शेष उवाच। शत्रुघ्नं पतितं वीक्ष्य सुरथः प्रवरो नृपः । प्रययौ मणिना सृष्टे रथे तिष्ठन्महाद्भुते
शेष म्हणाला: शत्रुघ्न खाली पडलेला पाहून श्रेष्ठ राजा सुरथ रत्नांनी सजवलेल्या अद्भुत रथावर उभा राहून पुढे गेला.
पुष्कलस्तु रणे पूर्वं पातितः स विचारयन् । लवं ययौ तदा योद्धुं महावीरबलोन्नतम्
पुष्कळा युद्धात आधीच पडला होता, त्याने विचार करून मोठ्या शौर्याने पराक्रमी असलेल्या लवाशी लढायला गेला.
सुरथः कुशमासाद्य बाणान्मुंचन्ननेकधा । व्यथयामास समरे महावीरशिरोमणिः
सुरथ कुशाजवळ गेला आणि अनेक बाण सोडले, त्यामुळे त्या महावीरांच्या शिरोमणीला रणभूमीत त्रास झाला.
सुरथं विरथं चक्रे बाणैर्दशभिरुच्छिखैः । धनुश्चिच्छेद तरसा सुदृढं गुणपूरितम्
कुशाने दहा तीक्ष्ण बाणांनी सुरथाला रथाविना केले आणि त्याच्या मजबूत, ताणलेल्या धनुष्याला वेगाने तोडले.
अस्त्रप्रत्यस्त्रसंहारैः क्षैपणैः प्रतिक्षेपणैः । अभवत्तुमुलं युद्धं वीराणां रोमहर्षणम्
शस्त्र आणि प्रत्युत्तर शस्त्रांच्या देवाणघेवाणीने वीरांमध्ये भयंकर आणि रोमांचकारी युद्ध सुरू झाले.
अत्यंतं समरोद्युक्ते सुरथे दुर्जये नृपे । कुशः संचिंतयामास किंकर्तव्यं रणे मया
रणासाठी फारच उत्सुक आणि जिंकता न येणारा राजा सुरथ समोर असताना कुशाने मनात विचार केला की या युद्धात मी काय करावे.
विचार्य निशितं घोरं सायकं समुपाददे । हननाय नृपस्यास्य महाबलसमन्वितः
कुशाने नीट विचार करून, त्या बलाढ्य राजाचा वध करण्यासाठी एक तीक्ष्ण आणि भयंकर बाण उचलला.
तमागतं शरं दृष्ट्वा कालानलसमप्रभम् । छेत्तुं मतिं चकाराशु तावल्लग्नो महाशरः
तो काळाग्नीप्रमाणे तेजस्वी बाण आपल्याकडे येताना पाहून सुरथाने तो कापायचे ठरवले, पण तोपर्यंत तो प्रचंड बाण त्याच्यावर आदळला.
मुमूर्च्छ समरे वीरो महावीरबलस्ततः । पपात स्यंदनोपस्थे सारथिस्तमुपाहरत्
मग तो महाशूर वीर रणात बाण लागून बेशुद्ध पडला आणि आपल्या रथाच्या आसनावर कोसळला; त्याचा सारथी त्याला घेऊन गेला.
सुरथे पतिते दृष्ट्वा कुशं जयसमन्वितम् । त्रासयंतं वीरगणानियाय पवनात्मजः
सुरथ पडलेला आणि कुश जिंकलेला पाहून, पवनपुत्र हनुमान वीरांच्या सैन्याला घाबरवत पुढे आला.
समीरसूनुं प्रबलमायांतं वीक्ष्य वानरम् । जहास दर्शयन्दंतान्कोपयन्निव तं क्रुधा
पवनाचा बलवान पुत्र वानररूपात येताना पाहून कुशाने हसत दात दाखवले, जणू काही रागाने त्याला चिडवत होता.
उवाच च हनूमंतमेहि त्वं मम संमुखम् । भेत्स्ये बाणसहस्रेण मृतो यास्यसि यामिनीम्
कुश म्हणाला: 'अरे, माझ्यासमोर ये. मी तुला हजारो बाणांनी भेदून टाकीन; मारला गेल्यावर तू रात्रीच्या प्रदेशात जाशील.'
इत्युक्तो हनुमाञ्ज्ञात्वा रामसूनुं महाबलम् । स्वामिकार्यं प्रकर्तव्यमिति कृत्वा प्रधावितः
असे ऐकून, हनुमानाने रामाचा बलाढ्य पुत्र ओळखला आणि स्वामीचे कार्य पूर्ण करायचे ठरवून वेगाने पुढे धावला.
शालमुत्पाट्य तरसा विशालं शतशाखिनम् । कुशं वक्षसि संलक्ष्य ययौ योद्धुं महाबलः
हनुमानाने जोरात एक मोठे, शंभर फांद्यांचे शालवृक्ष उपटले आणि कुशाच्या छातीवर लक्ष ठेवून युद्धासाठी पुढे गेला.
शालहस्तं समायांतं हनूमंतं महाबलम् । त्रिभिः क्षुरप्रैर्विव्याध हृदि चंद्रोपमैर्बली
शालवृक्ष हातात घेऊन पुढे येणाऱ्या बलाढ्य हनुमानाच्या छातीत कुशाने चंद्रासारखे चमकणारे तीन तीक्ष्ण बाण घुसवले.
