यज्ञपत्नीगणानां च तदीप्सितवरप्रदम् । अत्रासुरोऽपि निर्वाणं प्राप त्रिदशदुर्लभम्
यज्ञपत्नींच्या समूहांना इथे त्यांची इच्छित वरदानं मिळतात. इथे एका असुरालाही निर्वाण मिळालं, जे देवांनाही दुर्मिळ आहे.
ब्रह्ममोहनमत्रैव दलं ब्रह्मह्रदावहम् । नैर्ऋत्यां तु दलं प्रोक्तमष्टमं व्योमघातनम्
इथेच ब्रह्माचा मोह झाला आणि त्या पाकळीमुळे ब्रह्मसरोवर प्रकटलं. नैऋत्य दिशेला आठवी पाकळी आहे, ती आकाशाला भिडणारी आहे.
शंखचूडवधस्तत्र नानाकेलिरसस्थलम् । श्रुतमष्टदलं प्रोक्तं वृंदारण्यांतरस्थितम्
तिथे शंखचूडाचा वध आणि नाना प्रकारच्या खेळांच्या गोडीची जागा आहे. हे आठ पाकळ्यांचं कमळ वृंदारण्याच्या आत आहे असं सांगितलं आहे.
श्रीमद्वृंदावनं रम्यं यमुनायाः प्रदक्षिणम् । शिवलिंगमधिष्ठानं दृष्टं गोपीश्वराभिधम्
श्रीवृंदावन हे रम्य असून, ते यमुनेला प्रदक्षिणा घालणारं आहे. तिथे शिवलिंगाचं स्थान आहे, ज्याला गोपीश्वर असं नाव आहे.
तद्बाह्ये षोडशदलं श्रियापूर्णं तमीश्वरम् । सर्वासु दिक्षु यत्प्रोक्तं प्रादक्षिण्याद्यथाक्रमम्
त्या बाहेरील सोळा पाकळ्यांचे कमळ, श्रीमंतीने भरलेले, सर्व दिशांना वर्णन केलेला तो परमेश्वर आहे. त्या कमळाची योग्य रीतीने प्रदक्षिणा करावी.
महत्पदं महद्धाम स्वधामाधावसंज्ञकम् । प्रथमैकदलं श्रेष्ठं माहात्म्यं कर्णिकासमम्
ते महान स्थान, श्रेष्ठ धाम, ज्याला त्याचे स्वतःचे स्थान म्हणतात, ते एकमेव आणि उत्तम पाकळी आहे, ज्याचे माहात्म्य करंडकासारखे आहे.
तत्र गोवर्द्धनगिरौ रम्ये नित्यरसाश्रये । कर्णिकायां महालीला तल्लीला रसगह्वरौ
त्या रम्य गोवर्धन पर्वतावर, जो नित्यरसाचा आश्रय आहे, त्या करंडकात महान लीला आणि त्या लीलांचा सार असलेली गुहा आहे.
यत्र कृष्णो नित्यवृंदाकाननस्य पतिर्भवेत् । कृष्णो गोविंदतां प्राप्तः किमन्यैर्बहुभाषितैः
त्या ठिकाणी श्रीकृष्ण नित्य व्रुंदावनाचा स्वामी आहे; कृष्णाने सर्वात मोठा आनंद मिळवला आहे—अशा वेळी इतर अनेक शब्दांची गरज नाही.
दलं तृतीयमाख्यातं सर्वश्रेष्ठोत्तमोत्तमम् । चतुर्थं दलमाख्यातं महाद्भुतरसस्थलम्
तिसरी पाकळी सर्वश्रेष्ठ आणि उत्तम आहे असे सांगितले आहे; चौथी पाकळी अद्भुत रसाचे स्थान म्हणून ओळखली जाते.
नंदीश्वरवनं रम्यं तत्र नंदालयः स्मृतः । कर्णिकादलमाहात्म्यं पंचमं दलमुच्यते
तेथे रमणीय नंदीश्वर वन आहे, जे नंदाचे निवासस्थान म्हणून स्मरणात आहे; पाचवी पाकळी करंडकाच्या माहात्म्याने युक्त आहे असे म्हटले जाते.
