ततो जानीहि कुमुदं कर्पूरं वा भविष्यति । मा जानीहि मृगांकस्य बिंबं शुभ्रश्रियान्वितम्
म्हणून हे कुमुदाचं फूल किंवा कदाचित कर्पूर असावं, असं समज; पण हे शुद्ध तेजाने शोभणारे चंद्राचं बिंब आहे, असं समजू नकोस.
तावदन्यो रुषाक्रांतो धुन्वन्स्वं मस्तकं तथा । न जानंति द्विजा मूढाः स्वादुज्ञाना विचक्षणाः
तेव्हा दुसरा एक रागाने भरून स्वतःचं डोकं हलवत म्हणाला, 'हे मूर्ख ब्राह्मण काहीच समजत नाहीत; ज्यांना स्वादाची खरी ओळख आहे, तेच समजतात.'
इदं तु क्षौद्रकंदस्यरसेन परिपाचितम् । जानीहि शतपत्रस्य पुष्पाणि मधुराणि च
हे तर ऊसाच्या रसात परिपक्व केलेलं मध आहे, असं समज; आणि ही शतदल कमळाची गोड फुलं आहेत.
एवं परस्परं विप्राः कंदमूलफलाशिनः । तर्कयंति मुने प्रीता रसज्ञानेऽतिलोलुपाः
अशा रीतीने, मुळं, कंद आणि फळं खाणारे ब्राह्मण, स्वादाच्या ज्ञानात फारच आसक्त होऊन, एकमेकांशी आनंदाने वाद घालत होते.
तावदन्यो द्विजः प्राह क्षत्त्रियाणां वरं जनुः । भोक्ष्यंते तादृशं त्वन्नं महत्पुण्यैरुपस्कृतम्
तेव्हा दुसरा ब्राह्मण म्हणाला, 'क्षत्रियांचा जन्म फारच श्रेष्ठ आहे; कारण अशा पुण्याने पावन झालेलं अन्न त्यांना मिळणार आहे.'
तदा तं प्राब्रवीद्विप्रो दत्तस्य फलमीदृशम् । ये ददत्यग्रजन्मभ्यः प्राप्नुवंति त ईप्सितम्
तेव्हा एक ब्राह्मण त्याला म्हणाला, 'दानाचं फळ असंच असतं; जे श्रेष्ठ जन्मांना देतात, त्यांना हवं ते फळ मिळतं.'
यैरर्चितो नैव हरिर्नैवेद्यैर्विविधैर्मुहुः । तेषामेतादृशं भोज्यं न भवेदक्षिगोचरम्
जे लोक हरीचं वारंवार विविध नैवेद्यांनी पूजन करत नाहीत, त्यांना असं भोजन कधीच दिसणार नाही.
यैर्नरैरग्रजन्मानो भोजिता विविधै रसैः । भुंजते ते स्वादुरसं पापिनां चक्षुरुज्झितम्
ज्यांनी श्रेष्ठ जन्मांना विविध स्वादांनी तृप्त केलं, तेच गोड स्वादांचा आनंद घेतात; पाप्यांच्या डोळ्यांना हे कधीच दिसत नाही.
एवंविधैरसैर्मिष्टैर्भोजिता द्विजसत्तमाः । मंडपे विपठंतस्ते शब्दब्रह्मविचक्षणाः
अशा स्वादिष्ट पदार्थांनी तृप्त झालेले श्रेष्ठ ब्राह्मण, मंडपात बसून शब्दब्रह्माचं ज्ञान असलेले वेद पठण करीत होते.
नृत्यंत्येके हसन्त्येके नदन्त्येके प्रहर्षिताः । उत्सवो बहुरुद्भाति तत्र शत्रुघ्न आगमत्
कोणी नाचत होते, कोणी हसत होते, कोणी आनंदाने आरोळ्या देत होते; तिथे मोठा उत्सव सुरू झाला आणि शत्रुघ्न तिथे आला.
रामः शत्रुघ्नमायांतं पुष्कलेन समन्वितम् । निरीक्ष्यमुदमुद्भूतां रक्षितुं नाशकत्तदा
रामाने पुष्कलासह येणारा शत्रुघ्न पाहिला आणि त्याच्या मनात प्रचंड आनंद दाटला; पण तो आनंद त्या क्षणी आवरता आला नाही.
यावदुत्तिष्ठते रामो भ्रातरं हयपालकम् । तावद्रामपदेलग्नः शत्रुघ्नो भ्रातृवत्सलः
राम आपल्या भावाला, घोड्याचा रक्षण करणाऱ्याला, भेटायला उभा राहिला, तेवढ्यात भाऊभक्त शत्रुघ्न रामाच्या पायांवर पडला.
पादयोः पतितं वीक्ष्य भ्रातरं विनयान्वितम् । परिरेभे दृढं प्रीतः क्षतसंशोभितांगकम्
पायांवर पडलेला, नम्र आणि विनयी भाऊ पाहून, रामाने त्याला प्रेमाने घट्ट मिठी मारली; त्याचे अंग जखमांनी शोभले होते.
अश्रूणि बहुधा मुंचन्हर्षाच्छिरसि राघवः । अत्यंतं परमां प्राप मुदं वचनदूरगाम्
राघव आनंदाने डोळ्यांतून भरपूर अश्रू सोडत होता; त्याला शब्दांच्या पलीकडचा, अत्यंत परम आनंद मिळाला.
पुष्कलं स्वीयपदयोर्नम्रं विनयविह्वलः । सुदृढं भुजयोर्मध्ये विनीयापीडयद्भृशम्
पुष्कल आपले डोके वाकवून, अत्यंत नम्रतेने, रामाच्या पायांपाशी पडला; रामाने त्याला दोन्ही हातात घट्ट धरून, जोरात मिठी मारली.
