एतस्मिन्समये राजा शत्रुघ्नः परतापनः । कुशं वीरं ययौ योद्धुं तादृशं लवसन्निभम्
त्याच वेळी, शत्रूंना त्रास देणारा राजा शत्रुघ्न, लवसमान पराक्रमी कुशाशी युद्ध करण्यासाठी गेला.
कुशं दृष्ट्वा बलाक्रांतं राममूर्तिसमप्रभम् । रथे तिष्ठन्हेममये जगाद परवीरहा
शक्तीने भरलेला, रामाच्या मूर्तीप्रमाणे तेजस्वी कुशा पाहून, सुवर्णरथावर उभा असलेला, शत्रूंचा संहार करणारा शत्रुघ्न बोलला.
शत्रुघ्न उवाच। कोऽसि त्वं सन्निभो भ्रात्रा लवेन सुमहाबलः । किं नामासि महावीर कस्ते तातः क्व ते प्रसूः
शत्रुघ्न म्हणाला: तू कोण आहेस, जो आपल्या भावासारखा लवसमान आणि प्रचंड बळाचा आहेस? तुझे नाव काय, महावीर? तुझे वडील कोण, आणि तुझा जन्म कुठे झाला?
कथं वने द्विजैर्जुष्टे तिष्ठसि त्वं नरर्षभ । सर्वं शंस यथायुध्ये त्वया सह महाबल
हे नरश्रेष्ठ, ऋषींनी वसलेल्या या वनात तू कसा राहतोस? सर्व काही सांग, म्हणजे मी तुझ्याशी युद्ध करू शकेन, हे महाबळ!
इति वाक्यं समाकर्ण्य कुशः प्रोवाच भूमिपम् । मेघगंभीरया वाचा नादयन्रणमंडलम्
हे शब्द ऐकून कुशाने मेघासारख्या गंभीर आवाजात, रणभूमीत घुमणारा, राजाला उत्तर दिले.
केवलं सुषुवे सीता पतिव्रतपरायणा । वने वसावो वाल्मीकेश्चरणार्चनतत्परौ
फक्त सीता, पतीपरायण, हिनेच आम्हाला जन्म दिला; आम्ही दोघे वनात वाल्मीकींच्या पायांची सेवा करत राहिलो.
मातृसेवासमुद्युक्तौ सर्वविद्याविशारदौ । कुशो लव इति प्रख्यामागतौ भूपतेऽनघ
आईची सेवा करण्यात तत्पर आणि सर्व विद्येत निपुण, आम्ही कुशा आणि लव म्हणून प्रसिद्ध झालो, हे निष्पाप राजन.
कस्त्वं वीरो रणश्लाघी किमर्थं हयसत्तमः । मुक्तोऽस्ति समरे त्वद्य जेतासि बलसंयुतः
तू कोण, जो युद्धाचा अभिमान बाळगतोस? आज या युद्धात, हे श्रेष्ठ घोड्यांनो, तुला कोण सोडले आणि तू बळाने जिंकायला निघालास?
युध्यस्व त्वं मया सार्द्धं यदि वीरोऽसि भूमिप । इदानीं पातयिष्यामि भवंतं रणमूर्धनि
राजा, जर तू खरा वीर असशील तर माझ्याशी लढ; आता मी तुला रणभूमीत पाडून दाखवीन.
शत्रुघ्नस्तं सुतं ज्ञात्वा सीताया रामसंभवम् । विसिष्माय स्वयं चित्ते कोपाद्धनुरुपाददत्
शत्रुघ्नाने, तो सीतेचा आणि रामाचा पुत्र आहे हे ओळखले, आणि मनात आश्चर्यचकित झाला; मात्र रागाने त्याने धनुष्य उचलले.
तमात्तधनुषं दृष्ट्वा कुशः कोपसमन्वितः । विस्फारयामास धनुः स्वीयं सुदृढमुत्तमम्
त्याला धनुष्य घेतलेले पाहून, कुशा रागाने पेटून आपल्या मजबूत आणि उत्तम धनुष्याचा प्रत्यंचा ओढू लागला.
मुमोच बाणान्निशिताञ्छत्रुघ्नः सर्वशस्त्रवित् । तांश्चिच्छेद कुशः सर्वांल्लीलया प्रहसन्रणे
सर्व शस्त्रांचा जाणकार शत्रुघ्नाने तीक्ष्ण बाण सोडले; पण कुशाने रणभूमीत हसत हसत सहजपणे ते सर्व बाण छाटले.
बाणाश्च शतसाहस्राः कुशस्य च नृपस्य च । भुवनं व्याप्नुवन्सर्वं तच्चित्रमभवन्मुने
कुश आणि त्या राजाच्या हातून लाखो बाण साऱ्या जगभर पसरले, हे पाहून, हे मुनी, खरंच ते दृश्य फारच अद्भुत होतं.
अग्न्यस्त्रेण कुशः सर्वान्ददाह तरसा बली । शमयामास तं भूपः पर्जन्यास्त्रेण वीर्यवान्
शक्तिशाली कुशानं अग्निबाणानं सगळं जाळून टाकलं; पण धाडसी राजानं पावसाच्या अस्त्रानं ते शांत केलं.
शमयामास तं भूपो वायव्येनातिविक्रमः । तदा वायुरभूत्तीव्रः सर्वतो रणमंडले । पर्वतास्त्रेण तं वायुं क्षोभयंतं समावृणोत्
त्या बलाढ्य राजानं वायव्य अस्त्रानं ते अस्त्र शांत केलं; मग रणभूमीत सर्वत्र प्रचंड वारा सुटला, तो गोंधळ घालत असताना पर्वतास्त्रानं त्याला आटोक्यात आणलं.
