तथापि ते प्रवक्ष्यामि यदुक्तं परमर्षिणा । महाराजमंबरीषं विष्णुभक्तं शिवान्वितम्
तरीही, मी तुला ते सांगतो जे परमर्षीने सांगितले — महाराज अंबरिष, विष्णूभक्त आणि शिवासह असलेला.
बदर्याश्रममासाद्य समासीनं जितेंद्रियम् । राजा प्रणम्य तुष्टाव विष्णुधर्मविवित्सया
बदरीच्या आश्रमात पोहोचून, इंद्रियांवर विजय मिळवून बसलेल्या त्या महात्म्याला राजा नमस्कार करून, विष्णूधर्म जाणून घेण्याच्या इच्छेने त्याची स्तुती करू लागला.
वेदव्यासं महाभागं सर्वज्ञं पुरुषोत्तमम् । मां त्वं संसारदुष्पारे परित्रातुमिहार्हसि
महाभाग, सर्वज्ञ, पुरुषोत्तम अशा वेदव्यासांना तो म्हणाला — या संसाराच्या पार न पडणाऱ्या समुद्रातून तू मला इथे तारावे.
विषयेषु विरक्तोऽस्मि नमस्तेभ्यो नमोखिलम् । यत्तत्पदमनुद्विग्नं सच्चिदानंदविग्रहम्
मी विषयांपासून अलिप्त आहे; त्यांना नमस्कार, सर्वांना नमस्कार. ते निश्चिंत, सत्-चित्-आनंदस्वरूप असे पद मिळावे.
परं ब्रह्म पराकाशमनाकाशमनामयम् । यत्साक्षात्कृत्य मुनयो भवांभोधिं तरंति हि
परब्रह्म, सर्वोच्च आकाश, ज्याला ना आकाशाचा स्पर्श ना दुःखाचा लवलेश — ज्याचे साक्षात्कार करून मुनी भवसागर पार करतात.
तत्राहं मनसो नित्यं कथं गतिमवाप्नुयाम् । व्यास उवाच-। अतिगोप्यं त्वया पृष्टं यन्मया न शुकं प्रति
त्या ठिकाणी मी नेहमी मनाची गती कशी मिळवू? व्यास म्हणाले — तू फार गुप्त प्रश्न विचारलास, जो मी शुकालाही सांगितला नव्हता.
गदितं स्वसुतं किंतु त्वां वक्ष्यामि हरिप्रियम् । आसीदिदं परं विश्वं यद्रूपं यत्प्रतिष्ठितम्
तो मंत्र मी फक्त माझ्या मुलाला सांगितला, पण तू हरिप्रिय आहेस म्हणून तुला सांगतो. हे विश्व, त्याचे रूप आणि त्याचा आधार, हे सर्व तेव्हा होते.
अव्याकृतमव्यथितं तदीश्वरमयं शृणु । मया कृतं तपः पूर्वं बहुवर्षसहस्रकम्
अव्यक्त, अचल, ईश्वरमय असे ते विश्व ऐक. मी पूर्वी अनेक हजारो वर्षे कठोर तप केले.
फलमूलपलाशांबु वाय्वाहारनिषेविणा । ततो मामाहभगवान्स्वध्याननिरतं हरिः
मी फळं, कंद, पानं, पाणी आणि वाऱ्यावर जगत होतो, आणि स्वतःचं अध्ययन करत होतो. तेव्हा परमेश्वर हरि माझ्यासमोर प्रकट झाले.
कस्मिन्नर्थे चिकीर्षाते विवित्सा वा महामते । प्रसन्नोऽस्मि वृणुष्व त्वं वरं च वरदर्षभात्
हे महाबुद्धिमान, तुला कोणत्या हेतूने काही करायचं आहे किंवा जाणून घ्यायचं आहे? मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; वर माग.