हनूमंतं तथा वीरं सुग्रीवं चांगदं तथा । लक्ष्मीनिधिं जनकजं प्रतापाग्र्यं रिपुंजयम्
त्याचप्रमाणे, वीर हनुमान, सुग्रीव, अङ्गद, लक्ष्मीनिधी, जनककन्या, पराक्रमात श्रेष्ठ आणि शत्रूंचा विजेता—
सुबाहुं सुमदं वीरं विमलं नीलरत्नकम् । सत्यवंतं वीरमणिं सुरथं रामसेवकम्
सुबाहू, सुमद, हे दोघंही शूर, निर्मळ, निळ्या रत्नांनी सजलेले, नेहमी सत्य बोलणारे, वीरांमध्ये श्रेष्ठ, सुरथ आणि रामभक्त — हे सर्व राजे होते.
अन्यानपि महाभागान्रघुनाथः स्वयं तदा । परिरेभे दृढं स्निग्धान्पादयोः प्रणतान्नृपान्
त्या वेळी रघुनाथांनी स्वतः इतर सर्व पुण्यवान राजांना, जे त्यांच्या पायांवर वाकले होते, प्रेमाने आणि घट्ट मिठी मारली.
सुमतिः श्रीरघुपतिं भक्तानुग्रहकारकम् । परिरभ्य दृढं प्रीतः संमुखे तिष्ठदुन्नतः
सुमती, भक्तांना कृपा करणाऱ्या श्रीरघुपतींच्या समोर उभा राहून, आनंदाने आणि उंचावलेल्या मनाने त्यांना घट्ट मिठी मारली.
तदा रामो निजामात्यं वीक्ष्य सान्निध्यमागतम् । उवाच परमप्रीत्या मंत्रिणं वदतां वरः
तेव्हा रामांनी, आपला मंत्री जवळ आलेला पाहून, अत्यंत आनंदाने त्या श्रेष्ठ वक्त्याशी बोलायला सुरुवात केली.
सुमते मंत्रिणां श्रेष्ठ शंश मे वाग्मिनां वर । क एते भूमिपाः सर्वे कथमत्र समागताः
सुमती, मंत्र्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि वक्त्यांमध्ये सर्वोत्तम, मला सांग, हे सर्व राजे कोण आहेत आणि ते इथे कसे जमले?
कुत्रकुत्र हयः प्राप्तः केनकेन नियंत्रितः । कथं वै मोचितो भ्रात्रा महाबलसुशालिना
घोडा कुठे आणि कोणाकडून मिळाला, आणि तो कोणाकडून सांभाळला गेला? तुझ्या बलवान आणि कुशल भावाने तो कसा सोडवला?
शेष उवाच। इत्युक्तो मंत्रिणां श्रेष्ठः सुमतिः प्राह राघवम् । प्रहसन्मेघगंभीर नादेन च सुबुद्धिमान्
शेष म्हणतो: असे विचारल्यावर, मंत्र्यांमध्ये श्रेष्ठ सुमतीने, मेघासारख्या गंभीर हसऱ्या आवाजात, राघवांना उत्तर दिले.
सुमतिरुवाच। सर्वज्ञस्य पुरस्तेऽद्य मया कथमुदीर्यते । पृच्छसि त्वं लोकरीत्या सर्वं जानासि सर्वदृक्
सुमती म्हणाला: सर्वज्ञ असलेल्या तुझ्यासमोर मी काय बोलू? तू लोकरीतीप्रमाणे विचारतोस, पण तुला सर्व काही माहीत आहे, तू सर्वत्र पाहतोस.
तथापि तव निर्देशं शिरस्याधाय सर्वदा । ब्रवीमि तच्छृणुष्वाद्य सर्वराजशिरोमणे
तरीही, तुझ्या आज्ञेला नेहमी डोक्यावर ठेवून, मी सांगतो, हे सर्व राजांचा मुकुट असलेल्या, आज तू ऐक.
त्वत्प्रसादादहो स्वामिन्सर्वत्र जगतीतले । परिबभ्राम ते वाहो भालपत्रसुशोभितः
मालक, तुझ्या कृपेने, कपाळावर तेजस्वी चिन्ह असलेला तुझा घोडा पृथ्वीवर सर्वत्र भटकत होता.
न कश्चित्तं निजग्राह स्वनामबलदर्पितः । स्वं स्वं राज्यं समर्प्याथ प्रणेमुस्ते पदांबुजम्
कोणत्याही राजाने, आपल्या नावाच्या किंवा शक्तीच्या गर्वाने, त्या घोड्याला पकडले नाही; प्रत्येकाने आपले राज्य समर्पित केले आणि तुझ्या चरणी वाकले.
को वा रावण दैत्येंद्र निहंतुर्वाजिसत्तमम् । गृह्णाति विजयाकांक्षी जरामरणवर्जितः
रावणासारख्या राक्षस राजाचा वध करणारा असा श्रेष्ठ घोडा, विजयाची इच्छा असलेला आणि वृद्धत्व-मृत्यूपासून मुक्त असलेला कोण पकडेल?
अहिच्छत्रां गतस्तावत्तव वाजी मनोरमः । तद्राजा सुमदः श्रुत्वा हयं प्राप्तं तव प्रभो
मनोहर असा तुझा घोडा अहिच्छत्र या नगरीत गेला; प्रभो, तुझा घोडा आला हे ऐकून राजा सुमदाने—
सपुत्रः प्रबलः सर्वसैन्येन बलिना वृतः । सर्वं समर्पयामास राज्यं निहतकंटकम्
आपल्या पुत्रासह, बलवान आणि सर्व सैन्याने वेढलेला, सर्व अडथळे दूर करून आपले राज्य समर्पित केले.