पपात पादयोस्तस्या वेपमानाखिलांगकः । उत्थापितस्तया देव्या प्रीतिविह्वलया स च
त्याने तिच्या पायांवर पडून, संपूर्ण शरीर थरथरत होते; आणि त्या देवीने, प्रेमाने भरलेल्या मनाने, त्याला उचलून घेतले.
किमर्थमागतः सौम्य वनं मुनिजनप्रियम् । आस्ते स कुशली देवः कौसल्याशुक्तिमौक्तिकः
सौम्य, तू या ऋषीप्रिय वनात कशासाठी आला आहेस? कौसल्येच्या शिंपल्यातील मोतीसारखा राजा सुखरूप आहे ना?
अरोषो मयि कश्चित्स कीर्त्या केवलयादृतः । कीर्त्यते सर्वलोकैश्च कल्याणगुणसागरः
त्याला माझ्यावर काही राग आहे का, की तो फक्त कीर्तीमुळेच सन्मानित आहे? सर्व लोक ज्याची स्तुती करतात, तो शुभगुणांचा सागर आहे.
अकीर्तिभीतिमापन्नस्त्यक्तुं मां त्वां नियुक्तवान् । यदि ततश्च लोकेषु कीर्तिस्तस्यामलाभवत्
कीर्तीची भीती वाटून त्याने तुला मला सोडायला सांगितले; म्हणून त्याची कीर्ती जगात निर्मळ राहिली.
मृत्वापि पतिसत्कीर्तिं कुर्वंत्या मे हि सुस्थिरा । पतिसामीप्यमेवाशु भूयादेव हि देवर
मरणानंतरही निष्ठावान पत्नी पतीची कीर्ती वाढवते; देवर, मला लवकरच पतीच्या सान्निध्यात जावे मिळो.
त्यक्तयापि मया तेन नासौ त्यक्तो मनागपि । फलं हि साधनायत्तं हेतुः फलवशो न तु
त्याने मला सोडले असले तरी मी कधीच त्याला मनाने सोडले नाही; कारण फळ हे प्रयत्नावर अवलंबून असते, फक्त परिणामावर नाही.
कौसल्याशल्यशून्यासौ कृपापूर्णा सदा मयि । आस्ते कुशलिनी यस्याः पुत्रस्त्रैलोक्यपालकः
कौसल्या, जी माझ्यावर नेहमी दयाळू आणि दुःखरहित आहे, ती सुखरूप आहे, ज्याचा पुत्र त्रैलोक्याचा रक्षक आहे.
सर्वे कुशलिनः संति भरताद्याश्च बांधवाः । सुमित्रा च महाभागा यस्याः प्राणादहं प्रिया
सर्वजण — भरत आणि इतर नातेवाईक, आणि ज्यांच्यासाठी मी प्राणाहून प्रिय आहे ती पुण्यवती सुमित्रा — सर्वजण सुखरूप आहेत.
मद्वत्किं त्वमपि त्यक्तः सर्वलोकेषु कीर्तये । राज्ञः किं दुस्त्यजं तस्य स्वात्मापि यस्य न प्रियः
माझ्यासारखे तुलाही कीर्तीच्या हेतूने सर्व लोकांसाठी सोडण्यात आले का? ज्याला स्वतःचाही मोह नाही, त्याच्यासाठी काय सोडणे कठीण आहे?
इत्येवं बहुधा पृष्टस्तया रामानुजः सताम् । उवाच कुशली देवः कुशलं त्वयि पृच्छति
अशी अनेक प्रकारे विचारणा केल्यावर, रामाचा भाऊ म्हणाला, 'राजा सुखरूप आहे आणि तुझी चौकशी करतो.'
कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः । पप्रच्छुः कुशलं देवि प्रीत्या त्वामाशिषा सह
कौसल्या, सुमित्रा आणि इतर राजकन्या, हे देवी, प्रेमाने तुझ्या कुशलतेची विचारपूस करतात आणि आशीर्वादही पाठवतात.
कुशलप्रश्नपूर्वं हि तव पादाभिवंदनम् । निवेदयामि शत्रुघ्न भरताभ्यां कृतं शुभे
शत्रुघ्न आणि भरत यांनी तुझ्या पायांना वंदन करून, तुझ्या कुशलतेची विचारपूस आणि शुभेच्छा दिल्या आहेत, हे शुभे.
गुरुभिर्गुरुपत्नीभिः सर्वाभिरपि ते शुभे । दत्ताशीः कुशलप्रश्नः कृतश्च त्वयि जानकि
गुरु आणि त्यांच्या पत्नींसह सर्वांनी, हे शुभे जानकी, तुझ्या कुशलतेची विचारपूस केली आणि आशीर्वाद दिले.
आकारयति देवस्त्वां निर्व्यलीकेन चात्मवान् । अलभ्यान्यरतिस्त्वत्तोऽन्यत्र सर्वत्र भामिनि
राजा तुला प्रामाणिकपणे बोलावतो; तुझ्याशिवाय, हे तेजस्विनी, त्याला कुठेच आनंद मिळत नाही.
शून्या एव दिशः सर्वास्त्वां विना जनकात्मजे । पश्यन्रोदिति नाथो नो रोदयन्नितरानपि
जनकनंदिनी, तुझ्यावाचून सगळ्या दिशा ओकड्या वाटतात; प्रभू तुला शोधताना रडतो, पण इतरांना मात्र तो रडवत नाही.
यत्र देवि स्थितासि त्वं नित्यं स्मरति राघवः । अशून्यं तु तमेवासौ मन्यमानो विदेहजे
देवी, जिथे तू वसतेस तिथेच राघव नेहमी तुझी आठवण काढतो; म्हणूनच, विदेहनंदिनी, त्याला तेच ठिकाण रिकामं वाटत नाही.