अधिष्ठाताऽत्र गोपालो धेनुपालनतत्परः । षष्ठं दलं यदाख्यातं तत्र नंदवनं स्मृतम्
येथे गोपाल हा अधिष्ठाता असून तो गायींच्या रक्षणात तत्पर आहे; सहावी पाकळी जिथे नंदवन आहे असे स्मरणात आहे.
सप्तमं बकुलारण्यं दलं रम्यं प्रकीर्तितम् । तत्राष्टमं तालवनं तत्र धेनुवधः स्मृतः
सातवी पाकळी रम्य बकुळवन आहे असे प्रसिद्ध आहे; आठवी पाकळी तालवन आहे, जिथे धेनुकासुर वधाची आठवण केली जाते.
नवमं कुमुदारण्यं दलं रम्यं प्रकीर्तितम् । कामारण्यं च दशमं प्रधानं सर्वकारणम्
नववी पाकळी सुंदर कुमुदवन आहे असे सांगितले आहे; दहावी पाकळी कामवन आहे, जी सर्व कारणांची मुख्य आहे.
ब्रह्मप्रसाधनं तत्र विष्णुच्छद्मप्रदर्शनम् । कृष्णक्रीडारसस्थानं प्रधानं दलमुच्यते
तेथे ब्रह्माचे अलंकरण आणि विष्णूच्या आश्रयाचे दर्शन आहे; कृष्णाच्या लीलारसाचे स्थान ही मुख्य पाकळी आहे असे म्हटले जाते.
दलमेकादशं प्रोक्तं भक्तानुग्रहकारणम् । निर्माणं सेतुबंधस्य नानावनमयस्थलम्
अकरावी पाकळी भक्तांवर कृपा करण्यासाठी आहे असे सांगितले आहे; तेथे सेतूबंधाचे निर्माण आणि विविध वने असलेले स्थान आहे.
भांडीरं द्वादशदलं वनं रम्यं मनोहरम् । कृष्णः क्रीडारतस्तत्र श्रीदामादिभिरावृतः
द्वादशावी पाकळी म्हणजे मोहक आणि सुंदर भांडीरवन आहे; तेथे श्रीकृष्ण श्रीदामादी मित्रांसह खेळण्यात मग्न असतो.
त्रयोदशं दलं श्रेष्ठं तत्र भद्रवनं(रं) स्मृतम् । चतुर्दशदलं प्रोक्तं सर्वसिद्धिप्रदस्थलम्
तेरावी पाकळी श्रेष्ठ असून ती भद्रवन म्हणून ओळखली जाते; चौदावी पाकळी सर्व सिद्धी देणारे स्थान आहे असे सांगितले आहे.
श्रीवनं तत्र रुचिरं सर्वैश्वर्यस्य कारणम् । कृष्णक्रीडादलमयं श्रीकांतिकीर्तिवर्द्धनम्
तेथे सुंदर श्रीवन आहे, जे सर्व ऐश्वर्याचे कारण आहे; कृष्णाच्या लीलांनी युक्त अशी पाकळी श्रीची कीर्ती आणि गौरव वाढवते.
दलं पंचदशं श्रेष्ठं तत्र लोहवनं स्मृतम् । कथितं षोडशदलं माहात्म्यं कर्णिकासमम्
पंधरावी श्रेष्ठ पाकळी लोव्हवन म्हणून ओळखली जाते; अशा प्रकारे सोळा पाकळ्यांचे माहात्म्य, करंडकासारखे, वर्णन केले आहे.
महावनं तत्र गीतं तत्रास्ति गुह्यमुत्तमम् । बालक्रीडारतस्तत्र वत्सपालैः समावृतः
तेथे महावनाचे गाणे होते, जिथे श्रेष्ठ रहस्य आहे; तेथे श्रीकृष्ण गवळ्यांसह बाललीलांमध्ये रमतो.
