गोप्यस्तु श्रुतयो ज्ञेया ऋचो वै गोपकन्यकाः । देवकन्याश्च राजेंद्र तपोयुक्ता मुमुक्षवः
राजा, या गोपी म्हणजे वेद आहेत, गोपांच्या कन्या म्हणजे ऋच आहेत, आणि देवकन्या म्हणजे तपस्विनी आणि मुक्तीची इच्छा असणाऱ्या आहेत.
गोपाला मुनयः सर्वे वैकुंठानंदमूर्त्तयः । कल्पवृक्षः कदंबोऽयं परानंदैकभाजनम्
सर्व गोप हे ऋषी आहेत, वैकुंठाच्या आनंदाचे मूर्तिमंत स्वरूप आहेत. हा कदंब वृक्ष म्हणजे कल्पवृक्ष आहे, तो परमानंदाचं एकमेव साधन आहे.
वनमानंदकाख्यं हि महापातकनाशनम् । सिद्धाश्च साध्या गंधर्वाः कोकिलाद्या न संशयः
आनंदक नावाचं हे वन मोठ्या पापांचा नाश करणारं आहे. सिद्ध, साध्य आणि गंधर्व हेच कोकिळ वगैरे आहेत, यात शंका नाही.
केचिदानंदहृदयं साक्षाद्यमुनया तनुम् । अनादिर्हरिदासोऽयं भूधरो नात्र संशयः
काही जण ज्यांच्या हृदयात आनंद आहे, त्यांनी थेट ऋषीचं रूप घेतलं. हा डोंगर अनादि असून हरिदास आहे, यात काहीच शंका नाही.
वेणुर्यः शृणुतं विप्रं तवापि विदितं तथा । द्विज आसीच्छांतमनास्तपः शांतिपरायणः
हा वेणू, हे ब्राह्मण, जसा तुलाही माहीत आहे, तो एक शांतचित्त, तपस्वी आणि शांततेला प्रिय असलेला द्विज होता.
नाम्ना देवव्रतोदांतः कर्मकांडविशारदः । स वैष्णवजनव्रातमध्यवर्त्ती क्रियापरः
त्याचं नाव देवव्रत होतं, तो संयमी आणि कर्मकांडात पारंगत होता. तो वैष्णवांच्या मंडळीमध्ये राहून नेहमी धार्मिक कृत्ये करत असे.
स कदाचन शुश्राव यज्ञेशोऽस्तीति भूपते । तस्य गेहमथाभ्यागाद्द्विजो मद्गतनिश्चयः
कधीतरी, राजन, त्याने यज्ञस्वामी अस्तित्वात आहे असं ऐकलं. मग तो ब्राह्मण, माझ्यात मन लावून, त्याच्या घरी गेला.
स मद्भक्तः क्वचित्पूजां तुलसीदलवारिणा । कृतवांस्तद्गृहे किंचित्फलं मूलं न्यवेदयत्
माझा भक्त असलेल्या त्या द्विजाने कधीतरी तुळशीच्या पानांनी आणि पाण्याने पूजा केली, आणि त्या घरात थोडं फळ आणि मूळ अर्पण केलं.
स्नानवारिफलं किंचित्तस्मै मत्या ददौ सुधीः । अश्रद्धया स्मितं कृत्वा सोऽप्यगृह्णाद्द्विजन्मनः
त्याने स्नानाचं फळ थोडं त्याला दिलं. पण त्या द्विजाने श्रद्धा नसताना हसून ते स्वीकारलं.
तेन पापेन संजातं वेणुत्वमतिदारुणम् । तेन पुण्येन तस्याथ मदीय प्रियतां गतः
त्या पापामुळे तो अत्यंत कठीण वेणू म्हणून जन्माला आला. पण त्या पुण्यामुळे तो माझा अत्यंत प्रिय झाला.