वज्रास्त्रेण नृपः संख्ये चिच्छेद सनगोपलान् । तदा नारायणास्त्रं स मुमोच कुश उद्भटः । नारायणं तदा भूपं नाशकत्परिबाधितुम्
राजानं वज्रास्त्रानं लढाईत डोंगर आणि त्यांच्या राखणाऱ्यांना छाटून टाकलं; मग भयंकर कुशानं नारायणास्त्र सोडलं, पण ते राजाला काहीही इजा करू शकलं नाही.
तदा प्रकुपितोऽत्यतं कुशः कोपपरायणः । उवाच भूपं शत्रुघ्नं महाबलपराक्रमम्
तेव्हा प्रचंड संतापलेला, रागात भरलेला कुश, मोठ्या बळाचा आणि पराक्रमाचा शत्रुघ्न राजाला म्हणाला.
जानामि त्वां महावीरं संग्रामे जयकारिणम् । यत्त्वां नारायणास्त्रं मे न बबाधे भयानकम्
मी तुला ओळखतो, तू मोठा वीर आहेस, युद्धात नेहमी जिंकणारा; माझं भीषण नारायणास्त्रही तुला काही करू शकलं नाही.
इदानीं पातयाम्यद्य भूमौ त्वां नृपते शरैः । त्रिभिश्चेन्नकरोम्येतत्प्रतिज्ञां तर्हि मे शृणु
राजा, आज मी तुला फक्त तीन बाणांनी जमिनीवर पाडणार आहे; जर मी हे करू शकलो नाही, तर मग माझी प्रतिज्ञा ऐक.
यो मनुष्यवपुः प्राप्य दुर्लभं पुण्यकोटिभिः । तन्नाद्रियेत संमोहात्तस्य मेस्त्वत्र पातकम्
जो माणूस, लाखो पुण्यांनी मिळणाऱ्या या दुर्मिळ मानवजन्माचं महत्त्व ओळखत नाही, त्याच्यासाठी हे मोठं पाप आहे, असं मी सांगतो.
सावधानो भवानत्र भवतु प्रधनांगणे । पातयामि क्षितौ सद्य इत्युक्त्वा स्वशरासने
मुख्य रणांगणात नीट सावध राहा; मी तुला लगेचच जमिनीवर पाडणार आहे, असं म्हणून त्यानं आपलं धनुष्य उचललं.
शरं संरोपयामास घोरं कालानलप्रभम् । लक्षीकृत्य रिपोर्वक्षो विपुलं कठिनं महत्
त्याने प्रलयाच्या आगीसारखा भयंकर बाण धनुष्याला लावला आणि शत्रूच्या रुंद, कठीण छातीवर नेम धरला.
तं संधितं शरं दृष्ट्वा शत्रुघ्नः कोपमूर्च्छितः । मुमोच बाणान्निशितान्कुशत्वग्भेदकारकान्
तो बाण लावलेला पाहून शत्रुघ्न संतापानं भरून गेला आणि कुशाच्या त्वचेचा भेद करणारे तीक्ष्ण बाण सोडले.
स बाणो हृदयं तस्य भेत्तुं तत्प्रचचाल वै । घोररूपो वह्निसमआशीविषवदुच्छ्वसन्
तो बाण त्याच्या हृदयाला भेदण्यासाठी पुढे सरसावला, त्याचा रूप भयंकर होतं, तो जणू अग्नीसारखा जळत होता आणि विषारी सापासारखा फुत्कारत होता.
स बाणो नृपवर्येण रामं स्मृत्वाशुलक्षितः । चिच्छेद कुशमुक्तं स सायकं शितपर्वकम्
तेव्हा श्रेष्ठ राजा, रामाचं स्मरण करून, नेम धरून, कुशानं सोडलेला तो तीक्ष्ण पिसांचा बाण छाटून टाकला.
तदात्यंतं प्रकुपितः कुशो बाणस्य कृंतनात् । अपरं सायकं चापे दधार शितपर्वकम्
माझा बाण छाटला गेला म्हणून कुश अतिशय संतापला आणि त्यानं पुन्हा एक तीक्ष्ण पिसांचा दुसरा बाण धनुष्याला लावला.
स यावत्तदुरो भेत्तुं करोति च बलोद्धुरः । तं तावदच्छिनत्तस्य शरं कालानलप्रभम्
शक्तिशाली कुश तो बाण सोडून शत्रूला भेदणार इतक्यात, तो प्रलयाच्या आगीसारखा बाण लगेच छाटला गेला.
तदा कुशो मातृपादौ स्मृत्वा रोषसमन्वितः । तृतीयं चापके स्वीये दधार शरमद्भुतम्
तेव्हा कुश रागानं भरून, आईच्या पायांचा स्मरण करून, आपल्या धनुष्यावर एक अद्भुत तिसरा बाण लावला.
शत्रुघ्नस्तमपि क्षिप्रं च्छेत्तुं बाणं समाददे । तावद्विद्धः शरेणासौ पपात धरणीतले
शत्रुघ्नानं तो बाण छाटण्यासाठी पटकन आपला बाण उचलला, पण तो बाण लागून तो जमिनीवर कोसळला.
हाहाकारो महानासीच्छत्रुघ्ने विनिपातिते । जयमापकुशस्तत्र स्वबाहुबलदर्पितः
शत्रुघ्न खाली पडताच मोठा हाहाकार झाला; तिथे कुश आपल्या बळावर गर्वानं विजयाचा जल्लोष केला.