मद्दर्शनांतः संसार इति सत्यं ब्रवीमि ते । ततोऽहमब्रुवं कृष्णं पुलकोत्फुल्लविग्रहः
माझं दर्शन म्हणजेच संसाराचा शेवट — हे मी तुला खरं सांगतो. मग मी रोमांचित होऊन, आनंदित अवस्थेत कृष्णाला बोललो.
त्वामहं द्रष्टुमिच्छामि चक्षुर्भ्यां मधुसूदन । यत्तत्सत्यं परं ब्रह्म जगज्ज्योतिं जगत्पतिम्
हे मधुसूदन, मी माझ्या डोळ्यांनी तुला पाहू इच्छितो — तेच सत्य, परब्रह्म, जगाचा प्रकाश, सर्वांचा स्वामी.
वदंति वेदशिरसश्चाक्षुषं नाथमद्भुतम् । श्रीभगवानुवाच-। ब्रह्मणैवं पुरा पृष्टः प्रार्थितश्च यथा पुरा
वेदांच्या मते तो अद्भुत स्वामी डोळ्यांनी पाहता येतो असं सांगितलं आहे. श्रीभगवान म्हणाले — पूर्वी ब्रह्मदेवानेही मला असंच विचारलं आणि प्रार्थना केली.
यदवोचमहं तस्मै तत्तुभ्यमपि कथ्यते । मामेके प्रकृतिं प्राहुः पुरुषं च तथेश्वरम्
मी त्याला जे सांगितलं होतं, तेच तुलाही सांगतो — काही जण मला प्रकृती, काही पुरुष, तर काही ईश्वर असं म्हणतात.
धर्ममेके धनं चैके मोक्षमेकेऽकुतोभयम् । शून्यमेके भावमेके शिवमेके सदाशिवम्
काही जण मला धर्म, काही धन, काही मुक्ती असं म्हणतात; काही शून्य, काही अस्तित्व, काही शिव, तर काही सदा शिव असंही म्हणतात.
अपरे वेदशिरसि स्थितमेकं सनातनम् । सद्भावं विक्रियाहीनं सच्चिदानंदविग्रहम्
इतर काही जण वेदांत सांगितलेल्या एकाच सनातन सत्याला — जे बदलत नाही, जे सच्चिदानंद स्वरूप आहे — मला म्हणतात.
पश्याद्य दर्शयिष्यामि स्वरूपं वेदगोपितम् । ततोऽपश्यं भूपबालमहं कालांबुदप्रभम्
आज मी तुला माझं खरं रूप दाखवणार आहे, जे वेदांनी लपवलं आहे. मग मी एक गवळणारा मुलगा पाहिला, जो काळ्या मेघासारखा तेजस्वी होता.
गोपकन्यावृतं गोपं हसंतं गोपबालकैः । कदंबमूलआसीनं पीतवाससमद्भुतम्
गोपिकांनी वेढलेला, गवळ्यांबरोबर हसणारा, कदंबाच्या झाडाखाली बसलेला, पिवळ्या वस्त्रात सुंदर दिसणारा तो गवळा मी पाहिला.
वनं वृंदावनं नाम नवपल्लवमंडितम् । कोकिलभ्रमरारावं मनोभव मनोहरम्
माझ्या नजरेस एक व्रुंदावन नावाचं जंगल आलं, जे ताज्या पालवीने सजलेलं होतं, कोकिळ आणि भुंगे यांच्या गोड आवाजांनी भरलेलं, आणि कामदेवालाही मोहून टाकणारं होतं.
नदीमपश्यं कालिंदीमिंदीवरदलप्रभाम् । गोवर्द्धनमथापश्यं कृष्णरामकरोद्धृतम्
मी यमुना नदी पाहिली, जी निळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखी चमकत होती; मग मी गोवर्धन पाहिला, जो कृष्ण आणि रामाने उचलला होता.
