आपादतुलसीमालं कंकणांगदभूषणम् । नूपुरैर्मुद्रिकाभिश्च कांच्या च परिमंडितम्
पायांपर्यंत पोहोचणाऱ्या फुलांच्या माळा, घोट्यांमध्ये नुपुर, हातात कड्या, बाहूंना अंगद, बोटांत अंगठ्या, आणि कमरेला कंबरपट्टा अशा सुंदर दागिन्यांनी सजलेली ती होती.
सुकुमारतरं ध्यायेत्किशोरवयसान्वितम् । पूजा दशाक्षरोक्तैव वेदलक्षं पुरस्क्रिया
कोमल आणि तरुण वयाच्या त्या किशोराचे ध्यान करावे. पूजा दहा अक्षरी मंत्राने, वेदांच्या आधाराने करावी.
इत्युक्त्वांतर्दधे देवो देवी च गिरिजा सती । मुनिरागत्य पुत्राय तथैवोपदिदेश ह
असे सांगून देव अदृश्य झाला आणि देवी गिरिजा, सतीही नाहीशी झाली. मग ऋषी तेथे येऊन आपल्या मुलाला तसंच उपदेश करू लागले.
पुण्यश्रवास्तु तन्मंत्र ग्रहणादेव केशवम् । वर्णयामास विविधैर्जित्वा सर्वान्मुनीन्स्वयम्
हे पुण्यश्रोता, त्या मंत्राचे विवेचन केशवाला केले, ज्याने सर्व ऋषींना जिंकून तो मंत्र विविध प्रकारे सांगितला.
रूपलावण्यवैदग्ध्य सौंदर्याश्चर्यलक्षणम् । तदा हृष्टमना बालो निर्गत्य स्वगृहात्ततः
रूप, सौंदर्य, चातुर्य आणि अद्भुत वैशिष्ट्ये — या गुणांनी आनंदित झालेला तो बालक आपल्या घरातून बाहेर पडला.
वायुभक्षस्तपस्तेपे कल्पानामयुतत्रयम् । तदंते गोकुले जाता नंदभ्रातुर्गृहे स्वयम्
त्याने वायूवर उपवास करत तीन लाख कल्प तप केले. त्या तपश्चर्येच्या शेवटी तो स्वतः नंदाच्या भावाच्या घरी, गोकुलात जन्माला आला.
लवंगा इति तन्नाम कृष्णेंगित निरीक्षणा । यस्या हस्ते प्रदृश्येत मुखमार्जनयंत्रकम्
तिचे नाव लवंग आहे, कृष्णाच्या हावभावांनी व नजरेने ओळखली जाते. तिच्या हातात तोंड पुसायचे साधन नेहमी दिसते.
इति ते कथिताः काश्चित्प्रधानाः कृष्णवल्लभाः
अशा प्रकारे कृष्णाच्या काही प्रमुख प्रियांचा उल्लेख तुला केला आहे.
हरिविविधरसाद्यैर्युक्तमध्यायमेतद्व्रजवरतनयाभिश्चारुहासेक्षणाभिः । पठति य इह भक्त्या पाठयेद्वा मनुष्यो व्रजति भगवतः श्रीवासुदेवस्य धाम
हरीच्या विविध रसांनी भरलेला आणि व्रजातील सुंदर कन्यांच्या उन्मीलित नजरेने सुशोभित असा हा अध्याय जो कोणी भक्तीने वाचतो किंवा वाचवतो, तो श्रीवासुदेवाच्या धामाला पोहोचतो.
ईश्वर उवाच-। यत्त्वया पृष्टमाश्चर्यं तन्मया भाषितं क्रमात् । यत्र मुह्यंति ब्रह्माद्यास्तत्र को वा न मुह्यति
ईश्वर म्हणाले — तू विचारलेले ते अद्भुत रहस्य मी तुला क्रमाने सांगितले. जिथे ब्रह्मादिकही गोंधळतात, तिथे इतर कोण गोंधळणार नाही?