अमुना सोपि राजेंद्र केतुमानिव राजते । युगांते तद्विष्णुपरो भूत्वा ब्रह्म समाप्स्यति
राजन, या पुण्यामुळे तो केतुमानासारखा तेजस्वी झाला आहे. युगाच्या शेवटी, विष्णूभक्त होऊन, तो ब्रह्म प्राप्त करील.
अहो न जानंति नरा दुराशयाः पुरीं मदीयां परमां सनातनीम् । सुरेंद्र नागेंद्र मुनींद्र संस्तुतां मनोरमां तां मथुरां पुरातनीम्
अरे, वाईट हेतू असलेले लोक माझ्या सर्वोच्च, सनातन नगरीला ओळखत नाहीत. इंद्र, नागांचा राजा आणि श्रेष्ठ ऋषी ज्यांची स्तुती करतात, ती रमणीय, प्राचीन मथुरा.
काश्यादयो यद्यपि संति पुर्यस्तासां तु मध्ये मथुरैव धन्या । यज्जन्ममौंजीव्रतमृत्युदाहैर्नृणां चतुर्द्धा विदधाति मुक्तिम्
काशी वगैरे जरी अनेक नगरी असल्या, तरी त्यात मथुरा हीच खऱ्या अर्थाने धन्य आहे. जन्म, उपनयन, व्रत आणि मृत्यू या चारही प्रकारांनी ती लोकांना मुक्ती देते.
यदा विशुद्धास्तपआदिना जनाः शुभाशया ध्यानधना निरंतरम् । तदैव पश्यंति ममोत्तमां पुरीं न चान्यथा कल्पशतैर्द्विजोत्तमाः
जेव्हा लोक तपश्चर्या वगैरेने शुद्ध होतात, शुभ इच्छांनी आणि अखंड ध्यानाच्या संपत्तीने युक्त असतात, तेव्हाच ते माझ्या उत्तम नगरीचं दर्शन करतात, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण. अन्यथा, शंभर कल्प गेल्या तरीही नाही.
मथुरावासिनो धन्या मान्या अपि दिवौकसाम् । अगण्यमहिमानस्ते सर्व एव चतुर्भुजाः
मथुरेतले लोक खरोखर भाग्यवान आणि देवांमध्येही मान मिळवणारे आहेत. त्यांना चार हात असून त्यांची कीर्ती मोजता येणार नाही.
मथुरावासिनो ये तु दोषान्पश्यंति मानवाः । तेषु दोषं न पश्यंति जन्ममृत्युसहस्रजम्
मथुरेतील लोकांमध्ये दोष पाहणारे जे माणसं आहेत, त्यांना हजारो जन्ममृत्यूंमधून येणारे खरे दोष कधीच दिसत नाहीत.
अधना अपि ते धन्या मथुरां ये स्मरंति ते । यत्र भूतेश्वरो देवो मोक्षदः पापिनामपि
ज्यांच्याकडे धन नाही, असे लोकसुद्धा धन्य आहेत, जर त्यांनी मथुरा आठवली, कारण तिथेच सर्व भूतांचे स्वामी, पाप्यांनाही मुक्ती देणारा देव राहतो.
मम प्रियतमो नित्यं देवो भूतेश्वरः परः । यः कदापि मम प्रीत्यै न संत्यजति तां पुरीम्
माझ्यासाठी नेहमीच सर्वात प्रिय असलेला, परम भूतांचा स्वामी देव, माझ्या आनंदासाठी कधीच ती मथुरा नगरी सोडत नाही.
भूतेश्वरं यो न नमेन्न पूजयेन्न वास्मरेद्दुश्चरितो मनुष्यः । नैनां स पश्येन्मथुरां मदीयां स्वयंप्रकाशां परदेवताख्याम्
जो वाईट वागणारा मनुष्य भूतांचे स्वामीला वंदन करत नाही, पूजत नाही किंवा आठवत नाही, त्याने माझी ही स्वयंप्रकाशित, परमदेवतेसारखी मथुरा पाहू नये.
