मन्मायामोहितधियः प्रायस्ते मानवाधमाः । भूतेश्वरं न नमंति न स्मरंति स्तुवंति ये
ज्यांची बुद्धी माझ्या मायेने झाकली गेली आहे, असे नीच मनुष्य भूतांचे स्वामीला वंदन करत नाहीत, आठवत नाहीत किंवा स्तुती करत नाहीत.
बालकोऽपि ध्रुवो यत्र ममाराधनतत्परः । प्राप स्थानं परं शुद्धं यत्नयुक्तं पितामहैः
मथुरेत जिथे अगदी एखादा लहान मुलगाही माझ्या उपासनेत मग्न राहून, ज्यासाठी पितामहांनीही खूप प्रयत्न केले, ते परम शुद्ध स्थान सहज मिळवतो.
तां पुरीं प्राप्य मथुरां मदीयां सुरदुर्लभाम् । खंजो भूत्वांधको वापि प्राणानेव परित्यजेत्
माझी ती मथुरा नगरी, जी देवांनाही सहज मिळत नाही, तिथे पोहोचल्यावर माणूस लंगडा असो वा आंधळा, त्याने तिथेच प्राण सोडावेत.
वेदव्यासमहाभाग मा कृथाः संशयं क्वचित् । रहस्यं वेदशिरसां यन्मया ते प्रकाशितम्
महाभाग वेदव्यासा, मी तुला वेदांच्या गूढ तत्त्वाचा जो रहस्य सांगितला आहे, त्यावर कधीच शंका करू नकोस.
इमं भगवता प्रोक्तमध्यायं यः पठेच्छुचिः । शृणुयाद्वापि यो भक्त्या मुक्तिस्तस्यापि शाश्वती
जो कोणी शुद्ध अंतःकरणाने भगवंताने सांगितलेला हा अध्याय वाचतो किंवा भक्तीभावाने ऐकतो, त्याला शाश्वत मुक्ती मिळते.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वृंदावनादिमथुरामाहात्म्यकथनंनाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः
याप्रमाणे श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील वृंदावन आणि मथुरेच्या माहात्म्याचे सांगणारा त्र्याहत्तरावा अध्याय संपला.
ईश्वर उवाच-। एकदा रहसि श्रीमानुद्धवो भगवित्प्रियः । सनत्कुमारमेकांते ह्यपृच्छत्पार्षदः प्रभो
ईश्वर म्हणाले — एकदा एकांतात, भगवंताचा प्रिय, तेजस्वी उद्धवाने, प्रमुख पार्षद सनत्कुमार यांना गुप्तपणे विचारले.
यत्र क्रीडति गोविंदो नित्यं नित्यसुरास्पदे । गोपांगनाभिर्यत्स्थानं कुत्र वा कीदृशं परम्
जिथे गोविंद नेहमी ग्वालिणींसोबत खेळतो, जे नेहमी देवांचे निवासस्थान आहे, ते परम स्थान कुठे आहे आणि ते कसे आहे?
तत्तत्क्रीडनवृत्तांतमन्यद्यद्यत्तदद्भुतम् । ज्ञातं चेत्तव तत्कथ्यं स्नेहो मे यदि वर्त्तते
तिथे जे अद्भुत लीला आणि घडामोडी घडल्या, त्या तुला माहीत असतील तर मला सांग, जर तुझ्या मनात माझ्याबद्दल प्रेम असेल.
सनत्कुमार उवाच-। कदाचिद्यमुनाकूले कस्यापि च तरोस्तले । सुवृत्तेनोपविष्टेन भगवत्पार्षदेन वै
सनत्कुमार म्हणाले — कधीतरी यमुनेच्या काठावर, एका झाडाखाली, एक सद्गुणी भगवंताचा पार्षद बसला होता.
