शेष उवाच। कथितौ वै सुमतिना वाल्मीकेराश्रमे शिशू । पुत्रौ स्वीयाविति ज्ञात्वा वाल्मीकिं प्रति संजगौ
शेष म्हणाला: सुमतीने वाल्मीकींच्या आश्रमात हे सर्व सांगितलं. त्या मुलं आपलेच पुत्र आहेत हे ओळखून, त्याने वाल्मीकींना विचारलं.
श्रीराम उवाच। कौ शिशू मम सारूप्यधारकौ बलिनां वरौ । किमर्थं तिष्ठतस्तत्र धनुर्विद्याविशारदौ
श्रीराम म्हणाले: हे माझ्यासारखे दिसणारे, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असे हे दोन मुलं कोण आहेत? आणि ते धनुर्विद्येत निपुण असून तिथे का आहेत?
अमात्यकथितौ श्रुत्वा विस्मयो मम जायते । यौ शत्रुघ्नं हनूमंतं लीलयांग बबंधतुः
मंत्र्यांनी सांगितलेले ऐकून मला फारच आश्चर्य वाटले — त्या दोघांनी सहजपणे शत्रुघ्न आणि हनुमान यांना कसे बांधले हे समजून घ्यायला मला खूपच कुतूहल वाटते.
तस्माच्छंस मुने सर्वं बालयोश्च विचेष्टितम् । यथा मे परमा प्रीतिर्भवत्येवमभीप्सिता
म्हणून, ऋषी, त्या मुलांनी काय केलं ते सर्व मला सांग, म्हणजे मला मनापासून आनंद मिळेल, जसा मी इच्छितो.
इति तत्कथितं श्रुत्वा राजराजस्य धीमतः । उवाच परमं वाक्यं स्पष्टाक्षरसमन्वितम्
हे सर्व ऐकल्यावर, त्या बुद्धिमान राजाधिराजाने स्पष्ट आणि श्रेष्ठ असे शब्द उच्चारले.
वाल्मीकिरुवाच। तवांतर्यामिणो नॄणां कथं ज्ञानं च नो भवेत् । तथापि कथयाम्यत्र तव संतोषहेतवे
वाल्मीकि म्हणाले: तुझ्यासारख्या लोकांचे अंतरंग ज्ञान आपल्याला कसे कळेल? तरीही, तुझ्या समाधानासाठी मी येथे सर्व सांगतो.
राजन्यौ बालकौ मह्यमाश्रमे बलिनां वरौ । त्वत्सारूप्यधरौ स्वांगमनोहरवपुर्धरौ
ते दोन राजकुमार, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ, माझ्या आश्रमात होते. ते तुझ्यासारखे दिसत होते आणि त्यांचे रूप अतिशय मनमोहक होते.
त्वया यदा वने त्यक्ता जानकी वै निरागसी । अंतर्वत्नी वने घोरे विलपंती मुहुर्मुहुः
तू जेव्हा निष्पाप जानकीला वनात सोडलेस, तेव्हा ती तुझी प्रिय पत्नी त्या भयंकर जंगलात पुन्हा पुन्हा हंबरडा फोडत होती.
कुररीमिव दुःखार्तां वीक्ष्याहं तव वल्लभाम् । जनकस्य सुतां पुण्यामाश्रमे त्वानयं तदा
मी तुझ्या प्रिय, पुण्यवान जानकीला, जी दुःखी पक्षीसारखी तडफडत होती, पाहून तिला त्या वेळी आश्रमात आणले.
तस्याः पर्णकुटीरम्या रचिता मुनिपुत्रकैः । तस्यामसूत पुत्रौ द्वौ भासयंतौ दिशो दश
मुनिपुत्रांनी तिच्यासाठी सुंदर पर्णकुटी बांधली. तिथेच तिने दोन पुत्रांना जन्म दिला, जे दहा दिशांना उजळून टाकणारे होते.
तयोरकरवं नाम कुशो लव इति स्फुटम् । ववृधातेऽनिशं तत्र शुक्लपक्षे यथा शशी
मी त्यांना स्पष्टपणे कुश आणि लव अशी नावे दिली. ते दोघे तिथे नेहमी वाढत गेले, जणू शुक्ल पक्षातील चंद्र वाढतो तशी.
कालेनोपनयाद्यानि सर्वाणि कृतवानहम् । वेदान्सांगानहं सर्वान्ग्राहयामास भूपते
योग्य वेळी मी त्यांचे सर्व संस्कार केले आणि सर्व वेद आणि त्यांचे उपवेद त्यांना शिकवले, हे राजन.
सर्वाणि सरहस्यानि शृणुष्व मुखतो मम । आयुर्वेदं धनुर्विद्यां शस्त्रविद्यां तथैव च
माझ्या तोंडून सर्व गुप्त विद्या ऐक — आयुर्वेद, धनुर्विद्या, शस्त्रविद्या आणि इतरही.
विद्यां जालंधरीं चाथ संगीतकुशलौ कृतौ । गंगाकूले गायमानौ लताकुंजवनेषु च
मी त्यांना जालंधरी विद्या आणि संगीताची कुशलता शिकवली. ते गंगेच्या काठी आणि वेलींनी भरलेल्या वनांत गाणी गात असत.
चंचलौ चलचित्तौ तौ सर्वविद्याविशारदौ । तदाहमतिसंतोषं प्राप्तश्चाहं रघूत्तम
ते दोघे चंचल आणि चपळ मनाचे, सर्व विद्यांमध्ये पारंगत झाले. त्या वेळी, रघुकुळातील श्रेष्ठा, मला अतिशय समाधान वाटले.