मद्दर्शनांतः संसार इति सत्यं ब्रवीमि ते । ततोऽहमब्रुवं कृष्णं पुलकोत्फुल्लविग्रहः
माझं दर्शन म्हणजेच संसाराचा शेवट — हे मी तुला खरं सांगतो. मग मी रोमांचित होऊन, आनंदित अवस्थेत कृष्णाला बोललो.
त्वामहं द्रष्टुमिच्छामि चक्षुर्भ्यां मधुसूदन । यत्तत्सत्यं परं ब्रह्म जगज्ज्योतिं जगत्पतिम्
हे मधुसूदन, मी माझ्या डोळ्यांनी तुला पाहू इच्छितो — तेच सत्य, परब्रह्म, जगाचा प्रकाश, सर्वांचा स्वामी.
वदंति वेदशिरसश्चाक्षुषं नाथमद्भुतम् । श्रीभगवानुवाच-। ब्रह्मणैवं पुरा पृष्टः प्रार्थितश्च यथा पुरा
वेदांच्या मते तो अद्भुत स्वामी डोळ्यांनी पाहता येतो असं सांगितलं आहे. श्रीभगवान म्हणाले — पूर्वी ब्रह्मदेवानेही मला असंच विचारलं आणि प्रार्थना केली.
यदवोचमहं तस्मै तत्तुभ्यमपि कथ्यते । मामेके प्रकृतिं प्राहुः पुरुषं च तथेश्वरम्
मी त्याला जे सांगितलं होतं, तेच तुलाही सांगतो — काही जण मला प्रकृती, काही पुरुष, तर काही ईश्वर असं म्हणतात.
धर्ममेके धनं चैके मोक्षमेकेऽकुतोभयम् । शून्यमेके भावमेके शिवमेके सदाशिवम्
काही जण मला धर्म, काही धन, काही मुक्ती असं म्हणतात; काही शून्य, काही अस्तित्व, काही शिव, तर काही सदा शिव असंही म्हणतात.
अपरे वेदशिरसि स्थितमेकं सनातनम् । सद्भावं विक्रियाहीनं सच्चिदानंदविग्रहम्
इतर काही जण वेदांत सांगितलेल्या एकाच सनातन सत्याला — जे बदलत नाही, जे सच्चिदानंद स्वरूप आहे — मला म्हणतात.
पश्याद्य दर्शयिष्यामि स्वरूपं वेदगोपितम् । ततोऽपश्यं भूपबालमहं कालांबुदप्रभम्
आज मी तुला माझं खरं रूप दाखवणार आहे, जे वेदांनी लपवलं आहे. मग मी एक गवळणारा मुलगा पाहिला, जो काळ्या मेघासारखा तेजस्वी होता.
गोपकन्यावृतं गोपं हसंतं गोपबालकैः । कदंबमूलआसीनं पीतवाससमद्भुतम्
गोपिकांनी वेढलेला, गवळ्यांबरोबर हसणारा, कदंबाच्या झाडाखाली बसलेला, पिवळ्या वस्त्रात सुंदर दिसणारा तो गवळा मी पाहिला.
वनं वृंदावनं नाम नवपल्लवमंडितम् । कोकिलभ्रमरारावं मनोभव मनोहरम्
माझ्या नजरेस एक व्रुंदावन नावाचं जंगल आलं, जे ताज्या पालवीने सजलेलं होतं, कोकिळ आणि भुंगे यांच्या गोड आवाजांनी भरलेलं, आणि कामदेवालाही मोहून टाकणारं होतं.
नदीमपश्यं कालिंदीमिंदीवरदलप्रभाम् । गोवर्द्धनमथापश्यं कृष्णरामकरोद्धृतम्
मी यमुना नदी पाहिली, जी निळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखी चमकत होती; मग मी गोवर्धन पाहिला, जो कृष्ण आणि रामाने उचलला होता.
