ततः कुंडलकान्मुक्तो हयो बभ्राम सर्वतः । न कश्चित्तं निजग्राह स्ववीर्यबलदर्पितः
मग कुंडलं सुटल्यावर घोडा सर्वत्र भटकू लागला. स्वतःच्या सामर्थ्यावर गर्व करणारा कोणीही त्याला पकडू शकला नाही.
वाल्मीकेराश्रमे रम्ये हयः प्राप्तो मनोरमः । तत्र यत्कुतुकं जातं तच्छृणुष्व नरोत्तम
तो सुंदर घोडा वाल्मीकींच्या रम्य आश्रमात पोहोचला. तिथे जे अद्भुत घडले, ते ऐक, हे नरश्रेष्ठ.
तत्रार्भस्तव सारूप्यं बिभ्रत्षोडशवार्षिकः । जग्राह वीक्ष्य पत्रांकं वाजिनं बलवत्तमः
तिथे तुझ्यासारखा दिसणारा सोळा वर्षांचा एक तरुण, त्या घोड्याच्या अंगावरचं पत्र पाहून, तो बलवान घोडा पकडतो.
तत्र कालजिता युद्धं महज्जातं नरोत्तम । निहतस्तेन वीरेण शितधारेण हेतिना
तिथे काळजिताशी मोठं युद्ध झालं, हे नरश्रेष्ठ. त्या धाडसी, तीक्ष्ण शस्त्र असलेल्या तरुणाने अनेकांना मारलं.
अनेके निहताः संख्ये पुष्कलाद्या महाबलाः । मूर्च्छितं चापि शत्रुघ्नं चक्रे वीरशिरोमणिः
त्या युद्धात पुष्कल आणि इतर अनेक बलवान मारले गेले. आणि वीरांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्याने शत्रुघ्नाला बेशुद्ध केलं.
तदा राजा महद्दुःखं विचार्य हृदिसंयुगे । कोपेन मूर्च्छितं चक्रे वीरो हि बलिनां वरः
तेव्हा राजाने मनात मोठं दुःख घेतलं आणि रागाने, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्याने त्या वीराला बेशुद्ध केलं.
स यावन्मूर्च्छितो राज्ञा तावदन्यः समागतः । तेनैतेन च संजीव्य नाशितं कटकं तव
राजाच्या घावाने तो अजून बेशुद्ध असतानाच दुसरा एक तेथे आला. त्याने शत्रुघ्नाला शुद्धीवर आणलं आणि तुझं सैन्य नष्ट केलं.
सर्वेषां मूर्च्छितानां तु शस्त्राण्याभरणानि च । गृहीत्वा वानरौ बद्धौ जग्मतुः स्वाश्रमं प्रति
सर्व बेशुद्ध झालेल्यांची शस्त्रं आणि दागिने घेऊन, वानरांना बांधून, पवनपुत्र दोघं आपल्या आश्रमाकडे गेले.
कृपां कृत्वा पुनस्तेन दत्तोऽश्वो यज्ञियो महान् । जीवनं प्रापितं सर्वं कटकं नष्टजीवितम्
मग दयाळूपणाने त्याने तो मोठा यज्ञाचा घोडा परत दिला. तुझं सगळं सैन्य, जे मृत झालं होतं, त्यांना पुन्हा जीव दिला.
वयं गृहीत्वा तं वाहं प्राप्तास्तव समीपतः । एतदेव मया ज्ञातं तदुक्तं ते पुरोवचः
तो घोडा घेऊन आम्ही तुझ्या जवळ आलो आहोत. मला जे काही माहीत आहे, ते मी तुला अगदी तसंच सांगितलं.
शेष उवाच। कथितौ वै सुमतिना वाल्मीकेराश्रमे शिशू । पुत्रौ स्वीयाविति ज्ञात्वा वाल्मीकिं प्रति संजगौ
शेष म्हणाला: सुमतीने वाल्मीकींच्या आश्रमात हे सर्व सांगितलं. त्या मुलं आपलेच पुत्र आहेत हे ओळखून, त्याने वाल्मीकींना विचारलं.
श्रीराम उवाच। कौ शिशू मम सारूप्यधारकौ बलिनां वरौ । किमर्थं तिष्ठतस्तत्र धनुर्विद्याविशारदौ
श्रीराम म्हणाले: हे माझ्यासारखे दिसणारे, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असे हे दोन मुलं कोण आहेत? आणि ते धनुर्विद्येत निपुण असून तिथे का आहेत?
अमात्यकथितौ श्रुत्वा विस्मयो मम जायते । यौ शत्रुघ्नं हनूमंतं लीलयांग बबंधतुः
मंत्र्यांनी सांगितलेले ऐकून मला फारच आश्चर्य वाटले — त्या दोघांनी सहजपणे शत्रुघ्न आणि हनुमान यांना कसे बांधले हे समजून घ्यायला मला खूपच कुतूहल वाटते.
तस्माच्छंस मुने सर्वं बालयोश्च विचेष्टितम् । यथा मे परमा प्रीतिर्भवत्येवमभीप्सिता
म्हणून, ऋषी, त्या मुलांनी काय केलं ते सर्व मला सांग, म्हणजे मला मनापासून आनंद मिळेल, जसा मी इच्छितो.
इति तत्कथितं श्रुत्वा राजराजस्य धीमतः । उवाच परमं वाक्यं स्पष्टाक्षरसमन्वितम्
हे सर्व ऐकल्यावर, त्या बुद्धिमान राजाधिराजाने स्पष्ट आणि श्रेष्ठ असे शब्द उच्चारले.