स बाणविद्धस्तरसा कुशेन बलशालिना । शालेन हृदि संजघ्ने दंतान्निष्पिष्य मारुतिः
कुशाने जोरात बाण मारल्यावर हनुमानाने दात घट्ट दाबून शालवृक्षाने कुशाच्या छातीत प्रहार केला.
शालाहतस्तदा बालः किंचिन्नाकंपत स्मयात् । तदा वीराः प्रशंसां तु प्रचक्रुस्तस्य बाल्यतः
शालवृक्षाचा प्रहार झाला तरी तो बालक किंचितही हलला नाही, उलट हसला; मग वीरांनी त्याच्या बाल्याचे कौतुक केले.
स शालेन हतो वीरः संहारास्त्रं समाददे । संहन्तुं वैरिणं कोपात्कुशः स परमास्त्रवित्
शालवृक्षाने घाव बसल्यावर कुश या वीराने, जो दिव्य अस्त्रांचा जाणकार होता, शत्रूचा संहार करण्यासाठी रागाने संहारास्त्र उचलले.
संहारास्त्रं समालोक्य दुर्जयं कुशमोचितम् । दध्यौ रामं स्वमनसा भक्तविघ्नविनाशकम्
कुशाने सोडलेलं ते प्रचंड आणि जिंकता न येणारं अस्त्र पाहून, त्याने आपल्या मनात भक्तांच्या अडथळे दूर करणाऱ्या रामाचं ध्यान केलं.
तदा मुक्तं कुशेनाशु तदस्त्रं हृदि मारुतेः । लग्नं महाव्यथाकारि तेन मूर्च्छामितः पुनः
मग कुशाने झटकन सोडलेलं ते अस्त्र वायुपुत्राच्या हृदयात घुसलं, त्याने त्याला मोठा वेदना दिली आणि त्यामुळे तो पुन्हा बेशुद्ध पडला.
मूर्च्छां प्राप्तं तु तं दृष्ट्वा प्लवंगं बलसंयुतः । विव्याध सायकैस्तीक्ष्णैः सैन्यं तत्सकलं महत्
तो बलवान वानर बेशुद्ध पडलेला पाहून, त्याने ती मोठी सेना तीक्ष्ण बाणांनी हल्ला करून घायाळ केली.
तस्य बाणायुतैर्भग्नं बलं सर्वं रणांगणे । पलायनपरं जातं चतुरंगसमन्वितम्
त्याच्या असंख्य बाणांनी रणांगणातलं सगळं सैन्य तुटून पळून गेलं; चतुरंग सेना देखील पळू लागली.
तदा कपिपतिः कोपात्सुग्रीवो रक्षको महान् । अभ्यधावन्नगान्नैकानुत्पाट्य कुशमुद्भटम्
तेव्हा वानरांचा राजा, मोठा रक्षक सुग्रीव, रागाने अनेक झाडं उपटत उग्र कुशाच्या समोर धावून गेला.
कुशः सर्वान्प्रचिच्छेद लीलया प्रहसन्नगान् । पुनरप्यागतान्वृक्षांश्चिच्छेद तरसा बली
कुशाने हसत-हसत सहजपणे सगळी झाडं कापली आणि परत येणारी झाडंही आपल्या ताकदीने पुन्हा फोडली.
अनेकबाणव्यथितः सुग्रीवः समरांगणे । जग्राह पर्वतं घोरं कुशमस्तकमध्यतः
सुग्रीव रणभूमीत अनेक बाणांनी जखमी झाला आणि त्याने एक भयंकर डोंगर उचलून तो कुशाच्या डोक्यावर फेकला.
कुशस्तं नगमायांतं वीक्ष्य बाणैरनेकधा । निष्पिपेष चकाराशु महारुद्रांगयोग्यताम्
तो डोंगर येताना पाहून कुशाने अनेक बाणांनी त्याला ताबडतोब फोडून, तो डोंगर महादेवासाठी योग्य असा केला.
सुग्रीवस्तन्महत्कर्म दृष्ट्वा बालेन निर्मितम् । जयाशाप्रतिनिर्वृत्तो बभूव समरांगणे
बालक कुशाने केलेली ती मोठी करामत पाहून, सुग्रीवाच्या मनात विजयाची आशा संपली.
रणमध्ये दुराक्रांतं कुशं लांगूलताडकम् । अत्यमर्षीरुषाक्रांतस्तं हंतुं नगमाददे
रणाच्या मध्यभागी, जवळ जाऊनही जिंकता न येणारा आणि शेपटीने प्रहार करणारा कुशा पाहून, सुग्रीव प्रचंड रागावून त्याला मारण्यासाठी डोंगर उचलला.
आत्मानं हंतुमुद्युक्तं वीक्ष्य सुग्रीवमादरात् । ताडयामास बहुभिः सायकैः शितपर्वभिः
सुग्रीव स्वतःला मारायला सज्ज होतोय हे कुशाने आदराने पाहिलं आणि त्याला अनेक तीक्ष्ण बाणांनी मारलं.
स ताडितो बहुविधैः शरैः पीडासमन्वितः । कुशं हंतुं समारब्धो ययौ शालं समाददे
अनेक प्रकारच्या बाणांनी जखमी होऊन वेदनेने भरलेला सुग्रीव कुशाला मारायला निघाला आणि त्याने एक शालवृक्ष उचलला.