तथापि ते प्रवक्ष्यामि यदुक्तं परमर्षिणा । महाराजमंबरीषं विष्णुभक्तं शिवान्वितम्
तरीही, मी तुला ते सांगतो जे परमर्षीने सांगितले — महाराज अंबरिष, विष्णूभक्त आणि शिवासह असलेला.
बदर्याश्रममासाद्य समासीनं जितेंद्रियम् । राजा प्रणम्य तुष्टाव विष्णुधर्मविवित्सया
बदरीच्या आश्रमात पोहोचून, इंद्रियांवर विजय मिळवून बसलेल्या त्या महात्म्याला राजा नमस्कार करून, विष्णूधर्म जाणून घेण्याच्या इच्छेने त्याची स्तुती करू लागला.
वेदव्यासं महाभागं सर्वज्ञं पुरुषोत्तमम् । मां त्वं संसारदुष्पारे परित्रातुमिहार्हसि
महाभाग, सर्वज्ञ, पुरुषोत्तम अशा वेदव्यासांना तो म्हणाला — या संसाराच्या पार न पडणाऱ्या समुद्रातून तू मला इथे तारावे.
विषयेषु विरक्तोऽस्मि नमस्तेभ्यो नमोखिलम् । यत्तत्पदमनुद्विग्नं सच्चिदानंदविग्रहम्
मी विषयांपासून अलिप्त आहे; त्यांना नमस्कार, सर्वांना नमस्कार. ते निश्चिंत, सत्-चित्-आनंदस्वरूप असे पद मिळावे.
परं ब्रह्म पराकाशमनाकाशमनामयम् । यत्साक्षात्कृत्य मुनयो भवांभोधिं तरंति हि
परब्रह्म, सर्वोच्च आकाश, ज्याला ना आकाशाचा स्पर्श ना दुःखाचा लवलेश — ज्याचे साक्षात्कार करून मुनी भवसागर पार करतात.
तत्राहं मनसो नित्यं कथं गतिमवाप्नुयाम् । व्यास उवाच-। अतिगोप्यं त्वया पृष्टं यन्मया न शुकं प्रति
त्या ठिकाणी मी नेहमी मनाची गती कशी मिळवू? व्यास म्हणाले — तू फार गुप्त प्रश्न विचारलास, जो मी शुकालाही सांगितला नव्हता.
गदितं स्वसुतं किंतु त्वां वक्ष्यामि हरिप्रियम् । आसीदिदं परं विश्वं यद्रूपं यत्प्रतिष्ठितम्
तो मंत्र मी फक्त माझ्या मुलाला सांगितला, पण तू हरिप्रिय आहेस म्हणून तुला सांगतो. हे विश्व, त्याचे रूप आणि त्याचा आधार, हे सर्व तेव्हा होते.
अव्याकृतमव्यथितं तदीश्वरमयं शृणु । मया कृतं तपः पूर्वं बहुवर्षसहस्रकम्
अव्यक्त, अचल, ईश्वरमय असे ते विश्व ऐक. मी पूर्वी अनेक हजारो वर्षे कठोर तप केले.
फलमूलपलाशांबु वाय्वाहारनिषेविणा । ततो मामाहभगवान्स्वध्याननिरतं हरिः
मी फळं, कंद, पानं, पाणी आणि वाऱ्यावर जगत होतो, आणि स्वतःचं अध्ययन करत होतो. तेव्हा परमेश्वर हरि माझ्यासमोर प्रकट झाले.
कस्मिन्नर्थे चिकीर्षाते विवित्सा वा महामते । प्रसन्नोऽस्मि वृणुष्व त्वं वरं च वरदर्षभात्
हे महाबुद्धिमान, तुला कोणत्या हेतूने काही करायचं आहे किंवा जाणून घ्यायचं आहे? मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; वर माग.