महेंद्रदर्पनाशाय गोगोपालसुखावहम् । गोपालमबलासंगमुदितं वेणुवादिनम्
इंद्राचा गर्व मोडण्यासाठी आणि गायी-गोपाळांना आनंद देण्यासाठी, मी तो गवळा पाहिला — जो बासरी वाजवत होता आणि गोपिकांनी वेढलेला होता.
दृष्ट्वातिहृष्टो ह्यभवं सर्वभूषणभूषणम् । ततो मामाह भगवान्वृंदावनचरः स्वयम्
त्याला पाहून मी अत्यंत आनंदित झालो — तो सर्व अलंकारांचा अलंकार आहे. मग व्रुंदावनात वावरणारा तो भगवान स्वतः माझ्याशी बोलले.
यदिदं मे त्वया दृष्टं रूपं दिव्यं सनातनम् । निष्कलं निष्क्रियं शांतं सच्चिदानंदविग्रहम्
हे दिव्य, सनातन रूप जे तू पाहिलंस — जे अखंड, निष्क्रिय, शांत, सच्चिदानंद स्वरूप आहे.
पूर्णं पद्मपलाशाक्षं नातः परतरं मम । इदमेववदंत्येतेवेदाःकारणकारणम्
हे पूर्ण आहे, कमळाच्या पानासारख्या डोळ्यांनी युक्त आहे; याहून श्रेष्ठ माझं काहीच नाही. वेदांनी हेच सर्व कारणांचं कारण म्हणून सांगितलं आहे.
सत्यंनित्यंपरानंदंचिद्घनंशाश्वतंशिवम् । नित्यां मे मथुरां विद्धि वनं वृंदावनं तथा
हे सत्य, शाश्वत, परमानंद, घनचैतन्य, कायमचं आणि मंगल आहे. मथुरा आणि व्रुंदावन हे दोन्ही नेहमीच माझे आहेत, हे जाण.
यमुनां गोपकन्याश्च तथा गोपालबालकाः । ममावतारो नित्योऽयमत्र मा संशयं कृथाः
यमुना, गोपिकां आणि गवळ्या मुलांप्रमाणेच, माझा अवतार इथे सदैव आहे — याबद्दल तुझ्या मनात शंका ठेवू नकोस.
ममेष्टा हि सदा राधा सर्वज्ञोऽहं परात्परः । सर्वकामश्च सर्वेशः सर्वानंदः परात्परः
राधा मला नेहमीच प्रिय आहे. मी सर्व काही जाणणारा, सर्वश्रेष्ठ, सर्वांच्या इच्छा पूर्ण करणारा, सर्वांचा स्वामी आणि सर्व आनंदाचा मूळ आहे, सर्वश्रेष्ठांहूनही श्रेष्ठ आहे.
मयि सर्वमिदं विश्वं भाति मायाविजृंभितम् । ततोऽहमब्रुवं देवं जगत्कारणकारणम्
हे सर्व विश्व माझ्यातच प्रकट होतं, मायेमुळे असं दिसतं. म्हणून मी त्या जगाच्या कारणाचा कारण असलेल्या देवाला विचारलं.
काश्च गोप्यस्तु के गोपा वृक्षोऽयं कीदृशो मतः । वनं किं कोकिलाद्याश्च नदी केयं गिरिश्च कः
या गोपी कोण आहेत? हे गोप कोण आहेत? हा झाड कसं आहे असं मानलं जातं? हे वन काय आहे? हे कोकिळ वगैरे कोण आहेत? ही नदी कोणती आणि हा डोंगर कोणता आहे?
कोऽसौ वेणुर्महाभागो लोकानंदैकभाजनम् । भगवानाह मां प्रीतः प्रसन्नवदनांबुजः
तो कोण आहे जो सर्व जगासाठी आनंदाचं एकमेव साधन असलेला भाग्यवान वेणू आहे? भगवंत प्रसन्न होऊन, हसतमुखाने मला उत्तर दिलं.
