तदा मया विचारो वै कृतः स्वांते पतिव्रते । भवती क्षत्रिया किं न वीरसूः किं न वा भवेत्
"मग मी मनात विचार केला, हे पतिव्रता माते, तुम्ही क्षत्रिय आहात का? की वीराला जन्म दिला नाही, की अजून काही कारण आहे?"
धार्ष्ट्यं तद्वीक्ष्य भूपस्य गृहीतोऽश्वो मया बलात् । जितं कुशेन वीरेण सैन्यं तत्पातितं रणे
"त्या राजाचा गर्व पाहून मी तो घोडा जबरदस्तीने पकडला. कुश या वीराने युद्धात सैन्य जिंकले आणि पाडले."
मुकुटोऽयं भूमिपतेर्जानीहि पतिदेवते । अयमप्यन्यवीरस्य पुष्कलस्य महात्मनः
"हा राजाचा मुकुट आहे, हे ओळखा, हे पतिव्रता माते. आणि हा दुसऱ्या वीराचा, म्हणजेच महात्मा पुष्कलाचा आहे."
जानीहि मुकुटं त्वन्यं मणिमुक्ताविराजितम् । अश्वोऽयं मे मनोहारी कामयानो हि भूपतेः
"हा दुसरा मुकुट आहे, जो मणी आणि मोत्यांनी सजलेला आहे. हा घोडा मनाला भुरळ घालणारा आहे, आणि राजाला तो फार आवडतो."
आरोहणाय मद्भ्रातुर्जानीहि बलिनो वरे । इमौ कीशौ मया रंतुमानीतौ बलिनां वरौ
"माझ्या बलवान भावासाठी चढण्यासाठी हा आहे, हे बलवानांमध्ये श्रेष्ठ. हे दोन्ही वानर मी खेळण्यासाठी आणले, हेही बलवानांमध्ये श्रेष्ठ आहेत."
कौतुकार्थं तवैवैतौ संग्रामे युद्धकारकौ । इति वाक्यं समाकर्ण्य जानकी पतिदेवता
"फक्त तुझ्या आनंदासाठी हे दोघे येथे आहेत, युद्धात लढा देणारे. हे शब्द ऐकून जानकी, जी पतीला समर्पित आहे—"
जगाद पुत्रौ तौ वीरौ मोचयेथां पुनः पुनः । सीतोवाच। युवाभ्यामनयः सृष्टो हृतो रामहयो महान्
—ती पुन्हा पुन्हा त्या दोन्ही वीर पुत्रांना म्हणाली, "त्यांना सोडून द्या." सीतेने म्हणाले: "तुम्ही दोघांनी हा रामाचा महान घोडा पकडून नेला."
अनेके पातिता वीरा इमौ बद्धौ कपीश्वरौ । पितुस्तव हयो वीरो यागार्थं मोचितोऽमुना
"अनेक वीर पाडले गेले; हे दोन्ही वानरराज बांधले गेले. तुझ्या वडिलांचा वीर घोडा यज्ञासाठी त्याने सोडला."
तस्यापि हृतवंतौ किं वाजिनं मखसत्तमे । मुंचतं प्लवगावेतौ मुंचतं वाजिनां वरम्
"महायज्ञात त्याच्याकडून घोडा घेतल्यानंतरही तुम्ही दोघे तो श्रेष्ठ घोडा का धरून ठेवता? हे दोन्ही वानर सोडा, किंवा तो उत्तम घोडा सोडा."
क्षाम्यतां भूपतेर्भ्राता शत्रुघ्नः परकोपनः । जनन्यास्तद्वचः श्रुत्वा ऊचतुस्तां बलान्वितौ
"राजाचा भाऊ शत्रुघ्न, जो पटकन रागावतो, त्याला माफ करा. आईचे हे शब्द ऐकून, ते दोन्ही बलवान तिला उत्तर देतात."
क्षात्रधर्मेण तं भूपं जितवंतौ बलान्वितम् । नास्माकमनयोर्भावि क्षात्रधर्मेण युध्यताम्
"क्षत्रिय धर्माने आम्ही त्या बलवान राजाला जिंकले. आम्हा दोघांकडून काहीही चुकीचे घडले नाही, कारण आम्ही क्षत्रिय धर्मानेच लढलो."
वाल्मीकिना पुरा प्रोक्तमस्माकं पठतां पुरः
"पूर्वी वाल्मिकींनी सांगितलेले, ते आमच्यासमोर वाचा."
कण्वस्याश्रमकेवाहं धृत्वा यागक्रियोचितम् । तस्मात्सुतः स्वपित्रापि युध्येद्भ्रात्रापि चानुजः
कण्वाच्या आश्रमात मी यज्ञासाठी योग्य वस्त्र परिधान केली होती. म्हणूनच, एखादा मुलगा आपल्या वडिलांशी किंवा धाकटा भाऊ मोठ्या भावाशीही लढू शकतो.
गुरुणा शिष्य एवापि तस्मान्नो पापसंभवः । त्वदाज्ञातो ऽधुना चावां दास्यावो हयमुत्तमम्
गुरुशी देखील शिष्य लढू शकतो, त्यामुळे यात काही पाप नाही. आता, तुझ्या आज्ञेने आम्ही तुला तो उत्तम घोडा परत देतो.
मोक्ष्यावः कीशावेतौ हि करिष्यावो वचस्तव । इत्युक्त्वा मातरं वीरौ गतौ रणे कपीश्वरौ
आम्ही हे दोन्ही राजकुमार सोडवू आणि तुझे सांगणे पाळू. असे म्हणून दोन्ही वीर वानरराज रणभूमीत आपल्या आईजवळ गेले.