धन्योऽयमाश्रमो जातो वाल्मीकेर्यत्र जानकी । कालं क्षपति वार्ताभिर्मदीयाभिर्वदन्निति
वाल्मीकींचा हा आश्रम धन्य आहे, कारण इथे जानकी राहते; तो माझ्या गोष्टी सांगत, बोलत बोलत वेळ घालवतो.
उक्तवान्यद्रुदन्किंचित्स्वामी नस्त्वयि तच्छृणु । व्यक्तीभवति वक्तुर्यद्धृद्गतं तदसंशयम्
स्वामीने तुझ्याबद्दल दुःखात आणखी काही बोललंय, ते ऐक; ज्याच्या हृदयात जे असतं, ते बोलणाऱ्याच्या शब्दांत नक्कीच प्रकट होतं.
लोका वदंति मामेव सर्वेषामीश्वरेश्वरम् । अहं त्वदृष्टमेवैषां स्वतंत्रं कारणं ब्रुवे
लोक म्हणतात मीच सर्वांचा सर्वश्रेष्ठ स्वामी आहे; पण मी सांगतो, तुझ्या नजरेपासून लपलेलं जे आहे, तेच त्यांच्या स्वतंत्रतेचं कारण आहे.
अदृष्टमेव कार्येषु सर्वेशोऽप्यनुगच्छति । ईशनीयाः कुतो नैतदन्वीयुः सुखदुःखयोः
सर्वांचा स्वामी असला तरी, प्रत्येक कृतीत तो त्या अदृश्य शक्तीचंच अनुसरण करतो; मग इतरांनी, सुखदुःखात, त्याचं अनुसरण का करू नये?
धनुर्भंगे मतिभ्रंशे कैकय्या मरणे पितुः । अरण्यगमने तत्र हरणे तव वारिधेः
धनुष्यभंग, बुद्धीचा भ्रम, कैकेयीमुळे पित्याचा मृत्यू, वनवास, आणि समुद्रराजाने तुझं अपहरण—
तरणे रक्षसां भर्तुर्मारणेऽपि रणेरणे । सहायीभवने मह्यमृक्षवानररक्षसाम्
समुद्र पार करणं, राक्षसाधिपतीचा युद्धात वध, आणि माझ्यासाठी अस्वल, वानर, राक्षस अशा मित्रांची साथ मिळणं—
लाभे तव प्रतिज्ञायाः सत्यत्वे च सतीमणे । पुनः स्वबंधुसंबंधे राज्यप्राप्तौ च भामिनि
तुझ्या प्रतिज्ञेची पूर्तता, सत्यता, पुन्हा नातेवाईकांशी संबंध, आणि सुंदरि, राज्यप्राप्ती—
पुनः प्रियावियोगे च कारणं यदवारणम् । प्रसीदति तदेवाद्य संयोगे पुनरावयोः
पुन्हा प्रियजनांपासून वेगळं होणं, त्यामागचं कारण, ह्याचं फल आज आपला पुन्हा एकत्र येणं आहे.
वेदोऽन्यथा कृतो येन लोकोत्पत्ति लयौ यतः । लोकाननुगतस्तस्मात्कारणं प्रथमं त्वहम्
ज्याने वेद वेगळा केला, ज्याच्यापासून सृष्टीची उत्पत्ती आणि लय होते; लोक माझ्या मागे येतात, म्हणून मीच पहिलं कारण आहे.
अदृष्टमनुवर्तंते लोकाः संप्रतिबोधकाः । भोगेन जीर्यतेऽदृष्टं तत्तद्भुक्तं त्वया वने
लोक अदृश्य शक्तीचं अनुसरण करतात, तीच त्यांना जागं करते; भोगामुळे ती अदृश्य शक्ती कमी होते, आणि वनात तुझ्यावर जे घडलं, ते संपलं.
स्नेहोऽकारणकः सीते वर्धमानो मम त्वयि । लोकादृष्टे तिरस्कृत्य त्वामाह्वयत आदरात्
सीते, तुझ्यावरील माझं प्रेम कोणत्याही कारणाशिवाय वाढतच राहतं; जगाच्या अदृश्य नियतीकडे दुर्लक्ष करून मी तुला प्रेमाने हाक मारतो.
शङ्कितेनापि दोषेण स्नेहनैर्मल्यमज्जनम् । भवतीति स वै शुद्ध आस्वाद्यो विबुधैः सदा
दोषाची शंका आली तरी, प्रेमाची शुद्धता अधिकच निखळ होते; म्हणूनच, हे प्रेम नेहमी शुद्ध आणि ज्ञानी लोकांना आनंद देणारं असतं.
स्नेहशुद्धिरियं भद्रे कृता मे त्वयि नान्यथा । मंतव्यं रक्षितोऽप्येष लोकः शिष्टानुवर्तिना
हे सौम्ये, तुझ्यावरचं माझं प्रेम शुद्ध केलं आहे, दुसऱ्या कुणासाठी नाही; असं समजावं की, सज्जनांचा आदर्श पाळणाऱ्यांमुळेच हा जग टिकून आहे.
आवयोर्निंदया देवि सर्वावस्था सुशुद्धये । लोको नश्येद्धि संमूढश्चरितैर्महतामयम्
देवी, आपली निंदा जरी झाली तरी, प्रत्येक अवस्थेत शुद्धता मिळते; नाहीतर, मोठ्या लोकांच्या वागण्यामुळे हा जग गोंधळून नष्ट झाला असता.