न कथं मयि भक्तिं स लभते पापपूरुषः । यो मदीयं परं भक्तं शिवं संपूजयेन्नहि
जो पापी मनुष्य माझ्या परम भक्त शंकराची पूजा करत नाही, त्याला माझ्या भक्तीचा लाभ कधीच मिळत नाही.
मन्मायामोहितधियः प्रायस्ते मानवाधमाः । भूतेश्वरं न नमंति न स्मरंति स्तुवंति ये
ज्यांची बुद्धी माझ्या मायेने झाकली गेली आहे, असे नीच मनुष्य भूतांचे स्वामीला वंदन करत नाहीत, आठवत नाहीत किंवा स्तुती करत नाहीत.
बालकोऽपि ध्रुवो यत्र ममाराधनतत्परः । प्राप स्थानं परं शुद्धं यत्नयुक्तं पितामहैः
मथुरेत जिथे अगदी एखादा लहान मुलगाही माझ्या उपासनेत मग्न राहून, ज्यासाठी पितामहांनीही खूप प्रयत्न केले, ते परम शुद्ध स्थान सहज मिळवतो.
तां पुरीं प्राप्य मथुरां मदीयां सुरदुर्लभाम् । खंजो भूत्वांधको वापि प्राणानेव परित्यजेत्
माझी ती मथुरा नगरी, जी देवांनाही सहज मिळत नाही, तिथे पोहोचल्यावर माणूस लंगडा असो वा आंधळा, त्याने तिथेच प्राण सोडावेत.
वेदव्यासमहाभाग मा कृथाः संशयं क्वचित् । रहस्यं वेदशिरसां यन्मया ते प्रकाशितम्
महाभाग वेदव्यासा, मी तुला वेदांच्या गूढ तत्त्वाचा जो रहस्य सांगितला आहे, त्यावर कधीच शंका करू नकोस.
इमं भगवता प्रोक्तमध्यायं यः पठेच्छुचिः । शृणुयाद्वापि यो भक्त्या मुक्तिस्तस्यापि शाश्वती
जो कोणी शुद्ध अंतःकरणाने भगवंताने सांगितलेला हा अध्याय वाचतो किंवा भक्तीभावाने ऐकतो, त्याला शाश्वत मुक्ती मिळते.
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे वृंदावनादिमथुरामाहात्म्यकथनंनाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः
याप्रमाणे श्रीपद्मपुराणाच्या पाताळखंडातील वृंदावन आणि मथुरेच्या माहात्म्याचे सांगणारा त्र्याहत्तरावा अध्याय संपला.
ईश्वर उवाच-। एकदा रहसि श्रीमानुद्धवो भगवित्प्रियः । सनत्कुमारमेकांते ह्यपृच्छत्पार्षदः प्रभो
ईश्वर म्हणाले — एकदा एकांतात, भगवंताचा प्रिय, तेजस्वी उद्धवाने, प्रमुख पार्षद सनत्कुमार यांना गुप्तपणे विचारले.
यत्र क्रीडति गोविंदो नित्यं नित्यसुरास्पदे । गोपांगनाभिर्यत्स्थानं कुत्र वा कीदृशं परम्
जिथे गोविंद नेहमी ग्वालिणींसोबत खेळतो, जे नेहमी देवांचे निवासस्थान आहे, ते परम स्थान कुठे आहे आणि ते कसे आहे?
तत्तत्क्रीडनवृत्तांतमन्यद्यद्यत्तदद्भुतम् । ज्ञातं चेत्तव तत्कथ्यं स्नेहो मे यदि वर्त्तते
तिथे जे अद्भुत लीला आणि घडामोडी घडल्या, त्या तुला माहीत असतील तर मला सांग, जर तुझ्या मनात माझ्याबद्दल प्रेम असेल.
सनत्कुमार उवाच-। कदाचिद्यमुनाकूले कस्यापि च तरोस्तले । सुवृत्तेनोपविष्टेन भगवत्पार्षदेन वै
सनत्कुमार म्हणाले — कधीतरी यमुनेच्या काठावर, एका झाडाखाली, एक सद्गुणी भगवंताचा पार्षद बसला होता.