एकदा पार्वती देवी शिवं संस्निग्धमानसा । प्रणयेन नमस्कृत्य प्रोवाच वचनं त्विदम्
एकदा देवी पार्वती प्रेमळ मनाने शंकराला आदराने वंदन करून म्हणाली.
पार्वत्युवाच-। अनंतकोटिब्रह्मांड तद्बाह्याभ्यंतरस्थितेः । विष्णोः स्थानं परं तेषां प्रधानं वरमुत्तमम्
पार्वती म्हणाली – अनंत कोटी ब्रह्मांडांच्या आत-बाहेर असलेल्या सर्व जगांत, विष्णूचं परमस्थान हेच सर्वांत श्रेष्ठ आणि मुख्य आहे.
यत्परं नास्ति कृष्णस्य प्रियं स्थानं मनोरमम् । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महाप्रभो
कृष्णाला ज्या सर्वोच्च आणि मनोहारी स्थानीपेक्षा प्रिय दुसरं काही नाही, त्या स्थानाची सर्व माहिती मला ऐकायची आहे. हे महाप्रभो, कृपया सांग.
ईश्वर उवाच-। गुह्याद्गुह्यतरं गुह्यं परमानंदकारकम् । अत्यद्भुतं रहःस्थानमानंदं परमं परम्
ईश्वर म्हणाले – हे सर्वांत गुप्त, अत्यंत आनंद देणारं आणि अद्भुत असं एक रहस्यस्थळ आहे, जे सर्वोच्च आणि परमानंदाचं मूळ आहे.
दुर्लभानां च परमं दुर्लभं मोहनं परम् । सर्वशक्तिमयं देवि सर्वस्थानेषु गोपितम्
हे देवी, ते स्थान फार दुर्मिळ, अत्यंत मोहक आणि सर्व सामर्थ्यांनी भरलेलं आहे. सर्व ठिकाणी ते गुप्तपणे वसलेलं आहे.
सात्वतां स्थानमूर्द्धन्यं विष्णोरत्यंतदुर्लभम् । नित्यं वृंदावनं नाम ब्रह्मांडोपरि संस्थितम्
सात्वतांचा श्रेष्ठ आणि विष्णूसाठीही अतिशय दुर्मिळ असं स्थान म्हणजे व्रुंदावन, जे ब्रह्मांडाच्या वर कायमचं वसलेलं आहे.
पूर्णब्रह्मसुखैश्वर्यं नित्यमानंदमव्ययम् । वैकुंठादि तदंशांशं स्वयं वृंदावनं भुवि
पूर्ण ब्रह्मसुख आणि ऐश्वर्याने परिपूर्ण, नित्य आणि अविनाशी असं व्रुंदावन पृथ्वीवर आहे. वैकुंठ वगैरे त्याचे केवळ अंश आहेत.
गोलोकैश्वर्यं यत्किंचिद्गोकुले तत्प्रतिष्ठितम् । वैकुंठवैभवं यद्वै द्वारिकायां प्रतिष्ठितम्
गोलोकाचं जे काही ऐश्वर्य आहे ते सर्व गोळोकात स्थिर आहे; वैकुंठाचं वैभव द्वारकेत स्थिर आहे.
यद्ब्रह्मपरमैश्वर्यं नित्यं वृंदावनाश्रयम् । कृष्णधामपरं तेषां वनमध्ये विशेषतः
ब्रह्माचं सर्वोच्च ऐश्वर्य नित्य व्रुंदावनात वसलेलं आहे, आणि कृष्णाचं परमधाम त्या वनाच्या मध्यभागी विशेषत्वाने आहे.
तस्मात्त्रैलोक्यमध्ये तु पृथ्वी धन्येति विश्रुता । यस्मान्माथुरकं नाम विष्णोरेकांतवल्लभम्
म्हणून त्रैलोक्यात पृथ्वी ही धन्य मानली जाते, कारण येथे विष्णूला सर्वांत प्रिय असं मथुरा नावाचं स्थान आहे.
