सुमते मंत्रिणां श्रेष्ठ शंश मे वाग्मिनां वर । क एते भूमिपाः सर्वे कथमत्र समागताः
सुमती, मंत्र्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि वक्त्यांमध्ये सर्वोत्तम, मला सांग, हे सर्व राजे कोण आहेत आणि ते इथे कसे जमले?
कुत्रकुत्र हयः प्राप्तः केनकेन नियंत्रितः । कथं वै मोचितो भ्रात्रा महाबलसुशालिना
घोडा कुठे आणि कोणाकडून मिळाला, आणि तो कोणाकडून सांभाळला गेला? तुझ्या बलवान आणि कुशल भावाने तो कसा सोडवला?
शेष उवाच। इत्युक्तो मंत्रिणां श्रेष्ठः सुमतिः प्राह राघवम् । प्रहसन्मेघगंभीर नादेन च सुबुद्धिमान्
शेष म्हणतो: असे विचारल्यावर, मंत्र्यांमध्ये श्रेष्ठ सुमतीने, मेघासारख्या गंभीर हसऱ्या आवाजात, राघवांना उत्तर दिले.
सुमतिरुवाच। सर्वज्ञस्य पुरस्तेऽद्य मया कथमुदीर्यते । पृच्छसि त्वं लोकरीत्या सर्वं जानासि सर्वदृक्
सुमती म्हणाला: सर्वज्ञ असलेल्या तुझ्यासमोर मी काय बोलू? तू लोकरीतीप्रमाणे विचारतोस, पण तुला सर्व काही माहीत आहे, तू सर्वत्र पाहतोस.
तथापि तव निर्देशं शिरस्याधाय सर्वदा । ब्रवीमि तच्छृणुष्वाद्य सर्वराजशिरोमणे
तरीही, तुझ्या आज्ञेला नेहमी डोक्यावर ठेवून, मी सांगतो, हे सर्व राजांचा मुकुट असलेल्या, आज तू ऐक.
त्वत्प्रसादादहो स्वामिन्सर्वत्र जगतीतले । परिबभ्राम ते वाहो भालपत्रसुशोभितः
मालक, तुझ्या कृपेने, कपाळावर तेजस्वी चिन्ह असलेला तुझा घोडा पृथ्वीवर सर्वत्र भटकत होता.
न कश्चित्तं निजग्राह स्वनामबलदर्पितः । स्वं स्वं राज्यं समर्प्याथ प्रणेमुस्ते पदांबुजम्
कोणत्याही राजाने, आपल्या नावाच्या किंवा शक्तीच्या गर्वाने, त्या घोड्याला पकडले नाही; प्रत्येकाने आपले राज्य समर्पित केले आणि तुझ्या चरणी वाकले.
को वा रावण दैत्येंद्र निहंतुर्वाजिसत्तमम् । गृह्णाति विजयाकांक्षी जरामरणवर्जितः
रावणासारख्या राक्षस राजाचा वध करणारा असा श्रेष्ठ घोडा, विजयाची इच्छा असलेला आणि वृद्धत्व-मृत्यूपासून मुक्त असलेला कोण पकडेल?
अहिच्छत्रां गतस्तावत्तव वाजी मनोरमः । तद्राजा सुमदः श्रुत्वा हयं प्राप्तं तव प्रभो
मनोहर असा तुझा घोडा अहिच्छत्र या नगरीत गेला; प्रभो, तुझा घोडा आला हे ऐकून राजा सुमदाने—
सपुत्रः प्रबलः सर्वसैन्येन बलिना वृतः । सर्वं समर्पयामास राज्यं निहतकंटकम्
आपल्या पुत्रासह, बलवान आणि सर्व सैन्याने वेढलेला, सर्व अडथळे दूर करून आपले राज्य समर्पित केले.
यो राजा जगतां नेत्रीं मातरं जगदंबिकाम् । प्रसाद्य चिरमायुष्यं लेभे राज्यमकंटकम्
ज्याने जगदंबा, जगाची माता आणि नेत्री, हिला प्रसन्न करून, दीर्घायुष्य आणि अडथळे नसलेले राज्य मिळवले.
स एष त्वां प्रणमति सुमदः प्रभुसेवितम् । तं गृहाण कृपादृष्ट्या चिराद्दर्शनकांक्षकम्
हा सुमद, तुझा भक्त, तुझ्या चरणी वंदन करतो; त्याला दयाळू दृष्टीने स्वीकार, कारण तो खूप दिवसांपासून तुझ्या दर्शनाची इच्छा करतो.
ततः सुबाहुभूपस्य नगरे बलपूरिते । दमनस्तस्य वै पुत्रः प्रजग्राह हयोत्तमम्
नंतर, बलशाली असलेल्या सुबाहू राजाच्या नगरीत, त्याचा पुत्र दमन याने तो श्रेष्ठ घोडा पकडला.
तेन साकं महद्युद्धं बभूव दमनेन च । पुष्कलो जयमापेदे संमूर्छ्य सुभुजात्मजम्
त्याच्यासोबत दमन याचा मोठा युद्ध झाला; पुष्कलाने सुबाहूच्या पुत्राला हरवून विजय मिळवला.
ततः सुबाहुः संक्रुद्धो रणे पवनजं बलात् । युयुधे तव पादाब्जसेवकं बलिनां वरम्
तेव्हा सुभाहू मोठ्या रागाने रणांगणात पवनपुत्राशी, तुझ्या चरणकमळांची सेवा करणाऱ्या आणि बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भक्ताशी, जोरात लढला.
