धनुर्भंगे मतिभ्रंशे कैकय्या मरणे पितुः । अरण्यगमने तत्र हरणे तव वारिधेः
धनुष्यभंग, बुद्धीचा भ्रम, कैकेयीमुळे पित्याचा मृत्यू, वनवास, आणि समुद्रराजाने तुझं अपहरण—
तरणे रक्षसां भर्तुर्मारणेऽपि रणेरणे । सहायीभवने मह्यमृक्षवानररक्षसाम्
समुद्र पार करणं, राक्षसाधिपतीचा युद्धात वध, आणि माझ्यासाठी अस्वल, वानर, राक्षस अशा मित्रांची साथ मिळणं—
लाभे तव प्रतिज्ञायाः सत्यत्वे च सतीमणे । पुनः स्वबंधुसंबंधे राज्यप्राप्तौ च भामिनि
तुझ्या प्रतिज्ञेची पूर्तता, सत्यता, पुन्हा नातेवाईकांशी संबंध, आणि सुंदरि, राज्यप्राप्ती—
पुनः प्रियावियोगे च कारणं यदवारणम् । प्रसीदति तदेवाद्य संयोगे पुनरावयोः
पुन्हा प्रियजनांपासून वेगळं होणं, त्यामागचं कारण, ह्याचं फल आज आपला पुन्हा एकत्र येणं आहे.
वेदोऽन्यथा कृतो येन लोकोत्पत्ति लयौ यतः । लोकाननुगतस्तस्मात्कारणं प्रथमं त्वहम्
ज्याने वेद वेगळा केला, ज्याच्यापासून सृष्टीची उत्पत्ती आणि लय होते; लोक माझ्या मागे येतात, म्हणून मीच पहिलं कारण आहे.
अदृष्टमनुवर्तंते लोकाः संप्रतिबोधकाः । भोगेन जीर्यतेऽदृष्टं तत्तद्भुक्तं त्वया वने
लोक अदृश्य शक्तीचं अनुसरण करतात, तीच त्यांना जागं करते; भोगामुळे ती अदृश्य शक्ती कमी होते, आणि वनात तुझ्यावर जे घडलं, ते संपलं.
स्नेहोऽकारणकः सीते वर्धमानो मम त्वयि । लोकादृष्टे तिरस्कृत्य त्वामाह्वयत आदरात्
सीते, तुझ्यावरील माझं प्रेम कोणत्याही कारणाशिवाय वाढतच राहतं; जगाच्या अदृश्य नियतीकडे दुर्लक्ष करून मी तुला प्रेमाने हाक मारतो.
शङ्कितेनापि दोषेण स्नेहनैर्मल्यमज्जनम् । भवतीति स वै शुद्ध आस्वाद्यो विबुधैः सदा
दोषाची शंका आली तरी, प्रेमाची शुद्धता अधिकच निखळ होते; म्हणूनच, हे प्रेम नेहमी शुद्ध आणि ज्ञानी लोकांना आनंद देणारं असतं.
स्नेहशुद्धिरियं भद्रे कृता मे त्वयि नान्यथा । मंतव्यं रक्षितोऽप्येष लोकः शिष्टानुवर्तिना
हे सौम्ये, तुझ्यावरचं माझं प्रेम शुद्ध केलं आहे, दुसऱ्या कुणासाठी नाही; असं समजावं की, सज्जनांचा आदर्श पाळणाऱ्यांमुळेच हा जग टिकून आहे.
आवयोर्निंदया देवि सर्वावस्था सुशुद्धये । लोको नश्येद्धि संमूढश्चरितैर्महतामयम्
देवी, आपली निंदा जरी झाली तरी, प्रत्येक अवस्थेत शुद्धता मिळते; नाहीतर, मोठ्या लोकांच्या वागण्यामुळे हा जग गोंधळून नष्ट झाला असता.
आवयोरुज्ज्वला कीर्तिरावयोरुज्ज्वलो रसः । आवयोरुज्ज्वलौ वंशावावयोरुज्ज्वलाः क्रियाः
आपली कीर्ती उज्ज्वल आहे, आपला रस उज्ज्वल आहे, आपली वंश उज्ज्वल आहे, आणि आपली कृत्येही उज्ज्वल आहेत.
भवेयुरावयोः कीर्तिर्गायका उज्ज्वला भुवि । आवयोर्भक्तिमंतो ये ते यांत्यंते भवांबुधेः
आपली उज्ज्वल कीर्ती पृथ्वीवर गायली जावी; आपल्यावर भक्ती असणारे लोक या जन्ममरणाच्या समुद्राचा शेवट गाठतात.
इत्युक्ता भवती तेन प्रीयमाणेन ते गुणैः । पत्युः पादांबुजे द्रष्टुं करोतु सदयं मनः
त्याने तुझ्या गुणांनी आनंदलेला असता, असे सांगितल्यावर, तुझे मन दयाळूपणे पतीच्या कमळासारख्या पायांकडे वळावे.
वासांसि रमणीयानि भूषणानि महांति च । अंगरागस्तथा गंधा मनोज्ञास्त्वयि योजिताः
सुंदर वस्त्रे, मोठी दागिने, अंगाला लावायचे सुगंधी लेप आणि मनमोहक सुवास तुझ्यावर घातले आहेत.
रथो दास्यश्च रामेण प्रेषिता उत्सवायते । छत्रं च चामरे शुभ्रे गजा अश्वाश्च शोभने
उत्सवासाठी रामाने रथ आणि दासी पाठवल्या आहेत; शुभ्र छत्र, स्वच्छ चामरे, तसेच देखणे हत्ती आणि घोडेही पाठवले आहेत.
