शेष उवाच-। इति संदेशमादाय सीतां प्रति जगत्पतेः । आह लक्ष्मण आत्मेशमानतः प्रणयाद्धरौ
शेष म्हणाला: जगाचा स्वामी राम यांनी सीतेसाठी दिलेला संदेश घेऊन, लक्ष्मण प्रेमाने वाकून आपल्या आत्म्याच्या प्रभूला बोलला.
सीतानयनमुद्दिश्य प्रसन्नस्त्वं यदूचिवान् । कथयिष्यामि तद्वाक्यं विनयेन समन्वितम्
सीतेला आणण्याबद्दल तुम्ही प्रसन्न मनाने जे बोललात, ते शब्द मी नम्रतेने सांगीन.
इत्युक्त्वा पादयोर्नत्वा रघुनाथस्य लक्ष्मणः । जगाम त्वरितः सीतां रथे तिष्ठन्महाजवे
असे म्हणून, रघुनाथाच्या पायांवर वाकून, लक्ष्मण वेगाने रथावरून सीतेकडे निघून गेला.
वाल्मीकिः श्रीयुतौ वीक्ष्य रामपुत्रौ महौजसौ । उवाच स्मितमाधाय मुखं कृत्वा मनोहरम्
वाल्मिकींनी, तेजस्वी रामपुत्रांना पाहून, मोहक हास्याने सुंदर चेहरा करत त्यांच्याशी बोलायला सुरुवात केली.
युवां प्रगायतां पुत्रौ रामचारित्रमद्भुतम् । वीणां प्रवादयंतौ च कलगानेन शोभितम्
माझ्या मुलांनो, तुम्ही दोघे वीणेवर मधुर गाणे वाजवत, रामाच्या अद्भुत चरित्राचे गायन करा.
इत्यक्तौ तौ सुतौ रामचारित्रं बहुपुण्यदम् । अगायतां महाभागौ सुवाक्यपदचित्रितम्
म्हणून ते दोन्ही तेजस्वी पुत्र, सुंदर आणि योग्य शब्दांनी सजवलेले, पुण्य देणारे रामचरित्र गाऊ लागले.
यस्मिन्धर्मविधिः साक्षात्पातिव्रत्यं तु यत्स्थितम् । भ्रातृस्नेहो महान्यत्र गुरुभक्तिस्तथैव च
ज्यात धर्माचे पालन प्रत्यक्ष दिसते, पातिव्रत्याचे महत्त्व आहे, भावंडांचे प्रेम मोठे आहे, आणि गुरुंची भक्तीही तितकीच आहे.
स्वामिसेवकयोर्यत्र नीतिर्मूर्तिमती किल । अधर्मकरशास्तिं वै यत्र साक्षाद्रघूद्वहात्
जिथे स्वामी आणि सेवक यांच्यात योग्य वागणूक साकारली आहे, आणि जिथे अधर्म करणाऱ्यांना रघुकुळातील थोर पुरुषाकडून शिक्षा मिळते.
तद्गानेन जगद्व्याप्तं दिवि देवा अपि स्थिताः । किन्नरा अपि यद्गानं श्रुत्वा मूर्च्छामिताः क्षणात्
त्या गाण्याने सगळं जग भारून गेलं; देवसुद्धा आकाशात थांबले, आणि किंनरांनी ते गाणं ऐकताच क्षणात भान हरपलं.
वीणायारणितं श्रुत्वा तालमानेन शोभितम् । निखिला परिषत्तत्र शालभं जीवचित्रिता
वीणेचा गोड आवाज आणि सुंदर ताल ऐकून तिथली सगळी सभा जणू जिवंत चित्रासारखी स्तब्ध झाली.
हर्षादश्रूणिमुंचंतो रामाद्या भूमिपास्तथा । तद्गानपंचमालापमोहिताश्चित्रितोपमाः
राम आणि इतर राजे आनंदाने डोळ्यांतून अश्रू सोडत होते; त्या गाण्याच्या पंचम सुरांनी त्यांना मोहून टाकलं, आणि त्यांच्या मनात अजब उपमा उमटल्या.
तत्र रामः सुतौ दृष्ट्वा महागानविमोहकौ । अदात्ताभ्यां सुवर्णस्य लक्षं लक्षं पृथक्पृथक्
तिथे रामाने आपल्या दोन मुलांना त्या अद्भुत गाण्याने इतके हरवलेले पाहून, प्रत्येकीला वेगवेगळं एक लक्ष सोनं दिलं.
तदा दानपरं दृष्ट्वा वाल्मीकिं मुनिसत्तमम् । अब्रूतां प्रहसंतौ तौ किंचिद्वक्रभ्रुवौ ततः
त्यांच्या दानावर लक्ष ठेवून, श्रेष्ठ ऋषी वाल्मीकी हसत, किंचित वक्र भुवया करून, त्या दोघांना म्हणाले.
मुने महानयोनेन क्रियते भूमिपेन वै । यदावाभ्यां सुवर्णानि दातुमिच्छति लोभयन्
मुनिवर, राजा आम्हाला सोनं देऊन आमचं मन वळवू पाहतो, यात त्याला कोणतं मोठं पुण्य मिळतं?
प्रतिग्रहो ब्राह्मणानां शस्यते नेतरेषु वै । प्रतिग्रहपरो राजा नरकायैव कल्पते
ब्राह्मणांसाठी दान घेणं योग्य आहे, इतरांसाठी नाही; जो राजा नेहमी दान घेत राहतो, तो नरकातच जातो.
आवयोः कृपया मुक्तं राज्यं भुंक्ते महीपतिः । कथं दातुं सुवर्णानि वांछति श्रेयसांचितः
आमच्या कृपेने राजा आपलं राज्य सुखाने भोगतो; मग एवढं पुण्यसंचय असूनही तो आम्हाला सोनं द्यावं असं का वाटतं?
