पूतनादिवधस्तत्र यमलार्जुनभंजनम् । अधिष्ठाता तत्र बालगोपालः पंचमाब्दिकः
तेथे पूतना वगैरे राक्षसींचा वध आणि यमलार्जुन वृक्षांचे मोडणे घडले; तेथे अधिष्ठाता बालगोपाळ आहे, जो पाच वर्षांचा आहे.
नाम्ना दामोदरः प्रोक्तः प्रेमानंदरसार्णवः । दलं प्रसिद्धमाख्यातं सर्वश्रेष्ठदलोत्तमम्
त्याला दामोदर असे नाव आहे, तो प्रेम आणि आनंदरसाचा महासागर आहे; ही प्रसिद्ध पाकळी सर्व पाकळ्यांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून सांगितली आहे.
कृष्णक्रीडा च किंजल्की विहारदलमुच्यते । सिद्धप्रधानकिंजल्क दलं च समुदाहृतम्
कृष्णाच्या लीला म्हणजे पराग, आणि त्या खेळाची पानं असं म्हणतात; सिद्धांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या परागालाही पान असं संबोधलं जातं.
पार्वत्युवाच-। वृंदारण्यस्य माहात्म्यं रहस्यं वा किमद्भुतम् । तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महाप्रभो
पार्वती म्हणाली — हे महाप्रभो, वृंदावनाचं महात्म्य, त्याचं गूढ किंवा अद्भुत काय आहे, ते मला ऐकायचं आहे. कृपया सांग.
ईश्वर उवाच-। कथितं ते प्रियतमे गुह्याद्गुह्योत्तमोत्तमम् । रहस्यानां रहस्यं यद्दुर्लभानां च दुर्लभम्
ईश्वर म्हणाले — प्रिय पत्नी, मी तुला सर्वांत गूढ, अत्यंत दुर्मिळ असं रहस्य सांगितलं आहे, जे गुपितांमध्येही श्रेष्ठ आहे.
त्रैलोक्यगोपितं देवि देवेश्वरसुपूजितम् । ब्रह्मादिवांछितं स्थानं सुरसिद्धादिसेवितम्
हे देवी, ते स्थान तिन्ही लोकांपासून लपवलेलं आहे, देवांचा स्वामी ज्याची पूजा करतो, ब्रह्मादिकांना जे हवंहवंसं वाटतं, आणि देव, सिद्ध वगैरे ज्या ठिकाणी सेवा करतात.
योगींद्रा हि सदा भक्त्या तस्य ध्यानैकतत्पराः । अप्सरोभिश्च गंधर्वैर्नृत्यगीतनिरंतरम्
योगींचे प्रमुख नेहमी भक्तीभावाने तिथे ध्यानात मग्न असतात; आणि अप्सरा, गंधर्व तिथे अखंड नृत्य व गाणं करतात.
श्रीमद्वृंदावनं रम्यं पूर्णानंदरसाश्रयम् । भूरिचिंतामणिस्तोयममृतं रसपूरितम्
श्रीमंत वृंदावन फारच रमणीय आहे, तिथे पूर्ण आनंद व अमृताचा निवास आहे; त्याच्या पाण्यात असंख्य चिंतामणी रत्नं आणि अमृतरस भरलेला आहे.
वृक्षं गुरुद्रुमं तत्र सुरभीवृंदसेवितम् । स्त्रीं लक्ष्मीं पुरुषं विष्णुं तद्दशांशसमुद्भवम्
तिथे एक महान वृक्ष आहे, ज्याची सेवा असंख्य सुरभि गायी करतात; स्त्री म्हणजे लक्ष्मी आणि पुरुष म्हणजे विष्णू, हे त्या वृक्षाच्या दहा भागांतून उत्पन्न झालेले आहेत.
तत्र कैशोरवयसं नित्यमानंदविग्रहम् । गतिनाट्यं कलालापस्मितवक्त्रं निरंतरम्
तिथे तो नेहमी तारुण्यावस्थेत, शाश्वत आनंदमूर्ती आहे; त्याच्या हालचाली, नृत्य, कलात्मक बोलणं आणि सतत हसतमुख असणं असं दिसतं.