अमुंचतां हयं चापि हयमेधक्रियोचितम् । सीतादेवी स्वपुत्राभ्यां श्रुत्वा सैन्यं निपातितम्
त्यांनी अश्वमेध यज्ञासाठी योग्य असा घोडा सोडून दिला. सीतेला आपल्या मुलांकडून सैन्याचा पराभव झाल्याचे कळले,
श्रीरामं मनसा ध्यात्वा भानुमैक्षत साक्षिणम् । यद्यहं मनसा वाचा कर्मणा रघुनायकम्
श्रीरामाचा मनात ध्यान करून, तिने सूर्याला साक्षी धरले: 'जर मी मनाने, वाणीने आणि कृतीने फक्त रघुनायकाचीच सेवा केली असेल,
भजामि नान्यं मनसा तर्हि जीवेदयं नृपः । सैन्यं चापि महत्सर्वं यन्नाशितमिदं बलात्
आणि मनाने दुसऱ्या कोणाचीही भक्ती केली नसेल, तर हा राजा जिवंत राहो आणि हे मोठे सैन्य, जे बळाने नष्ट झाले आहे, तेही पुन्हा जिवंत होवो.'
पुत्राभ्यां तत्तु जीवेत मत्सत्याज्जगतांपते । इति यावद्वचो ब्रूते जानकीपतिदेवता
'माझ्या सत्यामुळे, हे जगाच्या अधिपती, माझ्या मुलांमुळे ते सर्व जिवंत राहो.' असे जानकी, प्रभूची देवी, बोलत असताना—
तावद्बलं च तत्सर्वं जीवितं रणमूर्द्धनि
त्याच क्षणी ते सर्व सैन्य रणभूमीत पुन्हा जिवंत झाले.
शेष उवाच। क्षणान्मूर्च्छां जहौ वीरः शत्रुघ्नः समरांगणे । अन्येऽपि वीराबलिनो मूर्च्छां प्राप्ताः सुजीविताः
शेष म्हणतो: क्षणातच शत्रुघ्न रणांगणात शुद्धीवर आला; इतरही बलवान वीर शुद्धीवर येऊन पुन्हा जिवंत झाले.
शत्रुघ्नो वाजिनां श्रेष्ठं ददर्श पुरतः स्थितम् । आत्मानं च शिरस्त्राणरहितं सैन्यजीवितम्
शत्रुघ्नाने समोर उभा असलेला श्रेष्ठ घोडा पाहिला, आणि स्वतःला शिरस्त्राणाविना, पण सैन्य पुन्हा जिवंत झालेले पाहिले.
वीक्ष्य चित्रमिदं स्वांते चकारच जगाद ह । सुमतिं मंत्रिणां श्रेष्ठं मूर्च्छाविरहितं तदा
हे अद्भुत दृश्य पाहून त्याने मनात विचार केला आणि मग त्याने मुरचाटून गेलेल्या, पण आता शुद्धीवर आलेल्या सुमती या श्रेष्ठ मंत्र्याला सांगितले.
कृपां कृत्वा हयं प्रादाद्बालो यज्ञस्य पूर्तये । गच्छाम रामं तरसा हयागमनकांक्षिणम्
त्याने दयाळूपणाने अजूनही लहान असलेल्या घोड्याला यज्ञ पूर्ण व्हावा म्हणून परत दिला. 'चला, आपण वेगाने रामाकडे जाऊ, ज्याला घोडा परत मिळण्याची आतुरता आहे.'
इत्युक्त्वा स रथे स्थित्वा हयमादाय वेगतः । ययौ तदाश्रमाद्दूरं भेरीशंखविवर्जितः
असे म्हणून, तो रथावर बसला, घोडा घेऊन वेगाने त्या आश्रमातून निघून गेला, कोणतीही भेरी किंवा शंख न वाजवता.
तत्पृष्ठतो महासैन्यं चतुरंगसमन्वितम् । चचाल कुर्वन्संभग्नं स्वभारेण फणीश्वरम्
त्याच्या मागे मोठे, चारही अंगांनी सज्ज असे सैन्य निघाले, जणू काही स्वतःच्या वजनाने हालणारा फणीश्वरच.
जवेन जाह्नवीं तीर्त्वा कल्लोलजलशालिनीम् । जगाम विषये स्वीये स्वकीयजनशोभिते
वेगाने, लाटा आणि पाण्याने भरलेल्या जाह्नवीला ओलांडून, तो आपल्या लोकांनी शोभलेल्या आपल्या राज्यात गेला.
पुष्कलेन युतो राजा सुरथेन समन्वितः । रथे मणिमये तिष्ठन्महत्कोदंडधारकः
पुष्कळ आणि सुरथ यांच्यासह राजा, मणिमय रथावर उभा होता, मोठा धनुष्य हातात घेऊन.
हयं तं पुरतः कृत्वा रत्नमालाविभूषितम् । श्वेतातपत्रं तस्यैव मूर्ध्नि चामरभूषितम्
घोड्याला समोर ठेवून, त्याला रत्नमाळांनी सजवले, आणि त्याच्या डोक्यावर पांढरा छत्र आणि चामर ठेवले.
अनेकरथसाहस्रैः परितो बलिभिर्नृपैः । उद्यत्कोदंडललितैर्वीरनादविभूषितैः
त्याच्या आजूबाजूला हजारो रथांनी आणि बलवान राजांनी वेढलेले, ज्यांच्या धनुष्ये उंचावलेली होती आणि वीरांच्या गर्जना ऐकू येत होत्या.