अधिष्ठाताऽत्र गोपालो धेनुपालनतत्परः । षष्ठं दलं यदाख्यातं तत्र नंदवनं स्मृतम्
येथे गोपाल हा अधिष्ठाता असून तो गायींच्या रक्षणात तत्पर आहे; सहावी पाकळी जिथे नंदवन आहे असे स्मरणात आहे.
सप्तमं बकुलारण्यं दलं रम्यं प्रकीर्तितम् । तत्राष्टमं तालवनं तत्र धेनुवधः स्मृतः
सातवी पाकळी रम्य बकुळवन आहे असे प्रसिद्ध आहे; आठवी पाकळी तालवन आहे, जिथे धेनुकासुर वधाची आठवण केली जाते.
नवमं कुमुदारण्यं दलं रम्यं प्रकीर्तितम् । कामारण्यं च दशमं प्रधानं सर्वकारणम्
नववी पाकळी सुंदर कुमुदवन आहे असे सांगितले आहे; दहावी पाकळी कामवन आहे, जी सर्व कारणांची मुख्य आहे.
ब्रह्मप्रसाधनं तत्र विष्णुच्छद्मप्रदर्शनम् । कृष्णक्रीडारसस्थानं प्रधानं दलमुच्यते
तेथे ब्रह्माचे अलंकरण आणि विष्णूच्या आश्रयाचे दर्शन आहे; कृष्णाच्या लीलारसाचे स्थान ही मुख्य पाकळी आहे असे म्हटले जाते.
दलमेकादशं प्रोक्तं भक्तानुग्रहकारणम् । निर्माणं सेतुबंधस्य नानावनमयस्थलम्
अकरावी पाकळी भक्तांवर कृपा करण्यासाठी आहे असे सांगितले आहे; तेथे सेतूबंधाचे निर्माण आणि विविध वने असलेले स्थान आहे.
भांडीरं द्वादशदलं वनं रम्यं मनोहरम् । कृष्णः क्रीडारतस्तत्र श्रीदामादिभिरावृतः
द्वादशावी पाकळी म्हणजे मोहक आणि सुंदर भांडीरवन आहे; तेथे श्रीकृष्ण श्रीदामादी मित्रांसह खेळण्यात मग्न असतो.
त्रयोदशं दलं श्रेष्ठं तत्र भद्रवनं(रं) स्मृतम् । चतुर्दशदलं प्रोक्तं सर्वसिद्धिप्रदस्थलम्
तेरावी पाकळी श्रेष्ठ असून ती भद्रवन म्हणून ओळखली जाते; चौदावी पाकळी सर्व सिद्धी देणारे स्थान आहे असे सांगितले आहे.
श्रीवनं तत्र रुचिरं सर्वैश्वर्यस्य कारणम् । कृष्णक्रीडादलमयं श्रीकांतिकीर्तिवर्द्धनम्
तेथे सुंदर श्रीवन आहे, जे सर्व ऐश्वर्याचे कारण आहे; कृष्णाच्या लीलांनी युक्त अशी पाकळी श्रीची कीर्ती आणि गौरव वाढवते.
दलं पंचदशं श्रेष्ठं तत्र लोहवनं स्मृतम् । कथितं षोडशदलं माहात्म्यं कर्णिकासमम्
पंधरावी श्रेष्ठ पाकळी लोव्हवन म्हणून ओळखली जाते; अशा प्रकारे सोळा पाकळ्यांचे माहात्म्य, करंडकासारखे, वर्णन केले आहे.
महावनं तत्र गीतं तत्रास्ति गुह्यमुत्तमम् । बालक्रीडारतस्तत्र वत्सपालैः समावृतः
तेथे महावनाचे गाणे होते, जिथे श्रेष्ठ रहस्य आहे; तेथे श्रीकृष्ण गवळ्यांसह बाललीलांमध्ये रमतो.
पूतनादिवधस्तत्र यमलार्जुनभंजनम् । अधिष्ठाता तत्र बालगोपालः पंचमाब्दिकः
तेथे पूतना वगैरे राक्षसींचा वध आणि यमलार्जुन वृक्षांचे मोडणे घडले; तेथे अधिष्ठाता बालगोपाळ आहे, जो पाच वर्षांचा आहे.