तस्य पादाहतो ज्ञानं प्राप्य शापतिरस्कृतम् । तुभ्यं समर्प्य सकलं वाजिनः पालकोऽभवत्
त्याच्या पायावर घाव बसल्यावर, शापामुळे हरवलेलं ज्ञान त्याला पुन्हा मिळालं. मग त्याने सर्व काही तुला समर्पित केलं आणि घोड्याचा रक्षक झाला.
एष त्वां सुभुजो राजा प्रणमत्युन्नतांगकः । कृपादृष्ट्याभिषिंच त्वं सुबाहुं नयकोविदम्
हा बलवान राजा, हात उंच करून तुला वंदन करतो आहे. दयाळू दृष्टीने तू या सुभाहूला, जो राज्यकारभारात कुशल आहे, अभिषेक कर.
ततो मुक्तो हयो रेवाह्रदे स निममज्ज ह । तत्र प्राप्तं मोहनास्त्रं शत्रुघ्नेन बलीयसा
मग सोडलेला घोडा रेवाच्या पाण्यात बुडाला. तिथे बलवान शत्रुघ्नाने मोहक अस्त्र मिळवलं.
ततो देवपुरे प्रागाच्छिववासविभूषिते । तत्रत्यं तु विजानासि यतस्त्वं तत्र चागतः
नंतर तो शिवाच्या निवासांनी सजलेल्या देवांच्या नगरीत गेला. तिथे काय घडलं, ते तुला माहीत आहे, कारण तूही तिथे पोहोचला होतास.
विद्युन्माली हतो दैत्यः सत्यवान्संगतस्ततः । सुरथेन समं युद्धं जानासि त्वं महामते
विद्युत्माळी हा दैत्य मारला गेला आणि सत्यवान त्यांच्यात सामील झाला. त्या ठिकाणी सुरथासोबत जे युद्ध झालं, हे तुझ्यासारख्या बुद्धिमानाला माहीत आहे.
ततः कुंडलकान्मुक्तो हयो बभ्राम सर्वतः । न कश्चित्तं निजग्राह स्ववीर्यबलदर्पितः
मग कुंडलं सुटल्यावर घोडा सर्वत्र भटकू लागला. स्वतःच्या सामर्थ्यावर गर्व करणारा कोणीही त्याला पकडू शकला नाही.
वाल्मीकेराश्रमे रम्ये हयः प्राप्तो मनोरमः । तत्र यत्कुतुकं जातं तच्छृणुष्व नरोत्तम
तो सुंदर घोडा वाल्मीकींच्या रम्य आश्रमात पोहोचला. तिथे जे अद्भुत घडले, ते ऐक, हे नरश्रेष्ठ.
तत्रार्भस्तव सारूप्यं बिभ्रत्षोडशवार्षिकः । जग्राह वीक्ष्य पत्रांकं वाजिनं बलवत्तमः
तिथे तुझ्यासारखा दिसणारा सोळा वर्षांचा एक तरुण, त्या घोड्याच्या अंगावरचं पत्र पाहून, तो बलवान घोडा पकडतो.
तत्र कालजिता युद्धं महज्जातं नरोत्तम । निहतस्तेन वीरेण शितधारेण हेतिना
तिथे काळजिताशी मोठं युद्ध झालं, हे नरश्रेष्ठ. त्या धाडसी, तीक्ष्ण शस्त्र असलेल्या तरुणाने अनेकांना मारलं.
अनेके निहताः संख्ये पुष्कलाद्या महाबलाः । मूर्च्छितं चापि शत्रुघ्नं चक्रे वीरशिरोमणिः
त्या युद्धात पुष्कल आणि इतर अनेक बलवान मारले गेले. आणि वीरांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्याने शत्रुघ्नाला बेशुद्ध केलं.
तदा राजा महद्दुःखं विचार्य हृदिसंयुगे । कोपेन मूर्च्छितं चक्रे वीरो हि बलिनां वरः
तेव्हा राजाने मनात मोठं दुःख घेतलं आणि रागाने, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्याने त्या वीराला बेशुद्ध केलं.
स यावन्मूर्च्छितो राज्ञा तावदन्यः समागतः । तेनैतेन च संजीव्य नाशितं कटकं तव
राजाच्या घावाने तो अजून बेशुद्ध असतानाच दुसरा एक तेथे आला. त्याने शत्रुघ्नाला शुद्धीवर आणलं आणि तुझं सैन्य नष्ट केलं.
सर्वेषां मूर्च्छितानां तु शस्त्राण्याभरणानि च । गृहीत्वा वानरौ बद्धौ जग्मतुः स्वाश्रमं प्रति
सर्व बेशुद्ध झालेल्यांची शस्त्रं आणि दागिने घेऊन, वानरांना बांधून, पवनपुत्र दोघं आपल्या आश्रमाकडे गेले.
कृपां कृत्वा पुनस्तेन दत्तोऽश्वो यज्ञियो महान् । जीवनं प्रापितं सर्वं कटकं नष्टजीवितम्
मग दयाळूपणाने त्याने तो मोठा यज्ञाचा घोडा परत दिला. तुझं सगळं सैन्य, जे मृत झालं होतं, त्यांना पुन्हा जीव दिला.
वयं गृहीत्वा तं वाहं प्राप्तास्तव समीपतः । एतदेव मया ज्ञातं तदुक्तं ते पुरोवचः
तो घोडा घेऊन आम्ही तुझ्या जवळ आलो आहोत. मला जे काही माहीत आहे, ते मी तुला अगदी तसंच सांगितलं.