स्वस्थानमधिकं नामधेयं माथुरमंडलम् । निगूढं विविधं स्थानं पुर्यभ्यंतरसंस्थितम्
मथुरेचं क्षेत्र हे विष्णूचं स्वतःचं श्रेष्ठ स्थान मानलं जातं, ते विविध आणि गुप्त स्थळांनी भरलेलं, शहराच्या आत वसलेलं आहे.
सहस्रपत्रकमलाकारं माथुरमंडलम् । विष्णुचक्रपरिभ्रामाद्धाम वैष्णवमद्भुतम्
मथुरेचं क्षेत्र हे हजार पाकळ्यांच्या कमळासारखं आहे, ते अद्भुत वैष्णवधाम आहे आणि विष्णूच्या चक्राने सतत फिरत असतं.
कर्णिकापर्णविस्तारं रहस्यद्रुममीरितम् । प्रधानं द्वादशारण्यं माहात्म्यं कथितं क्रमात्
त्याच्या मध्यभागी आणि पाकळ्यांमध्ये गुप्त वन आहे; मुख्य बारा अरण्यांची महती क्रमाने सांगितली आहे.
भद्र श्री लोह भांडीर महाताल खदीरकाः । बकुलं कुमुदं काम्यं मधु वृंदावनं तथा
भद्र, श्री, लोहे, भांडीर, महाताल, खदिर, बकुळ, कुमुद, काम्य, मधु आणि व्रुंदावन ही बारा अरण्यं आहेत.
द्वादशैतावती संख्या कालिंद्याः सप्त पश्चिमे । पूर्वे पंचवनं प्रोक्तं तत्रास्ति गुह्यमुत्तमम्
ही बारा अरण्यं अशी मोजली जातात – यमुनाच्या पश्चिमेला सात आणि पूर्वेला पाच; त्यातच सर्वोच्च गुप्त स्थान आहे.
महारण्यं गोकुलाख्यं मधु वृंदावनं तथा । अन्यच्चोपवनं प्रोक्तं कृष्णक्रीडारसस्थलम्
गोकुळ नावाचं महान अरण्य, मधु, व्रुंदावन आणि एक दुसरं उपवन, ही सर्व कृष्णाच्या लीला घडणारी पवित्र स्थळं आहेत.
कदंबखंडनं नंदवनं नंदीश्वरं तथा । नंदनंदनखंडं च पलाशाशोककेतकी
कदंबाचं वन, नंदवन, नंदीश्वर, तसेच नंदनंदनाचं खंड, पलाश, अशोक आणि केतकीची झाडं अशी ही सर्व स्थळं आहेत.
सुगंधमानसं कैलममृतं भोजनस्थलम् । सुखप्रसाधनं वत्सहरणं शेषशायिकम्
सुगंधी मानस सरोवर, कैलासाचं अमृत, जेवणाचं ठिकाण, सुखाचं निवासस्थान, वासरू चोरलेलं आणि शेषनागावरचं शयनस्थान असं वर्णन आहे.
श्यामपूर्वो दधिग्रामश्चक्रभानुपुरं तथा । संकेतं द्विपदं चैव बालक्रीडनधूसरम्
श्यामपूर, दहीचं गाव, चक्रभानूचं नगर, भेटीचं ठिकाण, दोन पाय असलेले आणि मुलांच्या खेळाने उडालेली धूळ अशी ही स्थळं सांगितली आहेत.
कामद्रुमं सुललितमुत्सुकं चापि काननम् । नानाविधरसक्रीडा नानालीलारसस्थलम्
कामद्रुम म्हणजे इच्छा पूर्ण करणारे झाड, सुंदर सजलेलं आणि उत्सुकतेने भरलेलं जंगल, विविध प्रकारच्या खेळाच्या गोडीच्या जागा आणि नानाविध लीला घडणारी ठिकाणं आहेत.
नागविस्तारविष्टंभं रहस्यद्रुममीरितम् । सहस्रपत्रकमलं गोकुलाख्यं महत्पदम्
नागांचं विस्तृत क्षेत्र, आधाराचा खांब, गुप्त झाड असं सांगितलं आहे. तसेच हजार पाकळ्यांचं कमळ, गोळकुल नावाचं महान स्थान आहे.