यद्रहोऽनुभवस्तस्य पार्थेनापि महात्मना । दृष्टं कृतं च यद्यत्तत्प्रसंगात्कथितं मयि
त्या महात्मा पार्थाने तिथे जे गुप्त अनुभव पाहिले किंवा केले, ते सर्व प्रसंगानुसार मी तुला सांगितले आहेत.
तत्तेऽहं कथयाम्येतच्छृणुष्वावहितः परम् । किंत्वेतद्यत्र कुत्रापि न प्रकाश्यं कदाचन
आता मी तुला हे सांगतो, तू फार लक्षपूर्वक ऐक. पण हे कुठेही, कधीही उघड करू नकोस.
अर्जुन उवाच-। शंकराद्यैर्विरिंच्याद्यैरदृष्टमश्रुतं च यत् । सर्वमेतत्कृपांभोधे कृपया कथय प्रभो
अर्जुन म्हणाला — प्रभो, शंकर, ब्रह्मा आणि इतर देवांना जे कधीच पाहायला किंवा ऐकायला मिळाले नाही, असे सर्व काही तुमच्या अमाप कृपेने मला सांगावे.
किं त्वया कथितं पूर्वमाभीर्यस्तव वल्लभाः । तास्ताः कतिविधा देव कति वा संख्यया पुनः
हे देव, पूर्वी तुम्ही ज्या आभीर स्त्रिया तुमच्याजवळ अत्यंत प्रिय आहेत असे सांगितले, त्या एकूण किती आहेत आणि त्यांची नेमकी संख्या किती आहे?
नामानि कति वा तासां का वा कुत्र व्यवस्थिताः । तासां वा कति कर्माणि वयोवेषश्च कः प्रभो
त्यांची नावे किती आणि कोणती आहेत? त्या कुठे राहतात? त्या काय करतात, त्यांचे वय व रूप कसे आहे, हे प्रभो, मला सांगा.
काभिः सार्द्धं क्व वा देव विहरिष्यसि भो रहः । नित्ये नित्यसुखे नित्यविभवे च वने वने
हे देव, तुम्ही कुणासोबत आणि कुठे, नेहमीच, गुप्तपणे, वनोगणात, नित्यसुख व नित्यसमृद्धीत रमण करणार आहात?
तत्स्थानं कीदृशं कुत्र शाश्वतं परमं महत् । कृपा चेत्तादृशी तन्मे सर्वं वक्तुमिहार्हसि
ते स्थान कसे आहे, कुठे आहे, ते शाश्वत आणि श्रेष्ठ कसे आहे? जर तुमची अशी कृपा असेल तर, कृपया हे सर्व मला येथे सांगावे.
यदपृष्टं मयाप्येवमज्ञातं यद्रहस्तव । आर्तार्तिघ्न महाभाग सर्वं तत्कथयिष्यसि
मी जे विचारले नाही, जे अजूनही मला माहीत नाही किंवा गुप्त आहे, हे महाभाग, दुःख दूर करणाऱ्या प्रभो, तेही सर्व कृपया मला सांगा.
श्रीभगवानुवाच-। तत्स्थानं वल्लभास्ता मे विहारस्तादृशो मम । अपि प्राणसमानानां सत्यं पुंसामगोचरः
श्रीभगवान म्हणाले — ते स्थान, त्या माझ्या प्रिय, आणि माझे असे रमण, हे अगदी जीवासारखे प्रिय असणाऱ्यांनाही प्रत्यक्ष अनुभवता येत नाही, हे खरे सांगतो.
कथिते दृष्टुमुत्कंठा तव वत्स भविष्यति । ब्रह्मादीनामदृश्यं यत्किं तदन्य जनस्य वै
हे वत्सा, मी ते सांगितले तर तुला ते पाहण्याची तीव्र इच्छा निर्माण होईल; ते ब्रह्मादिकांनाही दिसत नाही, तर इतर लोकांना तर नाहीच.