शुद्धसत्वैः प्रेमपूर्णैर्वैष्णवैस्तद्वनाश्रितम् । पूर्णब्रह्मसुखेमग्नं स्फुरत्तन्मूर्तितन्मयम्
त्या वनात शुद्ध, प्रेमळ वैष्णव राहतात, जे पूर्ण ब्रह्मसुखात तल्लीन आहेत आणि ज्यांचं अस्तित्व त्याच्या मूर्तीशी एकरूप झालं आहे.
मत्तकोकिलभृंगाद्यैः कूजत्कलमनोहरम् । कपोलशुकसंगीतमुन्मत्तालि सहस्रकम्
तिथे मत्त कोकिळ, भृंग यांच्या गोड आवाजाने वातावरण मोहक झालं आहे; गालावर बसलेल्या पोपटांच्या हजारो वेड्या गाण्यांनी ते अधिक सुंदर वाटतं.
भुजंगशत्रुनृत्याढ्यं सकलामोदविभ्रमम् । नानावर्णैश्च कुसुमैस्तद्रेणुपरिपूरितम्
तिथे सर्पांचा शत्रू असलेल्या देवाचं नृत्य भरपूर आहे, सर्व प्रकारच्या आनंदाने ते भरलेलं आहे, आणि विविध रंगांच्या फुलांच्या परागाने ते ओथंबलेलं आहे.
पूर्णेंदुनित्याभ्युदयं सूर्यमंदांशुसेवितम् । अदुःखं दुःखविच्छेदं जरामरणवर्जितम्
तिथे पूर्ण चंद्र नेहमी उगवतो, सूर्याच्या मृदू किरणांनी तो सेविला जातो; तिथे दुःख नाही, सर्व दुःखाचा अंत आहे, आणि तिथे वृद्धत्व व मृत्यू नाही.
अक्रोधं गतमात्सर्यमभिन्नमनहंकृतम् । पूर्णानंदामृतरसं पूर्णप्रेमसुखार्णवम्
तिथे राग, मत्सर, भेद किंवा अहंकार नाही; तिथे पूर्ण आनंद, अमृतरस आणि परिपूर्ण प्रेमाचं सुखाचं सागर आहे.
गुणातीतं महद्धाम पूर्णप्रेमस्वरूपकम् । वृक्षादिपुलकैर्यत्र प्रेमानंदाश्रुवर्षितम्
गुणांपलीकडचं, ते महान धाम आहे, पूर्ण प्रेमाचं मूर्तिमंत रूप आहे; जिथे झाडं आणि इतरही प्रेमानंदाने रोमांचित होऊन आनंदाश्रूंचा वर्षाव करतात.
किं पुनश्चेतनायुक्तैर्विष्णुभक्तैः किमुच्यते । गोविंदांघ्रिरजः स्पर्शान्नित्यं वृंदावनं भुवि
मग ज्यांना चेतना आहे, जे विष्णूभक्त आहेत, त्यांच्याबद्दल काय सांगावं? गोविंदाच्या पायधुळीचा स्पर्श झाल्यामुळे वृंदावन नेहमी पृथ्वीवर वसलेलं आहे.
सहस्रदलपद्मस्य वृंदारण्यं वराटकम् । यस्य स्पर्शनमात्रेण पृथ्वी धन्या जगत्त्रये
सहस्त्रदल कमळाच्या मध्यभागी वृंदावन हे सर्वात सुंदर स्थान आहे; त्याचा फक्त स्पर्श जरी झाला तरी पृथ्वी तिन्ही लोकांत धन्य होते.
गुह्याद्गुह्यतरं रम्यं मध्ये वृंदावनं भुवि । अक्षरं परमानंदं गोविंदस्थानमव्ययम्
पृथ्वीच्या मध्यभागी वृंदावन हे सर्वांत गुप्त, रम्य, अक्षय, परमानंदमय आणि गोविंदाचं अचल निवासस्थान आहे.
गोविंददेहतोऽभिन्नं पूर्णब्रह्मसुखाश्रयम् । मुक्तिस्तत्र रजःस्पर्शात्तन्माहात्म्यं किमुच्यते
ते गोविंदाच्या देहापासून वेगळं नाही, पूर्ण ब्रह्मसुखाचं स्थान आहे; तिथल्या धुळीचा स्पर्श झाल्यावर मुक्ती मिळते — त्याच्या महात्म्याबद्दल अजून काय सांगावं?
