शेष उवाच-। इतिविज्ञापनां देवी श्रुत्वा सीता तमाह सा । नाहं कीर्तिकरी राज्ञो ह्यपकीर्तिः स्वयं त्वहम्
शेष म्हणाला: हे ऐकून, सीतेने त्याला उत्तर दिले—'मी राजाला कीर्ती देणारी नाही; उलट, मी त्याची लाज आहे.'
किं मया तस्य साध्यं स्याद्धर्मकामार्थशून्यया । सत्येवं भवतां भूपे को विश्वासो निरंकुशे
'धर्म, काम आणि अर्थ नसताना मी त्याच्यासाठी काय करू शकते? खरंच, राजन, माझ्यावर पूर्ण विश्वास कसा ठेवता येईल?'
प्रत्यक्षा वा परोक्षा वा भर्तुर्दोषा मनःस्थिताः । न वाच्या जातु मादृश्या कल्याणकुलजातया
'पतीचे दोष प्रत्यक्ष असोत किंवा अप्रत्यक्ष, माझ्यासारख्या कुलीन स्त्रीने ते कधीच बोलू नयेत.'
पाणिग्रहणकाले मे यद्रूपो हृदये स्थितः । तद्रूपो हृदयान्नासौ कदाचिदपसर्पति
'लग्नाच्या वेळी माझ्या मनात जो रूप होता, तेच रूप माझ्या हृदयातून कधीच जात नाही.'
लक्ष्मणेमौ कुमारौ मे तत्तेजोंशसमुद्भवौ । वंशांकुरौ महाशूरौ धनुर्विद्याविशारदौ
'लक्ष्मण, हे माझे दोन कुमार त्याच्या तेजाचा अंश घेऊन जन्मले आहेत; हे वंशाचे अंकुर, मोठे शूर आणि धनुर्विद्येत पारंगत आहेत.'
नीत्वा पितुः समीपं तु लालनीयौ प्रयत्नतः । तपसाराधयिष्यामि रामं काममिह स्थिता
'त्यांना वडिलांकडे नेऊन काळजीपूर्वक वाढवावे; मी येथे राहून तप करून रामाची उपासना करीन.'
वाच्यं त्वया महाभाग पूज्यपादाभिवंदनम् । सर्वेभ्यः कुशलं चापि गत्वेतो मदपेक्षया
'हे भाग्यवान, सर्वांना माझ्या वतीने पूज्य पायांना नमस्कार सांग आणि माझ्या वतीने कुशलता विचार.'
पुत्रौ समादिशत्सीता गच्छतं पितुरंतिकम् । शुश्रूषणीय एवासौ भवद्भ्यां स्वपदप्रदः
सीतेने आपल्या मुलांना सांगितले—'वडिलांकडे जा; त्यांचीच सेवा तुम्ही दोघांनी करावी, कारण तेच स्वतःचे स्थान देणारे आहेत.'
आज्ञप्तावप्यनिच्छंतौ तौ कुमारौ कुशीलवौ । वाल्मीकिवचनात्तत्र जग्मतुश्च सलक्ष्मणौ
आज्ञा असूनही कुश आणि लव हे कुमार जावयास इच्छुक नव्हते; पण वाल्मीकींच्या शब्दावर ते लक्ष्मणासह तिथे गेले.
वाल्मीकेरेव पादाब्जसमीपं तत्सुतौ गतौ । लक्ष्मणोऽपि ववंदे तं गत्वा बालकसंयुतः
ते दोघे वाल्मीकींच्या कमळासारख्या पायाजवळ गेले; लक्ष्मणही मुलांना घेऊन तिथे जाऊन त्यांना वंदन केला.
वाल्मीकिर्लक्ष्मणस्तौ तु कुमारौ मिलिता अमी । सभायां संस्थितं रामं ज्ञात्वा ते जग्मुरुत्सुकाः
वाल्मिकी आणि लक्ष्मण, हे दोघे राजकुमार एकत्र येऊन, सभेत उभा असलेला राम ओळखून, उत्कंठेने त्याच्याकडे गेले.
लक्ष्मणः प्रणिपत्याथ सीतावाक्यादिसर्वशः । कथयामास रामाय हर्षशोकयुतः सुधीः
लक्ष्मणाने नम्रपणे वाकून, सीतेचे सर्व शब्द रामाला सांगितले, त्याचे मन आनंद आणि दुःख यांनी भरलेले होते.
सीतासंदेशवाक्येभ्यो रामो मूर्च्छां समन्वभूत् । संज्ञामवाप्य चोवाच लक्ष्मणं नयकोविदम्
सीतेच्या संदेशामुळे रामाला चक्कर आली; शुद्धीवर येऊन त्याने योग्य सल्ला देणाऱ्या लक्ष्मणाशी बोलले.
गच्छ मित्र पुनस्तत्र यत्नेन महता च ताम् । शीघ्रमानय भद्रं ते मद्वाक्यानि निवेद्य च
मित्रा, तू पुन्हा त्या ठिकाणी मोठ्या प्रयत्नाने जा, आणि तिला लवकर घेऊन ये. माझे शब्द तिला सांग, आणि तुला सर्व शुभ होवो.
अरण्ये किं तपस्यंत्या गतिरन्या विचिंतिता । श्रुता दृष्टाथ वा मत्तो यन्नागच्छसि जानकि
जाणकी, तू वनात तप करत असताना दुसरा काही मार्ग ठरवला आहेस का? मी काही बोललो किंवा केले म्हणून तू येत नाहीस का?