कर्णिकातन्महद्धाम गोविंदस्थानमुत्तमम् । तत्रोपरि स्वर्णपीठे मणिमंडपमंडितम्
त्या कमळाच्या मध्यभागी मोठं धाम आहे, गोविंदाचं श्रेष्ठ स्थान आहे. त्यावर सोन्याच्या सिंहासनावर रत्नांनी सजलेला मंडप आहे.
कर्णिकायां क्रमाद्दिक्षु विदिक्षु दलमीरितम् । यद्दलं दक्षिणे प्रोक्तं परं गुह्योत्तमोत्तमम्
त्या मध्यभागातून सर्व दिशांना आणि उपदिशांना पाकळ्या विस्तारलेल्या आहेत. दक्षिणेकडील पाकळी ही सर्वांत श्रेष्ठ आणि गुप्त मानली आहे.
तस्मिन्दले महापीठं निगमागमदुर्गमम् । योगींद्रैरपि दुष्प्रापं सर्वात्मा यच्च गोकुलम्
त्या पाकळीवर महान आसन आहे, जे वेद आणि आगम मार्गाने गाठता येत नाही. योगींद्रांनाही ते मिळवणं कठीण आहे आणि ते सर्वत्र व्यापून असलेलं गोळकुल आहे.
द्वितीयं दलमाग्नेय्यां तद्रहस्यदलं तथा । संकेतं द्विपदं चैव कुटीद्वौ तत्कुले स्थितौ
दुसरी पाकळी आग्नेय दिशेला आहे आणि तीही गुप्त आहे. तिथे भेटीचं स्थान, दोन पाय असलेले आणि त्या वंशात दोन झोपड्या स्थापन झाल्या आहेत.
पूर्वं दलं तृतीयं च प्रधानस्थानमुत्तमम् । गंगादिसर्वतीर्थानां स्पर्शाच्छतगुणं स्मृतम्
पूर्वेकडील तिसरी पाकळी ही प्रधान आणि श्रेष्ठ स्थान आहे. तिला गंगा वगैरे सर्व तीर्थांच्या स्पर्शापेक्षा शंभरपट पुण्य मिळतं असं मानलं जातं.
चतुर्थं दलमैशान्यां सिद्धपीठेऽपि तत्पदम् । व्यायामनूतनागोपी तत्र कृष्णं पतिं लभेत्
चौथी पाकळी ईशान्य दिशेला आहे आणि ती सिद्धपीठ आहे. तिथे व्यायाम केलेली गायी राखणारी मुलगी कृष्णाला पती म्हणून प्राप्त करते.
वस्त्रालंकारहरणं तद्दले समुदाहृतम् । उत्तरे पंचमं प्रोक्तं दलं सर्वदलोत्तमम्
त्या पाकळीवर वस्त्र आणि दागिन्यांची चोरी घडली आहे. उत्तरेला पाचवी पाकळी आहे, ती सर्व पाकळ्यांमध्ये श्रेष्ठ मानली जाते.
द्वादशादित्यमत्रैव दलं च कर्णिकासमम् । वायव्यां तु दलं षष्ठं तत्र कालीह्रदः स्मृतः
इथे बारा सूर्य आहेत आणि एक पाकळी मध्यभागासारखी आहे. वायव्य दिशेला सहावी पाकळी आहे, तिथे काळीचं सरोवर आहे असं स्मरणात आहे.
दलोत्तमोत्तमं चैव प्रधानं स्थानमुच्यते । सर्वोत्तमदलं चैव पश्चिमे सप्तमं स्मृतम्
सर्व पाकळ्यांमध्ये श्रेष्ठ अशी पाकळी हे मुख्य स्थान मानलं जातं. पश्चिम दिशेला सातवी आणि सर्वांत श्रेष्ठ पाकळी आहे असं स्मरणात आहे.