स्वस्थानमधिकं नामधेयं माथुरमंडलम् । निगूढं विविधं स्थानं पुर्यभ्यंतरसंस्थितम्
मथुरेचं क्षेत्र हे विष्णूचं स्वतःचं श्रेष्ठ स्थान मानलं जातं, ते विविध आणि गुप्त स्थळांनी भरलेलं, शहराच्या आत वसलेलं आहे.
सहस्रपत्रकमलाकारं माथुरमंडलम् । विष्णुचक्रपरिभ्रामाद्धाम वैष्णवमद्भुतम्
मथुरेचं क्षेत्र हे हजार पाकळ्यांच्या कमळासारखं आहे, ते अद्भुत वैष्णवधाम आहे आणि विष्णूच्या चक्राने सतत फिरत असतं.
कर्णिकापर्णविस्तारं रहस्यद्रुममीरितम् । प्रधानं द्वादशारण्यं माहात्म्यं कथितं क्रमात्
त्याच्या मध्यभागी आणि पाकळ्यांमध्ये गुप्त वन आहे; मुख्य बारा अरण्यांची महती क्रमाने सांगितली आहे.
भद्र श्री लोह भांडीर महाताल खदीरकाः । बकुलं कुमुदं काम्यं मधु वृंदावनं तथा
भद्र, श्री, लोहे, भांडीर, महाताल, खदिर, बकुळ, कुमुद, काम्य, मधु आणि व्रुंदावन ही बारा अरण्यं आहेत.
द्वादशैतावती संख्या कालिंद्याः सप्त पश्चिमे । पूर्वे पंचवनं प्रोक्तं तत्रास्ति गुह्यमुत्तमम्
ही बारा अरण्यं अशी मोजली जातात – यमुनाच्या पश्चिमेला सात आणि पूर्वेला पाच; त्यातच सर्वोच्च गुप्त स्थान आहे.
महारण्यं गोकुलाख्यं मधु वृंदावनं तथा । अन्यच्चोपवनं प्रोक्तं कृष्णक्रीडारसस्थलम्
गोकुळ नावाचं महान अरण्य, मधु, व्रुंदावन आणि एक दुसरं उपवन, ही सर्व कृष्णाच्या लीला घडणारी पवित्र स्थळं आहेत.
कदंबखंडनं नंदवनं नंदीश्वरं तथा । नंदनंदनखंडं च पलाशाशोककेतकी
कदंबाचं वन, नंदवन, नंदीश्वर, तसेच नंदनंदनाचं खंड, पलाश, अशोक आणि केतकीची झाडं अशी ही सर्व स्थळं आहेत.
सुगंधमानसं कैलममृतं भोजनस्थलम् । सुखप्रसाधनं वत्सहरणं शेषशायिकम्
सुगंधी मानस सरोवर, कैलासाचं अमृत, जेवणाचं ठिकाण, सुखाचं निवासस्थान, वासरू चोरलेलं आणि शेषनागावरचं शयनस्थान असं वर्णन आहे.
श्यामपूर्वो दधिग्रामश्चक्रभानुपुरं तथा । संकेतं द्विपदं चैव बालक्रीडनधूसरम्
श्यामपूर, दहीचं गाव, चक्रभानूचं नगर, भेटीचं ठिकाण, दोन पाय असलेले आणि मुलांच्या खेळाने उडालेली धूळ अशी ही स्थळं सांगितली आहेत.
कामद्रुमं सुललितमुत्सुकं चापि काननम् । नानाविधरसक्रीडा नानालीलारसस्थलम्
कामद्रुम म्हणजे इच्छा पूर्ण करणारे झाड, सुंदर सजलेलं आणि उत्सुकतेने भरलेलं जंगल, विविध प्रकारच्या खेळाच्या गोडीच्या जागा आणि नानाविध लीला घडणारी ठिकाणं आहेत.
