति भाष्यते
इतरत्र कृष्णाची देवी वृंदावनाच्या वनात राधा आहे. शौर्याचा नित्य आनंदमय देह, ज्याला शरीररहित म्हणतात.
वाय्वग्निनाकभूमीनामंगाधिष्ठितदेवता । निरूप्यते ब्रह्मणोऽपि तथा गोविंदविग्रहः
वायू, अग्नी, आकाश आणि पृथ्वी या तत्त्वांमध्ये ती अधिष्ठित देवता आहे. अगदी ब्रह्मादेखील तसेच वर्णन केले जातात, तसेच गोविंदाचा मूर्तिरूपही.
सेंद्रियोऽपि यथा सूर्यस्तेजसा नोपलक्ष्यते । तथा कांतियुतः कृष्णः कालं मोहयति ध्रुवम्
जसा सूर्य इंद्रिये असूनही आपल्या तेजामुळे दिसत नाही, तसाच तेजस्वी कृष्ण काळालाही मोहून टाकतो, हे नक्की.
न तस्य प्राकृती मूर्तिर्मेदोमांसास्थिसंभवा । योगी चैवेश्वरश्चान्यः सर्वात्मा नित्यविग्रहः
त्यांना मेद, मांस किंवा हाडांपासून बनलेले देह नाही. योगी आणि ईश्वर वेगळे आहेत, सर्वत्र व्यापलेले आणि कायमचे स्वरूप असलेले आहेत.
काठिन्यं देवयोगेन करकाघृतयोरिव । कृष्णस्यामिततत्त्वस्य पादपृष्ठं न देवता
ईश्वराच्या योगामुळे जशी कर आणि तुपामध्ये कडकपणा असतो, तशीच कृष्णाच्या पायाच्या तळव्याची कडकता आहे, जी देवतांना मिळत नाही.
वृंदावनरजोवृंदे तत्र स्युर्विष्णुकोटयः । आनंदकिरणे वृंदव्याप्तविश्वकलानिधिः
वृंदावनातील धुळीत असंख्य विष्णूंचे रूपे आहेत. आनंदाच्या किरणांत वृंदा सर्वत्र भरलेली आहे, ती सर्व कलांचा खजिना आहे.
गुणात्मतात्मनि यथा जीवास्तत्किरणांगकाः । भुजद्वयवृतः कृष्णो न कदाचिच्चतुर्भुजः
जसे जीव गुणांच्या आत्म्यात किरणांसारखे असतात, तसे कृष्ण दोन हातांनी वेढलेला असतो, तो कधीच चार हातांचा नसतो.
गोप्यैकया वृतस्तत्र परिक्रीडति सर्वदा । गोविंद एव पुरुषो ब्रह्माद्याः स्त्रिय एव च
तेथे एका गोपीने वेढलेला तो नेहमी खेळतो. गोविंदच खरा पुरुष आहे, ब्रह्मादिक सगळ्या स्त्रिया आहेत.
तत एव स्वभावोयंऽप्रकृतेर्भाव ईश्वरः । पुरुषः प्रकृतिश्चाद्यौ राधावृंदावनेश्वरौ
त्याच्याच स्वभावातून हा ईश्वर उत्पन्न होतो, जो प्रकृतीच्या पलीकडचा आहे. मूळ पुरुष आणि प्रकृती म्हणजे राधा आणि वृंदावनाचे स्वामी.
प्रकृतेर्विकृतं सर्वं विना वृंदावनेश्वरम्
प्रकृतीतील सर्व बदल वृंदावनाच्या स्वामीशिवाय होत नाहीत.
समुद्भवेनैव समुद्भवेदिदं भेदं गतं तस्य विनाशतो हि । स्वर्णस्य नाशो न हि विद्यते तथा मत्स्यादिनाशेऽपि न कृष्णविच्युतिः
हे जग केवळ त्याच्यापासून निर्माण होते; त्याच्या विनाशाने भेद संपतो. जसे सोन्याचा नाश होत नाही, तसेच मत्स्यादींच्या नाशानेही कृष्ण कधीच नाहीसा होत नाही.
त्रिगुणादिप्रपंचोऽयं वृंदावनविहारिणः । ऊर्म्मीवाब्धेस्तरंगस्य यथाब्धिर्नैव जायते
त्रिगुणांचा हा सारा संसार वृंदावनात विहार करणाऱ्याचा आहे. जसा समुद्रातून लाट येते, पण लाटेमुळे समुद्र निर्माण होत नाही.
न राधिका समा नारी न कृष्णसदृशः पुमान् । वयः परं न कैशोरात्स्वभावः प्रकृतेः परः
राधिकेसारखी दुसरी स्त्री नाही, कृष्णासारखा दुसरा पुरुष नाही. त्यांचे वय सर्वश्रेष्ठ आहे, बालपणापासून नाही, आणि त्यांचा स्वभाव प्रकृतीच्या पलीकडचा आहे.