स्तूयमाना द्विजश्रेष्ठैः सूतमागधबंदिभिः । वंद्यमाना पुरस्त्रीभिः सेव्यमाना च योद्धृभिः
श्रेष्ठ ब्राह्मण, सूत, मागध आणि बंदी यांनी तुझी स्तुती केली; नगरातील स्त्रिया तुझे स्वागत करीत होत्या आणि वीरांनी तुझी सेवा केली.
पुष्पैः संछाद्यमाना च देवीदेवांगनादिभिः । धनानि ददती तेभ्यो द्विजातिभ्यो यथेप्सितम्
देवी, देवांगना आणि अप्सरा यांनी तुला फुलांनी झाकले; त्यांना आणि द्विजांना हवी तशी संपत्ती तू दिलीस.
गजारूढौ कुमारौ च पुरस्कृत्य जनेश्वरी । मयानुगम्यमाना च गच्छायोध्यां निजां पुरीम्
लोकांची राणी, तुझ्या पुढे हत्तीवर बसलेले तुझे कुमार, आणि माझ्या पाठोपाठ, तू आपल्या अयोध्या या नगरीत गेलीस.
त्वयि तत्र गतायां तु संगतायां प्रियेण ते । सर्वासां राजनारीणामागतानां च सर्वशः
तू तिथे गेल्यावर आणि प्रिय पतीशी भेटल्यावर, सर्व राजघराण्यातील स्त्रिया आणि आलेल्या सर्वजणी
सर्वासामृषिपत्नीनां कौसलानां तथैव च । मंगलैर्वाद्यगीताद्यैर्भवत्वद्य महोत्सवः
—सर्व ऋषिपत्न्या आणि कोसल देशातील स्त्रिया— यांनी आज तुझ्यासाठी मंगल वाद्य, गीते आणि इतर संगीताने मोठा उत्सव केला.
शेष उवाच-। इतिविज्ञापनां देवी श्रुत्वा सीता तमाह सा । नाहं कीर्तिकरी राज्ञो ह्यपकीर्तिः स्वयं त्वहम्
शेष म्हणाला: हे ऐकून, सीतेने त्याला उत्तर दिले—'मी राजाला कीर्ती देणारी नाही; उलट, मी त्याची लाज आहे.'
किं मया तस्य साध्यं स्याद्धर्मकामार्थशून्यया । सत्येवं भवतां भूपे को विश्वासो निरंकुशे
'धर्म, काम आणि अर्थ नसताना मी त्याच्यासाठी काय करू शकते? खरंच, राजन, माझ्यावर पूर्ण विश्वास कसा ठेवता येईल?'
प्रत्यक्षा वा परोक्षा वा भर्तुर्दोषा मनःस्थिताः । न वाच्या जातु मादृश्या कल्याणकुलजातया
'पतीचे दोष प्रत्यक्ष असोत किंवा अप्रत्यक्ष, माझ्यासारख्या कुलीन स्त्रीने ते कधीच बोलू नयेत.'
पाणिग्रहणकाले मे यद्रूपो हृदये स्थितः । तद्रूपो हृदयान्नासौ कदाचिदपसर्पति
'लग्नाच्या वेळी माझ्या मनात जो रूप होता, तेच रूप माझ्या हृदयातून कधीच जात नाही.'
लक्ष्मणेमौ कुमारौ मे तत्तेजोंशसमुद्भवौ । वंशांकुरौ महाशूरौ धनुर्विद्याविशारदौ
'लक्ष्मण, हे माझे दोन कुमार त्याच्या तेजाचा अंश घेऊन जन्मले आहेत; हे वंशाचे अंकुर, मोठे शूर आणि धनुर्विद्येत पारंगत आहेत.'
नीत्वा पितुः समीपं तु लालनीयौ प्रयत्नतः । तपसाराधयिष्यामि रामं काममिह स्थिता
'त्यांना वडिलांकडे नेऊन काळजीपूर्वक वाढवावे; मी येथे राहून तप करून रामाची उपासना करीन.'
वाच्यं त्वया महाभाग पूज्यपादाभिवंदनम् । सर्वेभ्यः कुशलं चापि गत्वेतो मदपेक्षया
'हे भाग्यवान, सर्वांना माझ्या वतीने पूज्य पायांना नमस्कार सांग आणि माझ्या वतीने कुशलता विचार.'
पुत्रौ समादिशत्सीता गच्छतं पितुरंतिकम् । शुश्रूषणीय एवासौ भवद्भ्यां स्वपदप्रदः
सीतेने आपल्या मुलांना सांगितले—'वडिलांकडे जा; त्यांचीच सेवा तुम्ही दोघांनी करावी, कारण तेच स्वतःचे स्थान देणारे आहेत.'
आज्ञप्तावप्यनिच्छंतौ तौ कुमारौ कुशीलवौ । वाल्मीकिवचनात्तत्र जग्मतुश्च सलक्ष्मणौ
आज्ञा असूनही कुश आणि लव हे कुमार जावयास इच्छुक नव्हते; पण वाल्मीकींच्या शब्दावर ते लक्ष्मणासह तिथे गेले.
वाल्मीकेरेव पादाब्जसमीपं तत्सुतौ गतौ । लक्ष्मणोऽपि ववंदे तं गत्वा बालकसंयुतः
ते दोघे वाल्मीकींच्या कमळासारख्या पायाजवळ गेले; लक्ष्मणही मुलांना घेऊन तिथे जाऊन त्यांना वंदन केला.