नाम्ना दामोदरः प्रोक्तः प्रेमानंदरसार्णवः । दलं प्रसिद्धमाख्यातं सर्वश्रेष्ठदलोत्तमम्
त्याला दामोदर असे नाव आहे, तो प्रेम आणि आनंदरसाचा महासागर आहे; ही प्रसिद्ध पाकळी सर्व पाकळ्यांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून सांगितली आहे.
कृष्णक्रीडा च किंजल्की विहारदलमुच्यते । सिद्धप्रधानकिंजल्क दलं च समुदाहृतम्
कृष्णाच्या लीला म्हणजे पराग, आणि त्या खेळाची पानं असं म्हणतात; सिद्धांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या परागालाही पान असं संबोधलं जातं.
पार्वत्युवाच-। वृंदारण्यस्य माहात्म्यं रहस्यं वा किमद्भुतम् । तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महाप्रभो
पार्वती म्हणाली — हे महाप्रभो, वृंदावनाचं महात्म्य, त्याचं गूढ किंवा अद्भुत काय आहे, ते मला ऐकायचं आहे. कृपया सांग.
ईश्वर उवाच-। कथितं ते प्रियतमे गुह्याद्गुह्योत्तमोत्तमम् । रहस्यानां रहस्यं यद्दुर्लभानां च दुर्लभम्
ईश्वर म्हणाले — प्रिय पत्नी, मी तुला सर्वांत गूढ, अत्यंत दुर्मिळ असं रहस्य सांगितलं आहे, जे गुपितांमध्येही श्रेष्ठ आहे.
त्रैलोक्यगोपितं देवि देवेश्वरसुपूजितम् । ब्रह्मादिवांछितं स्थानं सुरसिद्धादिसेवितम्
हे देवी, ते स्थान तिन्ही लोकांपासून लपवलेलं आहे, देवांचा स्वामी ज्याची पूजा करतो, ब्रह्मादिकांना जे हवंहवंसं वाटतं, आणि देव, सिद्ध वगैरे ज्या ठिकाणी सेवा करतात.
योगींद्रा हि सदा भक्त्या तस्य ध्यानैकतत्पराः । अप्सरोभिश्च गंधर्वैर्नृत्यगीतनिरंतरम्
योगींचे प्रमुख नेहमी भक्तीभावाने तिथे ध्यानात मग्न असतात; आणि अप्सरा, गंधर्व तिथे अखंड नृत्य व गाणं करतात.
श्रीमद्वृंदावनं रम्यं पूर्णानंदरसाश्रयम् । भूरिचिंतामणिस्तोयममृतं रसपूरितम्
श्रीमंत वृंदावन फारच रमणीय आहे, तिथे पूर्ण आनंद व अमृताचा निवास आहे; त्याच्या पाण्यात असंख्य चिंतामणी रत्नं आणि अमृतरस भरलेला आहे.
वृक्षं गुरुद्रुमं तत्र सुरभीवृंदसेवितम् । स्त्रीं लक्ष्मीं पुरुषं विष्णुं तद्दशांशसमुद्भवम्
तिथे एक महान वृक्ष आहे, ज्याची सेवा असंख्य सुरभि गायी करतात; स्त्री म्हणजे लक्ष्मी आणि पुरुष म्हणजे विष्णू, हे त्या वृक्षाच्या दहा भागांतून उत्पन्न झालेले आहेत.
तत्र कैशोरवयसं नित्यमानंदविग्रहम् । गतिनाट्यं कलालापस्मितवक्त्रं निरंतरम्
तिथे तो नेहमी तारुण्यावस्थेत, शाश्वत आनंदमूर्ती आहे; त्याच्या हालचाली, नृत्य, कलात्मक बोलणं आणि सतत हसतमुख असणं असं दिसतं.
शुद्धसत्वैः प्रेमपूर्णैर्वैष्णवैस्तद्वनाश्रितम् । पूर्णब्रह्मसुखेमग्नं स्फुरत्तन्मूर्तितन्मयम्
त्या वनात शुद्ध, प्रेमळ वैष्णव राहतात, जे पूर्ण ब्रह्मसुखात तल्लीन आहेत आणि ज्यांचं अस्तित्व त्याच्या मूर्तीशी एकरूप झालं आहे.
