मासि भाद्रपदे शुक्ले चतुर्थ्यां चंद्रदर्शनम् । मिथ्याभिदूषणं प्राहुस्तस्मात्तत्परिवर्जयेत्
भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्षातील चतुर्थीला चंद्रदर्शन केलं जातं; त्या दिवशी खोटी बदनामी टाळावी असं सांगितलं आहे.
प्राप्यते दर्शनं तत्र चतुर्थ्यां शीतगोर्नरः । स्यमंतस्य कथां श्रुत्वा मिथ्यावादात्प्रमुच्यते
त्या चतुर्थीला जो कोणी शीतल किरणांचा चंद्र पाहतो आणि स्यमंतकाची कथा ऐकतो, तो खोट्या आरोपांपासून मुक्त होतो.
सुलक्ष्मणां नाग्नजितीं सुशीलां च यशस्विनीम् । मद्रराजसुतास्तिस्रः कन्यकास्ताः शुभाननाः
सुलक्षणा, नाग्नजिती आणि सद्गुणी, कीर्तीशाली सुशीला—या मद्रराजाच्या तीन कन्या, सर्व शुभमुखी होत्या.
स्वयंवरस्थास्ताः कृष्णं वरयामासुरुज्ज्वलाः । एकस्मिन्दिवसे तास्तु उपयेमे यदूद्वहः
स्वयंवरात उपस्थित असताना, त्या तेजस्वी कन्यांनी कृष्णाची निवड केली आणि यदुवंशातील कृष्णाने एका दिवसात त्यांच्याशी विवाह केला.
अष्टौ महिष्यस्ताः सर्वा रुक्मिण्याद्या महात्मनः । रुक्मिणी सत्यभामा च कालिंदी च शुचिस्मिता
महात्मा कृष्णाच्या आठही राण्या, ज्यात रुक्मिणी प्रथम आहे, त्या म्हणजे—रुक्मिणी, सत्यभामा, शुद्ध हास्य असलेली कालिंदी,
मित्रविंदा जांबवती नाग्नजित्यः सुलक्ष्मणा । सुशीला नाम तन्वंगी महिषी चाष्टमी स्मृता
मित्रविंदा, जांबवती, नाग्नजिती, सुलक्षणा आणि सडपातळ सुशीला—या आठही राण्या म्हणून ओळखल्या जातात.
भूमिपुत्रो महावीर्यो नरको नाम राक्षसः । जित्वा देवपतिं शक्रं सर्वांश्चैव सुरान्रणे
भूतेजाचा महाबली पुत्र नरक नावाचा राक्षस होता. त्याने देवेंद्र आणि इतर सर्व देवतांना युद्धात जिंकले.
अदित्या देवमातुश्च कुंडले च सुवर्चसी । बलाज्जग्राह देवानां रत्नानि विविधानि च
त्याने देवमाता अदितीचे तेजस्वी कुंडल आणि देवतांची विविध रत्नं जबरदस्तीने घेतली.
ऐरावतं महेंद्रस्य तथैवोच्चैःश्रवं हयम् । माणिक्यादि धनेशस्य शंखपद्मनिधिं तथा
त्याने महेंद्राचा ऐरावत हत्ती, उच्चैःश्रवा घोडा, कुबेराचे माणिक्यासारखी रत्नं, तसेच शंख आणि पद्मनिधीही घेतले.
स्त्रियश्चाप्सरसश्चैव हृतवान्क्षितिनंदनः । वज्रादिहेतीस्तेषां च बलाद्धृत्वा दिवौकसाम्
त्या पृथ्वीपुत्राने अप्सरा आणि इतर स्त्रियाही पळविल्या आणि देवतांचे वज्र वगैरे शस्त्रंही बळाने घेतली.
तैरेव स सुरान्हत्वा सभां मयविनिर्मिताम् । उवास व्योमगो दिव्यो नगर्यां विमलेंबरे
त्याच शस्त्रांनी त्याने देवांना ठार मारले आणि आपल्या मायेनं निर्माण केलेल्या सभेत, स्वच्छ आकाशातील दिव्य नगरीत, तेजस्वी वस्त्र घालून तो राहू लागला.
ततो देवगणाः सर्वे पुरस्कृत्य शचीपतिम् । भयार्ताः शरणं जग्मुः कृष्णमक्लिष्टकारिणम्
मग सर्व देवगण, शचीपतीला पुढे करून, भीतीने व्याकुळ होऊन, निष्कलंक कर्म करणाऱ्या कृष्णाच्या शरण गेले.
कृष्णोऽपि तदुपश्रुत्य सर्वं नरकचेष्टितम् । देवानामभयं दत्वा वैनतेयं व्यचिंतयत्
कृष्णाने नरकाच्या सर्व कृत्यांची बातमी ऐकून, देवांना भीतीमुक्त केले आणि मग त्याने गरुडाचा विचार केला.
तस्मिन्क्षणे हरेस्तस्य वैनतेयो महाबलः । प्रांजलिः पुरतस्तस्थौ सर्वदेवनमस्कृतः ५० 6.249.
त्याच क्षणी, सर्व देवांनी वंदन केलेला, प्रचंड बळाचा गरुड, हात जोडून हरिच्या समोर उभा राहिला.
तमारुह्य द्विजश्रेष्ठं सत्यया सह केशवः । संस्तूयमानो मुनिभिः प्रययौ राक्षसालयम्
केशवाने सत्येसह त्या श्रेष्ठ पक्ष्यावर बसून, ऋषींच्या स्तुतीत, राक्षसांच्या निवासाकडे प्रस्थान केले.
