हरेः प्रियां हिरण्याभां हीरकोज्ज्वलमुद्रिकाम् । कथं पश्यामि लोलाक्षीं कथं वा तत्पदांबुजम्
हरीची प्रिय, सोन्यासारखी तेजस्वी, हिर्याच्या उजळ अंगठीने सजलेली—ती चंचल डोळ्यांची आहे, तिचे कमळासारखे पाय मी कसे पाहू?
आराध्यतेऽतिभक्त्येति त्वया ब्रह्मन्विमर्शितम् । तत्र ते कथयिष्यामि वृत्तांतं सुमहात्मनाम्
हे ब्रह्मन्, तू विचार केलेस की तिची अतिशय भक्तीने पूजा केली जाते; तेथे मी तुला त्या महान आत्म्यांची कथा सांगीन.
मानसे सरसि स्थित्वा तपस्तीव्रमुपेयुषाम् । जपतां सिद्धमंत्रांश्च ध्यायतां हरिमीश्वरम्
मनाच्या सरोवरात राहून, कठोर तपश्चर्या करत, सिद्ध मंत्र जपत आणि हरि या ईश्वराचे ध्यान करत—
मुनीनां कांक्षतां नित्यं तस्या एव पदांबुजम् । एकसप्ततिसाहस्रं संख्यातानां महौजसाम्
त्या ऋषींपैकी, जे नेहमी तिच्या कमळपदांची इच्छा करतात, अशा एकाहत्तर हजार तेजस्वी ऋषी होते.
तत्तेऽहं कथयाम्यद्य तद्रहस्यं परं वने
आज मी तुला या वनात ते परम रहस्य सांगतो.
ईश्वर उवाच-। तदेकाग्रमना भूत्वा शृणु देवि वरानने । आसीदुग्रतपा नाम मुनिरेको दृढव्रतः
ईश्वर म्हणाले: आता, एकाग्र मनाने ऐक, हे देवी सुंदर मुखवाली. एकदा उग्रतप नावाचा, दृढ व्रती ऋषी होता.
साग्निको ह्यग्निभक्षश्च चचारात्यद्भुतं तपः । जजाप परमं जाप्यं मंत्रं पंचदशाक्षरम्
त्याने अग्नीचे अन्न करून, अग्नीला अर्पण देत अत्यंत अद्भुत तप केला. तो सर्वोच्च पंधरा अक्षरी मंत्र जपू लागला.
काममंत्रेण पुटितं कामं कामवरप्रदात् । कृष्णायेति पदं स्वाहा सहितं सिद्धिदं परम्
काममंत्राने पूरित, सर्व इच्छा पूर्ण करणारा, 'कृष्णाय' आणि 'स्वाहा' या शब्दांसह हा मंत्र सिद्धी देणारा आहे.
दध्यौ च श्यामलं कृष्णं रासोन्मत्तं वरोत्सुकम् । पीतपट्टधरं वेणुं करेणाधरमर्पितम्
त्याने श्यामवर्णी, रसाने भरलेला, उत्तम वरासाठी आतुर, पिवळ्या वस्त्रातील, हातात वेणू ओठांवर धरलेला कृष्ण ध्यानात धरला.
नवयौवनसंपन्नं कर्षंतं पाणिना प्रियाम् । एवं ध्यानपरः कल्पशतांते देहमुत्सृजन्
नवयौवनाने भरलेला, हाताने प्रियेला जवळ ओढणारा, अशा ध्यानात मग्न राहून, त्या ऋषीने शेकडो कल्पांच्या शेवटी देह सोडला.
सुनंद नाम गोपस्य कन्याभूत्स महामुनिः । सुनंदेति समाख्याता या वीणां बिभ्रती करे
तो महर्षी पुढे सूनंद नावाच्या गवळ्याची कन्या म्हणून जन्माला आला. तिचे नाव सूनंदा होते, ती हातात वीणा धरून होती.
मुनिरन्यः सत्यतपा इति ख्यातो महाव्रतः । सशुष्कपत्रं भुंक्ते यः प्रजजाप परं मनुम्
दुसरा एक ऋषी, सत्यतप नावाने प्रसिद्ध, मोठा व्रती, तो केवळ सुकलेली पाने खात असे आणि सर्वोच्च मंत्र जपत असे.
रत्यंतं कामबीजेन पुटितं च दशाक्षरम् । स प्रदध्यौ मुनिवरश्चित्रवेषधरं हरिम्
त्याने कामबीजाने पूरित दहा अक्षरी मंत्र जपला आणि तो श्रेष्ठ ऋषी विविध वेशातील हरि यांचे ध्यान करू लागला.
धृत्वा रमाया दोर्वल्लीद्वितयं कंकणोज्ज्वलम् । नृत्यंतमुन्मदंतं च संश्लिष्यं तं मुहुर्मुहुः
त्याने रमाच्या दोन्ही हातातील उजळ कंकण घातलेला, आनंदाने नाचणारा, वारंवार रमेला मिठी मारणारा हरि पाहिला.
हसंतमुच्चैरानंदतरंगं जठरांबरे । दधतं वेणुमाजानु वैजयंत्या विराजितम्
तो मोठ्याने हसत होता, आनंदाच्या लाटा उसळत होत्या, पोटावर वस्त्र घातलेले, गुडघ्यापर्यंत वेणू धरलेला, वैजययंती माळेने शोभणारा होता.