त्वदिच्छया त्वमेवेतो गतारण्यं मुनिप्रियम् । पूजिता मुनिपत्न्यस्ता दृष्टा मुनिगणास्त्वया
तू स्वतःच्या इच्छेनेच, ऋषीप्रिय अशा त्या वनात गेलीस. तिथे ऋषींच्या पत्नींकडून सन्मान मिळवला, आणि ऋषींच्या समुदायाला पाहिले.
पूर्णो मनोरथस्तेऽद्य किं नागच्छसि भामिनि । न दोषं मयि पश्येस्त्वं स्वात्मेच्छाया विलोकनात्
आज तुझे मनातील इच्छापूर्ती झाली आहे, सुंदर सिये, तरीही तू का येत नाहीस? तुझ्या स्वतःच्या इच्छेप्रमाणे मी वागलो म्हणून माझ्यात दोष पाहू नकोस.
गत्वा गत्वाथ वामोरु पतिरेव गतिः स्त्रियाः । निर्गुणोपि गुणांभोधिः किंपुनर्मनसेप्सितः
ओ नाजूक कटिप्रदेश असलेल्या सिये, पुन्हा पुन्हा सांगतो, स्त्रीसाठी नवरा हाच खरा आधार असतो; तो गुणहीन असला तरी गुणांचा सागर असतो, आणि मनाने आवडणारा असेल तर किती अधिक!
याया क्रियाकुलस्त्रीणां सासा पत्युः प्रतुष्टये । पूर्वमेवप्रतुष्टोऽहमिदानीं सुतरां त्वयि
जी स्त्री आपल्या कर्तव्यांत व्यस्त असते, ती पतीच्या समाधानासाठीच प्रयत्न करते; मी आधीच तुझ्यावर संतुष्ट होतो, आणि आता तर अधिकच आहे.
यागो जपस्तपोदानं व्रतं तीर्थं दयादिकम् । देवाश्च मयि संतुष्टे तुष्टमेतदसंशयम्
यज्ञ, जप, तप, दान, व्रत, तीर्थयात्रा, दया वगैरे—या सगळ्यांनी देवता तृप्त होतात, पण मी तृप्त झालो की ते नक्कीच तृप्त होतात.
शेष उवाच-। इति संदेशमादाय सीतां प्रति जगत्पतेः । आह लक्ष्मण आत्मेशमानतः प्रणयाद्धरौ
शेष म्हणाला: जगाचा स्वामी राम यांनी सीतेसाठी दिलेला संदेश घेऊन, लक्ष्मण प्रेमाने वाकून आपल्या आत्म्याच्या प्रभूला बोलला.
सीतानयनमुद्दिश्य प्रसन्नस्त्वं यदूचिवान् । कथयिष्यामि तद्वाक्यं विनयेन समन्वितम्
सीतेला आणण्याबद्दल तुम्ही प्रसन्न मनाने जे बोललात, ते शब्द मी नम्रतेने सांगीन.
इत्युक्त्वा पादयोर्नत्वा रघुनाथस्य लक्ष्मणः । जगाम त्वरितः सीतां रथे तिष्ठन्महाजवे
असे म्हणून, रघुनाथाच्या पायांवर वाकून, लक्ष्मण वेगाने रथावरून सीतेकडे निघून गेला.
वाल्मीकिः श्रीयुतौ वीक्ष्य रामपुत्रौ महौजसौ । उवाच स्मितमाधाय मुखं कृत्वा मनोहरम्
वाल्मिकींनी, तेजस्वी रामपुत्रांना पाहून, मोहक हास्याने सुंदर चेहरा करत त्यांच्याशी बोलायला सुरुवात केली.
युवां प्रगायतां पुत्रौ रामचारित्रमद्भुतम् । वीणां प्रवादयंतौ च कलगानेन शोभितम्
माझ्या मुलांनो, तुम्ही दोघे वीणेवर मधुर गाणे वाजवत, रामाच्या अद्भुत चरित्राचे गायन करा.
इत्यक्तौ तौ सुतौ रामचारित्रं बहुपुण्यदम् । अगायतां महाभागौ सुवाक्यपदचित्रितम्
म्हणून ते दोन्ही तेजस्वी पुत्र, सुंदर आणि योग्य शब्दांनी सजवलेले, पुण्य देणारे रामचरित्र गाऊ लागले.
यस्मिन्धर्मविधिः साक्षात्पातिव्रत्यं तु यत्स्थितम् । भ्रातृस्नेहो महान्यत्र गुरुभक्तिस्तथैव च
ज्यात धर्माचे पालन प्रत्यक्ष दिसते, पातिव्रत्याचे महत्त्व आहे, भावंडांचे प्रेम मोठे आहे, आणि गुरुंची भक्तीही तितकीच आहे.
स्वामिसेवकयोर्यत्र नीतिर्मूर्तिमती किल । अधर्मकरशास्तिं वै यत्र साक्षाद्रघूद्वहात्
जिथे स्वामी आणि सेवक यांच्यात योग्य वागणूक साकारली आहे, आणि जिथे अधर्म करणाऱ्यांना रघुकुळातील थोर पुरुषाकडून शिक्षा मिळते.
तद्गानेन जगद्व्याप्तं दिवि देवा अपि स्थिताः । किन्नरा अपि यद्गानं श्रुत्वा मूर्च्छामिताः क्षणात्
त्या गाण्याने सगळं जग भारून गेलं; देवसुद्धा आकाशात थांबले, आणि किंनरांनी ते गाणं ऐकताच क्षणात भान हरपलं.
वीणायारणितं श्रुत्वा तालमानेन शोभितम् । निखिला परिषत्तत्र शालभं जीवचित्रिता
वीणेचा गोड आवाज आणि सुंदर ताल ऐकून तिथली सगळी सभा जणू जिवंत चित्रासारखी स्तब्ध झाली.