मद्दर्शनांतः संसार इति सत्यं ब्रवीमि ते । ततोऽहमब्रुवं कृष्णं पुलकोत्फुल्लविग्रहः
माझं दर्शन म्हणजेच संसाराचा शेवट — हे मी तुला खरं सांगतो. मग मी रोमांचित होऊन, आनंदित अवस्थेत कृष्णाला बोललो.
त्वामहं द्रष्टुमिच्छामि चक्षुर्भ्यां मधुसूदन । यत्तत्सत्यं परं ब्रह्म जगज्ज्योतिं जगत्पतिम्
हे मधुसूदन, मी माझ्या डोळ्यांनी तुला पाहू इच्छितो — तेच सत्य, परब्रह्म, जगाचा प्रकाश, सर्वांचा स्वामी.
वदंति वेदशिरसश्चाक्षुषं नाथमद्भुतम् । श्रीभगवानुवाच-। ब्रह्मणैवं पुरा पृष्टः प्रार्थितश्च यथा पुरा
वेदांच्या मते तो अद्भुत स्वामी डोळ्यांनी पाहता येतो असं सांगितलं आहे. श्रीभगवान म्हणाले — पूर्वी ब्रह्मदेवानेही मला असंच विचारलं आणि प्रार्थना केली.
यदवोचमहं तस्मै तत्तुभ्यमपि कथ्यते । मामेके प्रकृतिं प्राहुः पुरुषं च तथेश्वरम्
मी त्याला जे सांगितलं होतं, तेच तुलाही सांगतो — काही जण मला प्रकृती, काही पुरुष, तर काही ईश्वर असं म्हणतात.
धर्ममेके धनं चैके मोक्षमेकेऽकुतोभयम् । शून्यमेके भावमेके शिवमेके सदाशिवम्
काही जण मला धर्म, काही धन, काही मुक्ती असं म्हणतात; काही शून्य, काही अस्तित्व, काही शिव, तर काही सदा शिव असंही म्हणतात.
अपरे वेदशिरसि स्थितमेकं सनातनम् । सद्भावं विक्रियाहीनं सच्चिदानंदविग्रहम्
इतर काही जण वेदांत सांगितलेल्या एकाच सनातन सत्याला — जे बदलत नाही, जे सच्चिदानंद स्वरूप आहे — मला म्हणतात.
पश्याद्य दर्शयिष्यामि स्वरूपं वेदगोपितम् । ततोऽपश्यं भूपबालमहं कालांबुदप्रभम्
आज मी तुला माझं खरं रूप दाखवणार आहे, जे वेदांनी लपवलं आहे. मग मी एक गवळणारा मुलगा पाहिला, जो काळ्या मेघासारखा तेजस्वी होता.
गोपकन्यावृतं गोपं हसंतं गोपबालकैः । कदंबमूलआसीनं पीतवाससमद्भुतम्
गोपिकांनी वेढलेला, गवळ्यांबरोबर हसणारा, कदंबाच्या झाडाखाली बसलेला, पिवळ्या वस्त्रात सुंदर दिसणारा तो गवळा मी पाहिला.
वनं वृंदावनं नाम नवपल्लवमंडितम् । कोकिलभ्रमरारावं मनोभव मनोहरम्
माझ्या नजरेस एक व्रुंदावन नावाचं जंगल आलं, जे ताज्या पालवीने सजलेलं होतं, कोकिळ आणि भुंगे यांच्या गोड आवाजांनी भरलेलं, आणि कामदेवालाही मोहून टाकणारं होतं.
नदीमपश्यं कालिंदीमिंदीवरदलप्रभाम् । गोवर्द्धनमथापश्यं कृष्णरामकरोद्धृतम्
मी यमुना नदी पाहिली, जी निळ्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखी चमकत होती; मग मी गोवर्धन पाहिला, जो कृष्ण आणि रामाने उचलला होता.