तस्माद्विरम वत्सैतत्किं नु तेन विना तव । एवं भगवतस्तस्य श्रुत्वा वाक्यं सुदारुणम्
म्हणून, वत्सा, हे विचारणे सोड. त्याशिवाय तुझे काय होईल? असे भगवंताचे कठोर शब्द ऐकून—
दीनः पादांबुजद्वंद्वे दंडवत्पतितोऽर्जुनः । ततो विहस्य भगवान्दोर्भ्यामुत्थाप्य तं विभुः
अर्जुन खिन्न होऊन, दंडवत घालून, भगवंतांच्या कमलासारख्या पायांवर पडला. तेव्हा भगवंत हसत, आपल्या हातांनी त्याला उचलून उभे केले.
उवाच परमप्रेम्णा भक्ताय भक्तवत्सलः । तत्किं तत्कथनेनात्र द्रष्टव्यं चेत्त्वया हि यत्
भक्तवत्सल प्रभूने अत्यंत प्रेमाने आपल्या भक्ताला सांगितले — 'हे सर्व येथे सांगण्याचे कारण काय, जेव्हा तुला ते प्रत्यक्ष पाहायला मिळणार आहे?'
यस्यां सर्वं समुत्पन्नं यस्यामद्यापि तिष्ठति । लयमेष्यति तां देवीं श्रीमत्त्रिपुरसुंदरीम्
जिच्यातून सर्व काही उत्पन्न होते, जिच्यात आजही सर्व काही आहे आणि जिच्यात सर्व काही विलीन होईल, त्या श्रीमद् त्रिपुरसुंदरीचे अत्यंत भक्तीने पूजन कर.
आराध्य परया भक्त्या तस्यै स्वं च निवेदय । तां विनैतत्पदं दातुं न शक्नोमि कदाचन
तिच्या चरणी स्वतःला समर्पित कर. तिच्याशिवाय मी ते परमपद तुला कधीच देऊ शकत नाही.
श्रुत्वैतद्भगवद्वाक्यं पार्थो हर्षाकुलेक्षणः । श्रीमत्यास्त्रिपुरादेव्या ययौ श्रीपादुकातलम्
हे भगवंतांचे वचन ऐकून, पार्थाच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू दाटले आणि तो श्रीमंत त्रिपुरा देवीच्या पवित्र पादुकांजवळ गेला.
तत्र गत्वा ददर्शैनां श्रीचिंतामणिवेदिकाम् । नानारत्नैर्विरचितैः सोपानैरतिशोभिताम्
तेथे जाऊन त्याने तिला चिंतामणीच्या वेदिकेवर पाहिले, जी विविध रत्नांनी बनवलेल्या पायऱ्यांनी अत्यंत सुंदर दिसत होती.
तत्र कल्पतरुं नाना पुष्पैः फलभवैर्नतम् । सर्वर्त्तुकोमलदलैः स्नवन्माध्वीकशीकरैः
तेथे कल्पवृक्ष उभा होता, जो अनेक फुले व फळांनी वाकला होता, त्याची पाने नेहमीच कोमल होती आणि मधाच्या शिंपल्यांनी ओथंबलेली होती.
वर्षद्भिर्वायुनालोलैः पल्लवैरुज्ज्वलीकृतम् । शुकैश्च कोकिलगणैः सारिकाभिः कपोतकैः
पवनाने हलणाऱ्या आणि पावसासारख्या पडणाऱ्या ताज्या पालव्यांनी तो उजळून गेला होता, आणि पोपट, कोकिळांचे थवे, शारिका व कपोतांनी तो शोभून दिसत होता.
लीलाचकोरकै रम्यैः पक्षिभिश्च निनादितम् । यत्र गुंजद्भृंगराज कोलाहलसमाकुलम्
तेथे रम्य लीलाचकोर आणि इतर पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने आसमंत निनादत होता, आणि गुंजन करणाऱ्या भृंगराजांच्या गोंगाटाने सगळीकडे गजबजले होते.