तस्मात्सर्वात्मना देवि हृदिस्थं तद्वनं कुरु । वृंदावनविहारेषु कृष्णं कैशोरविग्रहम्
म्हणून, देवी, तू तुझ्या पूर्ण मनानं आणि जीव्यानं त्या वनाला — म्हणजे वृंदावनाला — आपल्या हृदयात वसव. जिथे किशोर वयातील कृष्ण आपल्या लीला करीत आनंद घेतो.
कालिंदी चाकरोद्यस्य कर्णिकायां प्रदक्षिणाम् । लीलानिर्वाणगंभीरं जलं सौरभमोहनम्
तेथे कालिंदी — म्हणजे यमुना — त्या कमळाच्या मध्यभागाभोवती प्रदक्षिणा घालते, तिचं पाणी लीला आणि गूढतेने भरलेलं, सुगंधानं मोहून टाकणारं आहे.
आनंदामृत तन्मिश्रमकरंदघनालयम् । पद्मोत्पलाद्यैः कुसुमैर्नानावर्णसमुज्जवलम्
ते पाणी आनंदाच्या अमृतानं मिसळलेलं आहे, तिथे राजहंसांचे थवे वावरतात, आणि कमळ, निळकमळ व इतर रंगीबेरंगी फुलांनी ते उजळून निघालं आहे.
चक्रवाकादिविहगैर्मंजुनानाकलस्वनैः । शोभमानं जलं रम्यं तरंगातिमनोरमम्
चक्रवाक व इतर पक्ष्यांच्या गोड, मंजुळ आवाजांनी ते रम्य पाणी अजूनच शोभून दिसतं, लाटांमुळे ते फारच मनमोहक आणि सुंदर वाटतं.
तस्योभयतटी रम्या शुद्धकांचननिर्मिता । गंगाकोटिगुणा प्रोक्ता यत्र स्पर्शवराटकः
त्या दोन्ही काठांवर सुंदर, शुद्ध सोन्यानं बनवलेली वाळू आहे; ती गंगा नदीपेक्षा कोट्यावधी पटीने श्रेष्ठ मानली जाते, जिथे स्पर्शमणी सापडते.
कर्णिकायां कोटिगुणो यत्र क्रीडारतो हरिः । कालिंदीकर्णिका कृष्णमभिन्नमेकविग्रहम्
त्या कमळाच्या मध्यभागी, इतर कुठेही मिळणार्या आनंदापेक्षा कोट्यावधी पटीने अधिक, हरि तिथे खेळण्यात मग्न असतो; कालिंदी आणि कमळाचा मध्यभाग, हे दोन्ही कृष्णच आहेत — एकरूप, अभेद्य.
पार्वत्युवाच। गोविंदस्य किमाश्चर्यं सौंदर्याकृतविग्रह । तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व दयानिधे
पार्वती म्हणाली: गोविंदाचे सौंदर्य म्हणजेच आश्चर्य आहे, त्याच्या रूपाची शोभा काय सांगावी! हे दयामूर्ती, मला ते ऐकायचं आहे, कृपया सांग.
ईश्वर उवाच। मध्ये वृंदावने रम्ये मंजुमंजीरशोभिते । योजनाश्रितसद्वृक्ष शाखापल्लवमंडिते
ईश्वर म्हणाले: रम्य अशा वृंदावनाच्या मध्यभागी, गोड पैंजणांच्या निनादाने गूंजणाऱ्या, योजनाभर पसरलेल्या, छायादार आणि फुलांनी डवरलेल्या उत्तम झाडांनी वेढलेल्या त्या वनात —
तन्मध्ये मंजुभवने योगपीठं समुज्जवलम् । तदष्टकोणनिर्माणं नानादीप्तिमनोहरम्
त्याच्या मध्यभागी, सुंदर अशा एका बागेत, तेजस्वी योगपीठ आहे, आठ कोपऱ्यांनी बनवलेलं, विविध प्रकाशानं झगमगणारं आणि मन मोहून टाकणारं.
तस्योपरि च माणिक्यरत्नसिंहासनं शुभम् । तस्मिन्नष्टदलं पद्मं कर्णिकायां सुखाश्रयम्
त्यावर, माणिक आणि रत्नांनी बनवलेलं सुंदर सिंहासन आहे; त्यावर आठ पाकळ्यांचं कमळ आहे, ज्याच्या मध्यभागी सुखाचा आश्रय आहे.