वाल्मीकिरुवाच। तवांतर्यामिणो नॄणां कथं ज्ञानं च नो भवेत् । तथापि कथयाम्यत्र तव संतोषहेतवे
वाल्मीकि म्हणाले: तुझ्यासारख्या लोकांचे अंतरंग ज्ञान आपल्याला कसे कळेल? तरीही, तुझ्या समाधानासाठी मी येथे सर्व सांगतो.
राजन्यौ बालकौ मह्यमाश्रमे बलिनां वरौ । त्वत्सारूप्यधरौ स्वांगमनोहरवपुर्धरौ
ते दोन राजकुमार, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ, माझ्या आश्रमात होते. ते तुझ्यासारखे दिसत होते आणि त्यांचे रूप अतिशय मनमोहक होते.
त्वया यदा वने त्यक्ता जानकी वै निरागसी । अंतर्वत्नी वने घोरे विलपंती मुहुर्मुहुः
तू जेव्हा निष्पाप जानकीला वनात सोडलेस, तेव्हा ती तुझी प्रिय पत्नी त्या भयंकर जंगलात पुन्हा पुन्हा हंबरडा फोडत होती.
कुररीमिव दुःखार्तां वीक्ष्याहं तव वल्लभाम् । जनकस्य सुतां पुण्यामाश्रमे त्वानयं तदा
मी तुझ्या प्रिय, पुण्यवान जानकीला, जी दुःखी पक्षीसारखी तडफडत होती, पाहून तिला त्या वेळी आश्रमात आणले.
तस्याः पर्णकुटीरम्या रचिता मुनिपुत्रकैः । तस्यामसूत पुत्रौ द्वौ भासयंतौ दिशो दश
मुनिपुत्रांनी तिच्यासाठी सुंदर पर्णकुटी बांधली. तिथेच तिने दोन पुत्रांना जन्म दिला, जे दहा दिशांना उजळून टाकणारे होते.
तयोरकरवं नाम कुशो लव इति स्फुटम् । ववृधातेऽनिशं तत्र शुक्लपक्षे यथा शशी
मी त्यांना स्पष्टपणे कुश आणि लव अशी नावे दिली. ते दोघे तिथे नेहमी वाढत गेले, जणू शुक्ल पक्षातील चंद्र वाढतो तशी.
कालेनोपनयाद्यानि सर्वाणि कृतवानहम् । वेदान्सांगानहं सर्वान्ग्राहयामास भूपते
योग्य वेळी मी त्यांचे सर्व संस्कार केले आणि सर्व वेद आणि त्यांचे उपवेद त्यांना शिकवले, हे राजन.
सर्वाणि सरहस्यानि शृणुष्व मुखतो मम । आयुर्वेदं धनुर्विद्यां शस्त्रविद्यां तथैव च
माझ्या तोंडून सर्व गुप्त विद्या ऐक — आयुर्वेद, धनुर्विद्या, शस्त्रविद्या आणि इतरही.
विद्यां जालंधरीं चाथ संगीतकुशलौ कृतौ । गंगाकूले गायमानौ लताकुंजवनेषु च
मी त्यांना जालंधरी विद्या आणि संगीताची कुशलता शिकवली. ते गंगेच्या काठी आणि वेलींनी भरलेल्या वनांत गाणी गात असत.
चंचलौ चलचित्तौ तौ सर्वविद्याविशारदौ । तदाहमतिसंतोषं प्राप्तश्चाहं रघूत्तम
ते दोघे चंचल आणि चपळ मनाचे, सर्व विद्यांमध्ये पारंगत झाले. त्या वेळी, रघुकुळातील श्रेष्ठा, मला अतिशय समाधान वाटले.
दत्त्वा सर्वाणि चास्त्राणि मस्तके निहितः करः । अतीवगानकुशलौ दृष्ट्वा लोका विसिष्मिरे । षड्जमध्यमगांधारस्वरभेदविशारदौ
सर्व अस्त्रे देऊन, त्यांच्या डोक्यावर हात ठेवला. ते अतिशय गाण्यात कुशल झाले; त्यांची षड्ज, मध्यम, गांधार या स्वरांमध्ये प्रावीण्य पाहून सारे लोक आश्चर्यचकित झाले.
तथाविधौ विलोक्याहं गापयामि मनोहरम् । भविष्यज्ञानयोगाच्च कृतं रामायणं शुभम्
त्यांची अशी स्थिती पाहून मी त्यांना मनमोहक गाणी गाऊ दिली; आणि भविष्याची जाणीव असल्यामुळे मी शुभ रामायण रचले.
मृदंगपणवाद्यादि यंत्रवीणाविशारदौ । वनेवने च गायंतौ मृगपक्षिविमोहकौ
मृदंग, पणव आणि इतर वाद्ये, तसेच वीणेवरही ते कुशल झाले. वनोगणांत ते गात असताना पशुपक्षीही मंत्रमुग्ध होत.
अद्भुतं गीतमाधुर्यं तव रामकुमारयोः । श्रोतुं तौ वरुणो बाला वा निनाय विभावरीम्
हे राम, तुझ्या मुलांच्या गाण्याची अद्भुत गोडी अशी होती की, वरुणसुद्धा ती मुले गात असताना ऐकत रात्रभर थांबला.
मनोहरवयोरूपौ गानविद्याब्धिपारगौ । कुमारौ जगदुस्तत्र लोकेशादेशतः कलम्
त्यांचे तरुण वय आणि सुंदर रूप, तसेच गाण्याच्या सागरात पार जाण्याची त्यांची क्षमता पाहून, त्या कुमारांनी जगातील राजांच्या आज्ञेने तिथे गाणे गायले.