स्वेदांभः कणसंसिक्त ललाटवलिताननम् । त्यक्त्वा त्यक्त्वा स वै देहं तपसा च महामुनिः
त्याच्या कपाळावर घामाचे थेंब होते, चेहरा तेजस्वी दिसत होता. त्या महर्षीने पुन्हा पुन्हा तपाने आपला देह सोडला.
दशकल्पांतरे जातो ह्ययं नंदवनादिह । सुभद्र नाम्नो गोपस्य कन्या भद्रेति विश्रुता
दहा कल्पांनी, तो नंदवनात इथे सुभद्र नावाच्या गवळ्याची कन्या म्हणून जन्माला आला. तिचे नाव भद्रा म्हणून प्रसिद्ध झाले.
यस्याः पृष्ठतले दिव्यं व्यजनं परिदृश्यते । हरिधामाभिधानस्तु कश्चिदासीन्महामुनिः
जिच्या पाठीवर दिव्य पंखा दिसे, अशी एक कन्या होती. तिच्या बाबतीत हरिधामा नावाचा एक मोठा ऋषी होता.
सोऽप्यतप्यत्तपः कृच्छ्रं नित्यं पत्रैकभोजनम् । आशुसिद्धिकरं मंत्रं विंशत्यर्णं प्रजप्तवान्
त्यानेही कठोर तप केले, नेहमी फक्त एक पान खायचा, आणि लवकर सिद्धी देणारा वीस अक्षरी मंत्र जपत असे.
अनंतरं कामबीजादध्यारूढं तदेव तु । माया तत्पुरतो व्योम हंसासृग्द्युतिचंद्रकम्
कामबीजानंतर लगेचच त्याने तोच मंत्र स्थापित केला. त्याच्या समोर आकाशात, हंसाच्या रक्तासारखी आणि चंद्रासारखी कांती असलेली माया प्रकट झाली.
ततो दशाक्षरं पश्चान्नमोयुक्तं स्मरादिकम् । दध्यौ वृंदावने रम्ये माधवीमंडपे प्रभुम्
मग, 'नम:' आणि स्मरपूर्वक दहा अक्षरी मंत्र घेत, तो सुंदर वृंदावनात माधवी मंडपात प्रभूचे ध्यान करू लागला.
उत्तानशायिनं चारुपल्लवास्तरणोपरि । कयाचिदतिकामार्त्त बल्लव्या रक्तनेत्रया
त्याने पाहिले की, तो सुंदर कोवळ्या पानांच्या आसनावर पाठ टेकून झोपलेला आहे, आणि एक गवळण, ती प्रचंड प्रेमाने डोळे लाल झालेली, त्याच्यासोबत आहे.
वक्षोजयुगमाच्छाद्य विपुलोरः स्थलं मुहुः । संचुंब्यमानगंडांतं तृप्यमानरदच्छदम्
ती आपल्या उरोजांनी त्याचे रुंद छाती झाकत होती, पुन्हा पुन्हा त्याचे गाल चुंबत होती, आणि त्याच्या हसऱ्या ओठांत तृप्त होत होती.
कलयंतं प्रियां दोर्भ्यां सहासं समुदाद्भुतम् । स मुनिश्च बहून्देहां स्त्यक्त्वा कल्पत्रयांतरे
त्याने पाहिले की, तो आपल्या दोन्ही हातांनी प्रियेचे आलिंगन करत आहे, हास्याने आश्चर्यचकित झाला आहे. आणि त्या ऋषीने तीन कल्पांमध्ये अनेक देह सोडले.
सारंगनाम्नो गोपस्य कन्याभूच्छुभलक्षणा । रंगवेणीति विख्याता निपुणा चित्रकर्मणि
सारंग नावाच्या गवळ्याची एक कन्या होती, शुभ चिन्हांनी युक्त, रंगवेणी म्हणून प्रसिद्ध, चित्रकलेत अत्यंत कुशल.
यस्या दंतेषु दृश्यंते चित्रिताः शोणबिंदवः । ब्रह्मवादी मुनिः कश्चिज्जाबालिरिति विश्रुतः
तिच्या दातांवर चित्रासारखे लाल ठिपके दिसायचे; जाबालि नावाचा एक ब्रह्मज्ञानी ऋषी होता.
सतपः सुरतो योगी विचरन्पृथिवीमिमाम् । स एकस्मिन्महारण्ये योजनायुतविस्तृते
तो ऋषी कठोर तप करीत, सदाचाराला वाहून घेतलेला आणि योगी होता; तो या पृथ्वीवर एकटा फिरत असे, दहा योजन विस्तारलेल्या घनदाट अरण्यात.
यदृच्छयागतोऽपश्यदेकां वापीं सुशोभनाम् । सर्वतः स्फाटिकाबंधतटां स्वादुजलान्विताम्
अचानक त्याला एक सुंदर तळे दिसले, सर्व बाजूंनी स्फटिकाच्या काठांनी बांधलेले, गोड पाण्याने भरलेले.
विकासिकमलामोदवायुना परिशीलिताम् । तस्याः पश्चिमदिग्भागे मूले वटमहीरुहः
त्या तळ्याभोवती फुललेल्या कमळांचा सुगंध वाहणारा वारा दरवळत होता; त्याच्या पश्चिम बाजूला, तळाशी एक मोठे वडाचे झाड होते.
अपश्यत्तापसीं कांचित्कुर्वंतीं दारुणं तपः । तारुण्यवयसायुक्तां रूपेणाति मनोहराम्
तेथे त्याने एक तपस्विनी पाहिली, जी कठोर तप करत होती, तारुण्याने युक्त आणि रूपाने अत्यंत सुंदर.