गोप्यस्तु श्रुतयो ज्ञेया ऋचो वै गोपकन्यकाः । देवकन्याश्च राजेंद्र तपोयुक्ता मुमुक्षवः
राजा, या गोपी म्हणजे वेद आहेत, गोपांच्या कन्या म्हणजे ऋच आहेत, आणि देवकन्या म्हणजे तपस्विनी आणि मुक्तीची इच्छा असणाऱ्या आहेत.
गोपाला मुनयः सर्वे वैकुंठानंदमूर्त्तयः । कल्पवृक्षः कदंबोऽयं परानंदैकभाजनम्
सर्व गोप हे ऋषी आहेत, वैकुंठाच्या आनंदाचे मूर्तिमंत स्वरूप आहेत. हा कदंब वृक्ष म्हणजे कल्पवृक्ष आहे, तो परमानंदाचं एकमेव साधन आहे.
वनमानंदकाख्यं हि महापातकनाशनम् । सिद्धाश्च साध्या गंधर्वाः कोकिलाद्या न संशयः
आनंदक नावाचं हे वन मोठ्या पापांचा नाश करणारं आहे. सिद्ध, साध्य आणि गंधर्व हेच कोकिळ वगैरे आहेत, यात शंका नाही.
केचिदानंदहृदयं साक्षाद्यमुनया तनुम् । अनादिर्हरिदासोऽयं भूधरो नात्र संशयः
काही जण ज्यांच्या हृदयात आनंद आहे, त्यांनी थेट ऋषीचं रूप घेतलं. हा डोंगर अनादि असून हरिदास आहे, यात काहीच शंका नाही.
वेणुर्यः शृणुतं विप्रं तवापि विदितं तथा । द्विज आसीच्छांतमनास्तपः शांतिपरायणः
हा वेणू, हे ब्राह्मण, जसा तुलाही माहीत आहे, तो एक शांतचित्त, तपस्वी आणि शांततेला प्रिय असलेला द्विज होता.
नाम्ना देवव्रतोदांतः कर्मकांडविशारदः । स वैष्णवजनव्रातमध्यवर्त्ती क्रियापरः
त्याचं नाव देवव्रत होतं, तो संयमी आणि कर्मकांडात पारंगत होता. तो वैष्णवांच्या मंडळीमध्ये राहून नेहमी धार्मिक कृत्ये करत असे.
स कदाचन शुश्राव यज्ञेशोऽस्तीति भूपते । तस्य गेहमथाभ्यागाद्द्विजो मद्गतनिश्चयः
कधीतरी, राजन, त्याने यज्ञस्वामी अस्तित्वात आहे असं ऐकलं. मग तो ब्राह्मण, माझ्यात मन लावून, त्याच्या घरी गेला.
स मद्भक्तः क्वचित्पूजां तुलसीदलवारिणा । कृतवांस्तद्गृहे किंचित्फलं मूलं न्यवेदयत्
माझा भक्त असलेल्या त्या द्विजाने कधीतरी तुळशीच्या पानांनी आणि पाण्याने पूजा केली, आणि त्या घरात थोडं फळ आणि मूळ अर्पण केलं.
स्नानवारिफलं किंचित्तस्मै मत्या ददौ सुधीः । अश्रद्धया स्मितं कृत्वा सोऽप्यगृह्णाद्द्विजन्मनः
त्याने स्नानाचं फळ थोडं त्याला दिलं. पण त्या द्विजाने श्रद्धा नसताना हसून ते स्वीकारलं.
तेन पापेन संजातं वेणुत्वमतिदारुणम् । तेन पुण्येन तस्याथ मदीय प्रियतां गतः
त्या पापामुळे तो अत्यंत कठीण वेणू म्हणून जन्माला आला. पण त्या पुण्यामुळे तो माझा अत्यंत प्रिय झाला.