मत्तकोकिलभृंगाद्यैः कूजत्कलमनोहरम् । कपोलशुकसंगीतमुन्मत्तालि सहस्रकम्
तिथे मत्त कोकिळ, भृंग यांच्या गोड आवाजाने वातावरण मोहक झालं आहे; गालावर बसलेल्या पोपटांच्या हजारो वेड्या गाण्यांनी ते अधिक सुंदर वाटतं.
भुजंगशत्रुनृत्याढ्यं सकलामोदविभ्रमम् । नानावर्णैश्च कुसुमैस्तद्रेणुपरिपूरितम्
तिथे सर्पांचा शत्रू असलेल्या देवाचं नृत्य भरपूर आहे, सर्व प्रकारच्या आनंदाने ते भरलेलं आहे, आणि विविध रंगांच्या फुलांच्या परागाने ते ओथंबलेलं आहे.
पूर्णेंदुनित्याभ्युदयं सूर्यमंदांशुसेवितम् । अदुःखं दुःखविच्छेदं जरामरणवर्जितम्
तिथे पूर्ण चंद्र नेहमी उगवतो, सूर्याच्या मृदू किरणांनी तो सेविला जातो; तिथे दुःख नाही, सर्व दुःखाचा अंत आहे, आणि तिथे वृद्धत्व व मृत्यू नाही.
अक्रोधं गतमात्सर्यमभिन्नमनहंकृतम् । पूर्णानंदामृतरसं पूर्णप्रेमसुखार्णवम्
तिथे राग, मत्सर, भेद किंवा अहंकार नाही; तिथे पूर्ण आनंद, अमृतरस आणि परिपूर्ण प्रेमाचं सुखाचं सागर आहे.
गुणातीतं महद्धाम पूर्णप्रेमस्वरूपकम् । वृक्षादिपुलकैर्यत्र प्रेमानंदाश्रुवर्षितम्
गुणांपलीकडचं, ते महान धाम आहे, पूर्ण प्रेमाचं मूर्तिमंत रूप आहे; जिथे झाडं आणि इतरही प्रेमानंदाने रोमांचित होऊन आनंदाश्रूंचा वर्षाव करतात.
किं पुनश्चेतनायुक्तैर्विष्णुभक्तैः किमुच्यते । गोविंदांघ्रिरजः स्पर्शान्नित्यं वृंदावनं भुवि
मग ज्यांना चेतना आहे, जे विष्णूभक्त आहेत, त्यांच्याबद्दल काय सांगावं? गोविंदाच्या पायधुळीचा स्पर्श झाल्यामुळे वृंदावन नेहमी पृथ्वीवर वसलेलं आहे.
सहस्रदलपद्मस्य वृंदारण्यं वराटकम् । यस्य स्पर्शनमात्रेण पृथ्वी धन्या जगत्त्रये
सहस्त्रदल कमळाच्या मध्यभागी वृंदावन हे सर्वात सुंदर स्थान आहे; त्याचा फक्त स्पर्श जरी झाला तरी पृथ्वी तिन्ही लोकांत धन्य होते.
गुह्याद्गुह्यतरं रम्यं मध्ये वृंदावनं भुवि । अक्षरं परमानंदं गोविंदस्थानमव्ययम्
पृथ्वीच्या मध्यभागी वृंदावन हे सर्वांत गुप्त, रम्य, अक्षय, परमानंदमय आणि गोविंदाचं अचल निवासस्थान आहे.
गोविंददेहतोऽभिन्नं पूर्णब्रह्मसुखाश्रयम् । मुक्तिस्तत्र रजःस्पर्शात्तन्माहात्म्यं किमुच्यते
ते गोविंदाच्या देहापासून वेगळं नाही, पूर्ण ब्रह्मसुखाचं स्थान आहे; तिथल्या धुळीचा स्पर्श झाल्यावर मुक्ती मिळते — त्याच्या महात्म्याबद्दल अजून काय सांगावं?