प्रदीप्यमानमाकाशे यथा सूर्यस्य मंडलम् । राक्षसैर्बहुभिर्युक्तं दिव्यैराभरणैर्युतम्
त्याने आकाशात सूर्याच्या तेजस्वी मंडळासारखी, असंख्य राक्षसांनी आणि दिव्य दागिन्यांनी सजलेली ती नगरी पाहिली.
ददर्श तत्पुरं कृष्णो दुर्भेद्यं त्रिदशैरपि । तदावरणानि भगवान्वीक्ष्य चक्रेण वीर्यवान्
कृष्णाने ती नगरी पाहिली, जी त्रिदशांनाही अभेद्य होती; तिच्या किल्ल्यांकडे पाहून, पराक्रमी भगवंताने आपला चक्र सज्ज केला.
चिच्छेद तेजसा दीप्त्या तमांसि च दिवाकरः । ततस्ते राक्षसाः सर्वे शतशोऽथ सहस्रशः
त्याच्या तेजाने आणि प्रभेने, जसा सूर्य अंधार दूर करतो, तसा त्याने अंधार छेदला; मग सर्व राक्षस शेकड्यांनी, हजारोंनी—
उद्यम्य शूलानि तदा युद्धायाभिमुखं ययुः । ततस्तु तोमरैर्दिव्यैर्भिण्डिपालैः सुपट्टिशैः
त्यावेळी त्यांनी भाले उचलून युद्धासाठी पुढे सरकले; मग दिव्य तोमर, गदा आणि मजबूत पट्ट्यांनी—
केशवं ताडयामासुः पलालैरिव पावकम् । ततस्तु शार्ङ्गमादाय भगवान्गरुडध्वजः
त्यांनी केशवाला जशी काड्या आगीत टाकतात तशी वार केली; मग गरुडध्वज भगवंताने आपले शार्ङ्ग धनुष्य उचलले.
दिव्यशस्त्राणि चिच्छेद बाणैरग्निशिखोपमैः । तेषां शिरोधरा नागानश्वांश्चैव तरस्विनः
अग्निसारख्या ज्वालासमान बाणांनी त्याने त्यांच्या दिव्य शस्त्रांचे तुकडे केले; त्यांच्या हत्तींच्या आणि वेगवान घोड्यांच्या मानेही त्याने छाटल्या.
चक्रेणैव प्रचिच्छेद वीर्यवान्पुरुषोत्तमः । केचिच्चक्रेण संछिन्नास्तथान्ये शरताडिताः
पराक्रमी पुरुषोत्तमाने केवळ चक्रानेच त्यांना छाटले; काहींना चक्राने, तर काहींना बाणांनी घायाळ केले.
गदया निहताः केचिद्राक्षसास्तद्रणाजिरे । एवं ते राक्षसाः सर्वे पातिता धरणीतले
काही राक्षस त्या रणभूमीत गदेद्वारे मारले गेले; अशा प्रकारे सर्व राक्षस पृथ्वीवर पडले.
शक्रोत्सृष्टेन वज्रेण निर्भिन्ना इव भूधराः । निहत्य दानवान्सर्वान्पुंडरीकायतेक्षणः
जसे इंद्राच्या वज्राने पर्वत फाटतात, तसेच कमळासारख्या डोळ्यांनी सर्व दानवांचा संहार केला.
पाञ्चजन्यं महाशंखं प्रदध्मौ पुरुषोत्तमः । ततः स नरको दैत्यो धनुरादाय वीर्यवान्
पुरुषोत्तमाने मोठा शंख पाञ्चजन्य फुंकला; मग तो पराक्रमी नरकासुर धनुष्य घेऊन उभा राहिला.
दिव्यं स्यंदनमारुह्य ययौ युद्धाय केशवम् । तयोर्युद्धमभूद्घोरं तुमुलं लोमहर्षणम्
तो दिव्य रथावर बसून केशवाशी युद्धासाठी गेला; त्यांचे युद्ध अत्यंत भीषण, गोंगाटमय आणि अंगावर काटा आणणारे होते.
बहुभिर्बाणसाहस्रैर्मेघयोरिव वर्षतोः । ततोऽर्द्धचंद्र बाणेन वासुदेवः सनातनः
दोन्ही बाजूंनी हजारो बाणांचा वर्षाव जणू मेघांप्रमाणे होत होता; मग सनातन वासुदेवाने अर्धचंद्र बाणाने—
तस्य राक्षसमुख्यस्य धनुश्चिच्छेद वीर्यवान् । ससर्जास्त्रं महादिव्यं नरकस्य महोरसि
त्या राक्षसश्रेष्ठाचे धनुष्य पराक्रमी भगवंताने छाटले; त्याने नरकाच्या विशाल छातीवर एक महान दिव्य अस्त्र सोडले.
स तेन भिन्नहृदयः पपातोर्व्यां महासुरः । शक्रवज्रेण निर्भिन्नो महाचल इवोन्नदन्
त्या महादैत्याचं हृदय इंद्राच्या वज्रानं भेदलं आणि तो मोठ्या गडगडाटानं पर्वतासारखा पृथ्वीवर कोसळला.
उपगम्य ततः कृष्णः समीपं तस्य रक्षसः । भूम्या संप्रार्थितः प्राह वरं वृण्विति राक्षसम् । स चाह राक्षसः कृष्णं गरुडोपरि संस्थितम्
त्यावेळी कृष्ण त्या राक्षसाजवळ गेला, तो जमिनीवर पडलेला असताना, आणि पृथ्वीच्या विनंतीनं त्याला म्हणाला, 'एखादं वर माग.'