नागविस्तारविष्टंभं रहस्यद्रुममीरितम् । सहस्रपत्रकमलं गोकुलाख्यं महत्पदम्
नागांचं विस्तृत क्षेत्र, आधाराचा खांब, गुप्त झाड असं सांगितलं आहे. तसेच हजार पाकळ्यांचं कमळ, गोळकुल नावाचं महान स्थान आहे.
कर्णिकातन्महद्धाम गोविंदस्थानमुत्तमम् । तत्रोपरि स्वर्णपीठे मणिमंडपमंडितम्
त्या कमळाच्या मध्यभागी मोठं धाम आहे, गोविंदाचं श्रेष्ठ स्थान आहे. त्यावर सोन्याच्या सिंहासनावर रत्नांनी सजलेला मंडप आहे.
कर्णिकायां क्रमाद्दिक्षु विदिक्षु दलमीरितम् । यद्दलं दक्षिणे प्रोक्तं परं गुह्योत्तमोत्तमम्
त्या मध्यभागातून सर्व दिशांना आणि उपदिशांना पाकळ्या विस्तारलेल्या आहेत. दक्षिणेकडील पाकळी ही सर्वांत श्रेष्ठ आणि गुप्त मानली आहे.
तस्मिन्दले महापीठं निगमागमदुर्गमम् । योगींद्रैरपि दुष्प्रापं सर्वात्मा यच्च गोकुलम्
त्या पाकळीवर महान आसन आहे, जे वेद आणि आगम मार्गाने गाठता येत नाही. योगींद्रांनाही ते मिळवणं कठीण आहे आणि ते सर्वत्र व्यापून असलेलं गोळकुल आहे.
द्वितीयं दलमाग्नेय्यां तद्रहस्यदलं तथा । संकेतं द्विपदं चैव कुटीद्वौ तत्कुले स्थितौ
दुसरी पाकळी आग्नेय दिशेला आहे आणि तीही गुप्त आहे. तिथे भेटीचं स्थान, दोन पाय असलेले आणि त्या वंशात दोन झोपड्या स्थापन झाल्या आहेत.
पूर्वं दलं तृतीयं च प्रधानस्थानमुत्तमम् । गंगादिसर्वतीर्थानां स्पर्शाच्छतगुणं स्मृतम्
पूर्वेकडील तिसरी पाकळी ही प्रधान आणि श्रेष्ठ स्थान आहे. तिला गंगा वगैरे सर्व तीर्थांच्या स्पर्शापेक्षा शंभरपट पुण्य मिळतं असं मानलं जातं.
चतुर्थं दलमैशान्यां सिद्धपीठेऽपि तत्पदम् । व्यायामनूतनागोपी तत्र कृष्णं पतिं लभेत्
चौथी पाकळी ईशान्य दिशेला आहे आणि ती सिद्धपीठ आहे. तिथे व्यायाम केलेली गायी राखणारी मुलगी कृष्णाला पती म्हणून प्राप्त करते.
वस्त्रालंकारहरणं तद्दले समुदाहृतम् । उत्तरे पंचमं प्रोक्तं दलं सर्वदलोत्तमम्
त्या पाकळीवर वस्त्र आणि दागिन्यांची चोरी घडली आहे. उत्तरेला पाचवी पाकळी आहे, ती सर्व पाकळ्यांमध्ये श्रेष्ठ मानली जाते.
द्वादशादित्यमत्रैव दलं च कर्णिकासमम् । वायव्यां तु दलं षष्ठं तत्र कालीह्रदः स्मृतः
इथे बारा सूर्य आहेत आणि एक पाकळी मध्यभागासारखी आहे. वायव्य दिशेला सहावी पाकळी आहे, तिथे काळीचं सरोवर आहे असं स्मरणात आहे.
दलोत्तमोत्तमं चैव प्रधानं स्थानमुच्यते । सर्वोत्तमदलं चैव पश्चिमे सप्तमं स्मृतम्
सर्व पाकळ्यांमध्ये श्रेष्ठ अशी पाकळी हे मुख्य स्थान मानलं जातं. पश्चिम दिशेला सातवी आणि सर्वांत श्रेष्ठ पाकळी आहे असं स्मरणात आहे.