इत्युक्तवंतौ तौ दृष्ट्वा वाल्मीकिः कृपयायुतः । अशंसद्युष्मत्पितरं जानीथां नीतिवित्तमौ
त्यांनी असं बोलताना पाहून, करुणेने भरलेले वाल्मीकी म्हणाले, 'तुमचे वडील किती नीतीवान आहेत, हे तुम्ही जाणून घ्या.'
इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं बालकौ नृपपादयोः । लग्नौ विनयसंयुक्तौ मातृभक्त्यातिनिर्मलौ
मुनिंचं बोलणं ऐकून, दोन्ही मुले अत्यंत नम्रतेने, आईवर नितांत भक्ती ठेवून, राजाच्या पायाशी वाकली.
रामो बालौ दृढं स्वांगे परिरभ्य मुदान्वितः । मेने स्त्रियास्तदा धर्मौ मूर्तिमंतावुपस्थितौ
रामाने दोन्ही मुलांना आनंदाने घट्ट मिठी मारली आणि त्या क्षणी त्यांना स्त्रीरूपातील धर्माचं मूर्तिमंत रूप समजलं.
सभापि रामसुतयोर्वीक्ष्य वक्त्रे मनोरमे । जानकीपतिभक्तित्वं सत्यं मेने मुनीश्वर
सभेतल्या सर्वांनी आणि महान ऋषींनीही, रामाच्या मुलांच्या मोहक चेहऱ्याकडे पाहून, त्यांची जानकीपतीवरील खरी भक्ती ओळखली.
इति शेषमुखप्रोक्तं श्रुत्वा वात्स्यायनोऽब्रवीत् । रामायणं श्रोतुमनाः सर्वधर्मसमन्वितम्
शेषाचं बोलणं ऐकून, सर्व धर्मांनी युक्त असलेलं रामायण ऐकायची इच्छा वत्स्यायनाने व्यक्त केली.
वात्स्यायन उवाच। कस्मिन्काले कृतं स्वामिन्रामायणमिदं महत् । कस्माच्चकार किन्तत्र वर्णनं तद्वदस्व मे
वत्स्यायन म्हणाले, 'स्वामी, हे महान रामायण कधी रचलं गेलं? कोणी केलं? त्यात काय वर्णन आहे, ते मला सांगा.'
शेष उवाच-। एकदा गतवान्विप्रो वाल्मीकिर्विपिनं महत् । यत्र तालास्तमालाश्च किंशुका यत्र पुष्पिताः
शेष म्हणाले, 'एकदा वाल्मीकी ऋषी मोठ्या अरण्यात गेले, जिथे ताड, तमाळ आणि फुललेल्या किंशुक झाडांची रांग होती.'
केतकी यत्र रजसा कुर्वती सौरभं वनम् । शशिप्रभेव महती दृश्यते शुभ्रकर्णभृत् । चंपकोबकुलश्चापि कोविदारः कुरंटकः
तिथे केतकीच्या परागाने सारा वन सुगंधित झाला होता; चंद्रासारख्या शुभ्र फुलांनी झाडं उजळून गेली होती, आणि चंपक, बकुळ, कोविदार, कुरंटक अशी झाडं होती.
अनेके पुष्पिता यत्र पादपाः शोभने वने । कोकिलानां विरावेण षट्पदानां च शब्दितैः
त्या सुंदर वनात असंख्य फुललेली झाडं होती, कोकिळांच्या गोड आवाजाने आणि मधमाशांच्या गुंजारवाने सारा परिसर निनादत होता.
संघुष्टं सर्वतो रम्यं मनोहरवयोन्वितम् । तत्र क्रौंचयुगं रम्यं कामबाणप्रपीडितम्
सगळीकडे रमणीय आणि मनमोहक आवाजांनी ते अरण्य भरून गेलं होतं; तिथे एक क्रौंच पक्ष्याचं जोडलं, कामबाणांनी व्याकुळ झालेलं, राहत होतं.
परस्परं प्रहृषितं रेमे स्निग्धतया स्थितम् । तदा व्याधः समागत्य तयोरेकं मनोहरम्
त्या दोघांनी एकमेकांत प्रेमाने रमायला सुरुवात केली होती. दोघेही एकत्र, आपुलकीने आनंदात होते. तेव्हा एक शिकारी तिथे आला आणि त्यातील एक सुंदर पक्षी पाहिला.
अवधीन्निर्दयः कश्चिन्मांसास्वादनलोलुपः । तदा क्रौंची व्याधहतं स्वपतिं वीक्ष्य दुःखिता
मांसाची चव घ्यायला लालायित असलेल्या त्या निर्दयी शिकाऱ्याने त्यातील एक पक्षी ठार मारला. तेव्हा त्या क्रौंचीने आपल्या जोडीदाराला मारलेले पाहून ती फार दुःखी झाली.
विललाप भृशं दुःखान्मुंचंती रावमुच्चकैः । तदा मुनिः प्रकुपितो निषादं क्रौंचघातकम्
ती दुःखाने मोठ्याने ओरडत रडू लागली. तिच्या त्या आक्रोशाने व्याकुळ होऊन, त्या क्रौंचाचा वध करणाऱ्या शिकाऱ्यावर त्या ऋषीला राग आला.
शशाप वार्युपस्पृश्य सरितः पावनं शुभम् । मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः
त्या ऋषीने पवित्र नदीचे पाणी स्पर्श करून त्या शिकाऱ्याला शाप दिला – 'अरे निषाद, तू कधीही शाश्वत प्रतिष्ठा मिळवू शकणार नाहीस.'