दत्त्वा सर्वाणि चास्त्राणि मस्तके निहितः करः । अतीवगानकुशलौ दृष्ट्वा लोका विसिष्मिरे । षड्जमध्यमगांधारस्वरभेदविशारदौ
सर्व अस्त्रे देऊन, त्यांच्या डोक्यावर हात ठेवला. ते अतिशय गाण्यात कुशल झाले; त्यांची षड्ज, मध्यम, गांधार या स्वरांमध्ये प्रावीण्य पाहून सारे लोक आश्चर्यचकित झाले.
तथाविधौ विलोक्याहं गापयामि मनोहरम् । भविष्यज्ञानयोगाच्च कृतं रामायणं शुभम्
त्यांची अशी स्थिती पाहून मी त्यांना मनमोहक गाणी गाऊ दिली; आणि भविष्याची जाणीव असल्यामुळे मी शुभ रामायण रचले.
मृदंगपणवाद्यादि यंत्रवीणाविशारदौ । वनेवने च गायंतौ मृगपक्षिविमोहकौ
मृदंग, पणव आणि इतर वाद्ये, तसेच वीणेवरही ते कुशल झाले. वनोगणांत ते गात असताना पशुपक्षीही मंत्रमुग्ध होत.
अद्भुतं गीतमाधुर्यं तव रामकुमारयोः । श्रोतुं तौ वरुणो बाला वा निनाय विभावरीम्
हे राम, तुझ्या मुलांच्या गाण्याची अद्भुत गोडी अशी होती की, वरुणसुद्धा ती मुले गात असताना ऐकत रात्रभर थांबला.
मनोहरवयोरूपौ गानविद्याब्धिपारगौ । कुमारौ जगदुस्तत्र लोकेशादेशतः कलम्
त्यांचे तरुण वय आणि सुंदर रूप, तसेच गाण्याच्या सागरात पार जाण्याची त्यांची क्षमता पाहून, त्या कुमारांनी जगातील राजांच्या आज्ञेने तिथे गाणे गायले.
परमं मधुरं रम्यं पवित्रं चरितं तव । शुश्राव वरुणः सार्द्धं कुटुंबेन च गायकैः
वरुणाने आपल्या कुटुंबासह आणि गायकांसह तुझ्या परम मधुर, रम्य आणि पवित्र चरित्राचे श्रवण केले.
शृण्वन्नैव गतस्तृप्तिं मित्रेण वरुणः सह । सुधातोऽपि परं स्वादुचरितं रघुनंदन
मित्रासोबत ऐकत असतानाही वरुणाला तृप्ती मिळाली नाही, कारण रघुनंदना, तुझे चरित्र अमृताहूनही गोड आहे.
गानानंदमहालोभ हृतप्राणेंद्रियक्रियः । प्रत्यागंतुं दिदेशासौ कुमारौ न हि तावकौ
संगीताच्या अपार आनंदात मग्न होऊन, शरीर व इंद्रियांची जाणीव हरपून, त्याने तुझे दोन्ही पुत्र परत यावेत असे सांगितले नाही.
रमणीय महाभोगैर्लोभितावपि बालकौ । चलितौ न गुरोश्चात्ममातुः पादांबुजस्मृतेः
मोठ्या आणि रम्य सुखांनी मोहूनही, त्या दोन्ही मुलांनी आपल्या गुरु व आईच्या चरणांची आठवण ठेवून तेथेच राहिले.
अहं चापि गतः पश्चाद्वरुणालयमुत्तमम् । वरुणः प्रेमसहितः पूजां चक्रे मम प्रभो
मीही नंतर वरुणाच्या उत्तम निवासस्थानी गेलो, तेव्हा वरुणाने प्रेमाने माझी पूजा केली, प्रभो.
पृच्छते जन्मकर्मादि सर्वज्ञायापि बालयोः । वरुणायाब्रुवं सर्वं जन्मविद्याद्युपागमम्
वरुणाने त्या दोन्ही मुलांच्या जन्म, कर्म वगैरे गोष्टी विचारल्या, जरी तो सर्वज्ञ असला तरी मी त्याला त्यांच्या जन्म, विद्या आणि आचरण सर्व सांगितले.
श्रुत्वा सीतासुतौ देवः स चक्रेंबरभूषणैः । देवदत्तमिति ग्राह्यमिति मद्वाक्यगौरवात्
हे ऐकून, देवाने सीतेच्या पुत्रांना दिव्य वस्त्रे व दागिने घातले आणि माझ्या शब्दाचा मान ठेवून त्यांना देवदत्त वस्तू घेण्यास योग्य मानले.
आहृतं राजपुत्राभ्यां यद्दत्तं वरुणेन तत् । प्रसन्नेन तयोर्वाद्यगानविद्यावयोगुणैः । ततो मामब्रवीत्सीतामुद्दिश्य वरुणः कृती
राजपुत्रांनी जे आणले आणि वरुणाने जे दिले, त्यांच्या गायन, वादन, विद्या आणि गुणांनी प्रसन्न होऊन, मग वरुणाने सीतेसंबंधी माझ्याशी संवाद साधला.
सीतापति व्रताधुर्या रूपशीलवयोन्विता । वीरपुत्रा महाभागा त्यागं नार्हति कर्हिचित्
सीता, पतीव्रता, रूप, स्वभाव आणि वंशाने संपन्न, वीर पुत्रांची भाग्यवती, कधीही त्यागण्यास योग्य नाही.
महती हानिरेतस्यास्त्यागे हि रघुनंदन । सिद्धीनां परमासिद्धिरेषा ते ह्यनपायिनी
रघुनंदना, तिचा त्याग केल्यास मोठा तोटा होईल; ती तुझ्यासाठी सर्व सिद्धींपैकी श्रेष्ठ, कधीही न संपणारी सिद्धी आहे.