पूतनादिवधस्तत्र यमलार्जुनभंजनम् । अधिष्ठाता तत्र बालगोपालः पंचमाब्दिकः
तेथे पूतना वगैरे राक्षसींचा वध आणि यमलार्जुन वृक्षांचे मोडणे घडले; तेथे अधिष्ठाता बालगोपाळ आहे, जो पाच वर्षांचा आहे.
नाम्ना दामोदरः प्रोक्तः प्रेमानंदरसार्णवः । दलं प्रसिद्धमाख्यातं सर्वश्रेष्ठदलोत्तमम्
त्याला दामोदर असे नाव आहे, तो प्रेम आणि आनंदरसाचा महासागर आहे; ही प्रसिद्ध पाकळी सर्व पाकळ्यांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून सांगितली आहे.
कृष्णक्रीडा च किंजल्की विहारदलमुच्यते । सिद्धप्रधानकिंजल्क दलं च समुदाहृतम्
कृष्णाच्या लीला म्हणजे पराग, आणि त्या खेळाची पानं असं म्हणतात; सिद्धांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या परागालाही पान असं संबोधलं जातं.
पार्वत्युवाच-। वृंदारण्यस्य माहात्म्यं रहस्यं वा किमद्भुतम् । तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महाप्रभो
पार्वती म्हणाली — हे महाप्रभो, वृंदावनाचं महात्म्य, त्याचं गूढ किंवा अद्भुत काय आहे, ते मला ऐकायचं आहे. कृपया सांग.
ईश्वर उवाच-। कथितं ते प्रियतमे गुह्याद्गुह्योत्तमोत्तमम् । रहस्यानां रहस्यं यद्दुर्लभानां च दुर्लभम्
ईश्वर म्हणाले — प्रिय पत्नी, मी तुला सर्वांत गूढ, अत्यंत दुर्मिळ असं रहस्य सांगितलं आहे, जे गुपितांमध्येही श्रेष्ठ आहे.
त्रैलोक्यगोपितं देवि देवेश्वरसुपूजितम् । ब्रह्मादिवांछितं स्थानं सुरसिद्धादिसेवितम्
हे देवी, ते स्थान तिन्ही लोकांपासून लपवलेलं आहे, देवांचा स्वामी ज्याची पूजा करतो, ब्रह्मादिकांना जे हवंहवंसं वाटतं, आणि देव, सिद्ध वगैरे ज्या ठिकाणी सेवा करतात.
योगींद्रा हि सदा भक्त्या तस्य ध्यानैकतत्पराः । अप्सरोभिश्च गंधर्वैर्नृत्यगीतनिरंतरम्
योगींचे प्रमुख नेहमी भक्तीभावाने तिथे ध्यानात मग्न असतात; आणि अप्सरा, गंधर्व तिथे अखंड नृत्य व गाणं करतात.
श्रीमद्वृंदावनं रम्यं पूर्णानंदरसाश्रयम् । भूरिचिंतामणिस्तोयममृतं रसपूरितम्
श्रीमंत वृंदावन फारच रमणीय आहे, तिथे पूर्ण आनंद व अमृताचा निवास आहे; त्याच्या पाण्यात असंख्य चिंतामणी रत्नं आणि अमृतरस भरलेला आहे.
वृक्षं गुरुद्रुमं तत्र सुरभीवृंदसेवितम् । स्त्रीं लक्ष्मीं पुरुषं विष्णुं तद्दशांशसमुद्भवम्
तिथे एक महान वृक्ष आहे, ज्याची सेवा असंख्य सुरभि गायी करतात; स्त्री म्हणजे लक्ष्मी आणि पुरुष म्हणजे विष्णू, हे त्या वृक्षाच्या दहा भागांतून उत्पन्न झालेले आहेत.
तत्र कैशोरवयसं नित्यमानंदविग्रहम् । गतिनाट्यं कलालापस्मितवक्त्रं निरंतरम्
तिथे तो नेहमी तारुण्यावस्थेत, शाश्वत आनंदमूर्ती आहे; त्याच्या हालचाली, नृत्य, कलात्मक बोलणं आणि सतत हसतमुख असणं असं दिसतं.