यज्ञपत्नीगणानां च तदीप्सितवरप्रदम् । अत्रासुरोऽपि निर्वाणं प्राप त्रिदशदुर्लभम्
यज्ञपत्नींच्या समूहांना इथे त्यांची इच्छित वरदानं मिळतात. इथे एका असुरालाही निर्वाण मिळालं, जे देवांनाही दुर्मिळ आहे.
ब्रह्ममोहनमत्रैव दलं ब्रह्मह्रदावहम् । नैर्ऋत्यां तु दलं प्रोक्तमष्टमं व्योमघातनम्
इथेच ब्रह्माचा मोह झाला आणि त्या पाकळीमुळे ब्रह्मसरोवर प्रकटलं. नैऋत्य दिशेला आठवी पाकळी आहे, ती आकाशाला भिडणारी आहे.
शंखचूडवधस्तत्र नानाकेलिरसस्थलम् । श्रुतमष्टदलं प्रोक्तं वृंदारण्यांतरस्थितम्
तिथे शंखचूडाचा वध आणि नाना प्रकारच्या खेळांच्या गोडीची जागा आहे. हे आठ पाकळ्यांचं कमळ वृंदारण्याच्या आत आहे असं सांगितलं आहे.
श्रीमद्वृंदावनं रम्यं यमुनायाः प्रदक्षिणम् । शिवलिंगमधिष्ठानं दृष्टं गोपीश्वराभिधम्
श्रीवृंदावन हे रम्य असून, ते यमुनेला प्रदक्षिणा घालणारं आहे. तिथे शिवलिंगाचं स्थान आहे, ज्याला गोपीश्वर असं नाव आहे.
तद्बाह्ये षोडशदलं श्रियापूर्णं तमीश्वरम् । सर्वासु दिक्षु यत्प्रोक्तं प्रादक्षिण्याद्यथाक्रमम्
त्या बाहेरील सोळा पाकळ्यांचे कमळ, श्रीमंतीने भरलेले, सर्व दिशांना वर्णन केलेला तो परमेश्वर आहे. त्या कमळाची योग्य रीतीने प्रदक्षिणा करावी.
महत्पदं महद्धाम स्वधामाधावसंज्ञकम् । प्रथमैकदलं श्रेष्ठं माहात्म्यं कर्णिकासमम्
ते महान स्थान, श्रेष्ठ धाम, ज्याला त्याचे स्वतःचे स्थान म्हणतात, ते एकमेव आणि उत्तम पाकळी आहे, ज्याचे माहात्म्य करंडकासारखे आहे.
तत्र गोवर्द्धनगिरौ रम्ये नित्यरसाश्रये । कर्णिकायां महालीला तल्लीला रसगह्वरौ
त्या रम्य गोवर्धन पर्वतावर, जो नित्यरसाचा आश्रय आहे, त्या करंडकात महान लीला आणि त्या लीलांचा सार असलेली गुहा आहे.
यत्र कृष्णो नित्यवृंदाकाननस्य पतिर्भवेत् । कृष्णो गोविंदतां प्राप्तः किमन्यैर्बहुभाषितैः
त्या ठिकाणी श्रीकृष्ण नित्य व्रुंदावनाचा स्वामी आहे; कृष्णाने सर्वात मोठा आनंद मिळवला आहे—अशा वेळी इतर अनेक शब्दांची गरज नाही.
दलं तृतीयमाख्यातं सर्वश्रेष्ठोत्तमोत्तमम् । चतुर्थं दलमाख्यातं महाद्भुतरसस्थलम्
तिसरी पाकळी सर्वश्रेष्ठ आणि उत्तम आहे असे सांगितले आहे; चौथी पाकळी अद्भुत रसाचे स्थान म्हणून ओळखली जाते.
नंदीश्वरवनं रम्यं तत्र नंदालयः स्मृतः । कर्णिकादलमाहात्म्यं पंचमं दलमुच्यते
तेथे रमणीय नंदीश्वर वन आहे, जे नंदाचे निवासस्थान म्हणून स्मरणात आहे; पाचवी पाकळी करंडकाच्या माहात्म्याने युक्त आहे असे म्हटले जाते.