महेंद्रदर्पनाशाय गोगोपालसुखावहम् । गोपालमबलासंगमुदितं वेणुवादिनम्
इंद्राचा गर्व मोडण्यासाठी आणि गायी-गोपाळांना आनंद देण्यासाठी, मी तो गवळा पाहिला — जो बासरी वाजवत होता आणि गोपिकांनी वेढलेला होता.
दृष्ट्वातिहृष्टो ह्यभवं सर्वभूषणभूषणम् । ततो मामाह भगवान्वृंदावनचरः स्वयम्
त्याला पाहून मी अत्यंत आनंदित झालो — तो सर्व अलंकारांचा अलंकार आहे. मग व्रुंदावनात वावरणारा तो भगवान स्वतः माझ्याशी बोलले.
यदिदं मे त्वया दृष्टं रूपं दिव्यं सनातनम् । निष्कलं निष्क्रियं शांतं सच्चिदानंदविग्रहम्
हे दिव्य, सनातन रूप जे तू पाहिलंस — जे अखंड, निष्क्रिय, शांत, सच्चिदानंद स्वरूप आहे.
पूर्णं पद्मपलाशाक्षं नातः परतरं मम । इदमेववदंत्येतेवेदाःकारणकारणम्
हे पूर्ण आहे, कमळाच्या पानासारख्या डोळ्यांनी युक्त आहे; याहून श्रेष्ठ माझं काहीच नाही. वेदांनी हेच सर्व कारणांचं कारण म्हणून सांगितलं आहे.
सत्यंनित्यंपरानंदंचिद्घनंशाश्वतंशिवम् । नित्यां मे मथुरां विद्धि वनं वृंदावनं तथा
हे सत्य, शाश्वत, परमानंद, घनचैतन्य, कायमचं आणि मंगल आहे. मथुरा आणि व्रुंदावन हे दोन्ही नेहमीच माझे आहेत, हे जाण.
यमुनां गोपकन्याश्च तथा गोपालबालकाः । ममावतारो नित्योऽयमत्र मा संशयं कृथाः
यमुना, गोपिकां आणि गवळ्या मुलांप्रमाणेच, माझा अवतार इथे सदैव आहे — याबद्दल तुझ्या मनात शंका ठेवू नकोस.
ममेष्टा हि सदा राधा सर्वज्ञोऽहं परात्परः । सर्वकामश्च सर्वेशः सर्वानंदः परात्परः
राधा मला नेहमीच प्रिय आहे. मी सर्व काही जाणणारा, सर्वश्रेष्ठ, सर्वांच्या इच्छा पूर्ण करणारा, सर्वांचा स्वामी आणि सर्व आनंदाचा मूळ आहे, सर्वश्रेष्ठांहूनही श्रेष्ठ आहे.
मयि सर्वमिदं विश्वं भाति मायाविजृंभितम् । ततोऽहमब्रुवं देवं जगत्कारणकारणम्
हे सर्व विश्व माझ्यातच प्रकट होतं, मायेमुळे असं दिसतं. म्हणून मी त्या जगाच्या कारणाचा कारण असलेल्या देवाला विचारलं.
काश्च गोप्यस्तु के गोपा वृक्षोऽयं कीदृशो मतः । वनं किं कोकिलाद्याश्च नदी केयं गिरिश्च कः
या गोपी कोण आहेत? हे गोप कोण आहेत? हा झाड कसं आहे असं मानलं जातं? हे वन काय आहे? हे कोकिळ वगैरे कोण आहेत? ही नदी कोणती आणि हा डोंगर कोणता आहे?
कोऽसौ वेणुर्महाभागो लोकानंदैकभाजनम् । भगवानाह मां प्रीतः प्रसन्नवदनांबुजः
तो कोण आहे जो सर्व जगासाठी आनंदाचं एकमेव साधन असलेला भाग्यवान वेणू आहे? भगवंत प्रसन्न होऊन, हसतमुखाने मला उत्तर दिलं.