ध्येयं कैशोरकं ध्येयं वनं वृंदावनं वनम् । श्याममेव परं रूपमादिदेवं परो रसः
आपण किशोर वय, वन, वृंदावन यांचे ध्यान करावे. श्यामच सर्वश्रेष्ठ रूप आहे, आदिदेव आहे, आणि तोच सर्वोच्च रस आहे.
बाल्यं पंचमवर्षांतं पौगंडं दशमावधि । अष्टपंचककैशोरं सीमा पंचदशावधि
बालपण पाचव्या वर्षापर्यंत, पौगंड दहाव्या वर्षापर्यंत, आणि किशोर वय आठ आणि पाच मिळून पंधराव्या वर्षापर्यंत असते.
यौवनोद्भिन्नकैशोरं नवयौवनमुच्यते । तद्वयस्तस्य सर्वस्वं प्रपंचमितरद्वयः
किशोर वयातून उमटणारे यौवन म्हणजे ताजे यौवन. तेच त्याचे सर्वस्व आहे, जग आणि उरलेली दोन वये.
बाल्यपौगंडकैशोरं वयो वंदे मनोहरम् । बालगोपालगोपालं स्मरगोपालरूपिणम्
मी बालपण, पौगंड आणि किशोर वयाचे मनोहारी रूप वंदतो; बाल गोपाळ, गोपाळ आणि स्मररूप गोपाळ यांचे रूप आठवतो.
वंदे मदनगोपालं कैशोराकारमद्भुतम् । यमाहुर्यौवनोद्भिन्न श्रीमन्मदनमोहनम्
मी मदनरूप गोपाळाचे, अद्भुत किशोर रूप असलेल्या, वंदन करतो; ज्याला यौवनातून प्रकटलेला, श्रीमंत आणि सर्वांना मोहून टाकणारा म्हणतात.
अखंडातुलपीयूष रसानंदमहार्णवम् । जयति श्रीपतेर्गूढं वपुः कैशोररूपिणः
अखंड, अतुलनीय अमृत, आनंदाचा महासागर विजयशाली आहे; श्रीपतींचे गूढ किशोर रूप विजयी आहे.
एकमप्यव्ययं पूर्वं बल्लवीवृंदमध्यगम् । ध्यानगम्यं प्रपश्यंति रुचिभेदात्पृथग्धियः
तो एकच, अविनाशी आणि प्राचीन असूनही, वृंदेच्या गोपाळांमध्ये वास करतो. वेगवेगळ्या आवडीनुसार आणि मनाने लोक त्याचे ध्यान करून त्याला पाहतात.
यन्नखेंदुरुचिर्ब्रह्म ध्येयं ब्रह्मादिभिः सुरैः । गुणत्रयमतीतं तं वंदे वृंदावनेश्वरम्
ज्यांच्या नखांचा चंद्रासारखा तेजस्वी ब्रह्म, ब्रह्मा आणि इतर देवतांनी ध्यान करावा असा आहे; जो त्रिगुणांच्या पलीकडे आहे, अशा वृंदावनाच्या स्वामीचे मी वंदन करतो.
वृंदावनपरित्यागो गोविंदस्य न विद्यते । अन्यत्र यद्वपुस्तत्तु कृत्रिमं तन्न संशयः
वृंदावन सोडून गोविंद कधीच जात नाही. इतर कुठे त्याचं रूप दिसलं, तर ते खोटं आहे, यात शंका नाही.
सुलभं व्रजनारीणां दुर्ल्लभं तन्मुमुक्षुणाम् । तं भजे नंदसूनुं यन्नखतेजः परं मनुः
व्रजमधील स्त्रियांना तो सहज मिळतो, पण मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांना तो दुर्मिळ आहे. मी त्या नंदनंदनाचं भक्तीने स्मरण करतो, ज्याच्या नखांचं तेज माणसांत श्रेष्ठ आहे.
पार्वत्युवाच। भुक्तिमुक्तिस्पृहा यावत्पिशाची हृदि वर्त्तते । तावत्प्रेमसुखस्यात्र कथमभ्युदयो भवेत्
पार्वती म्हणाली: भोग आणि मुक्तीची इच्छा जोपर्यंत मनात आहे, तोपर्यंत प्रेमाच्या आनंदाचा उदय कसा होईल?
ईश्वर उवाच- साधुपृष्टं त्वया भद्रे यन्मे मनसि वर्त्तते । तत्सर्वं कथयिष्यामि सावधाना निशामय
ईश्वर म्हणाला: हे शुभे, तू माझ्या मनातलं विचारलं आहेस, ते उत्तम आहे. मी तुला सर्व काही सांगतो, लक्ष देऊन ऐक.