शेष उवाच। इति वाक्येन संतुष्टा जानकी शुभलक्षणा । सर्वं प्रादादस्त्रवृंदं जयाशीर्भिर्नियुज्यतम्
शेष म्हणतो: कुशाच्या या शब्दांनी शुभ लक्षणांची जानकी प्रसन्न झाली. तिने त्याला सगळी अस्त्रे दिली आणि विजयाच्या शुभेच्छा देऊन पाठवले.
प्रयाहि पुत्र संग्रामं लवं मोचय मूर्च्छितम् । इत्याज्ञप्तः कुशः संख्ये कवची कुंडली बली
जा, बाळा, युद्धात जा आणि बेशुद्ध पडलेल्या लवला सोडव. असे आज्ञा मिळाल्यावर कुशाने कवच, कुंडले घातली आणि युद्धासाठी सज्ज झाला.
मुकुटी करवाली च चर्मधारी धनुर्धरः । अक्षयाविषुधी कृत्वा स्कंधयोः सिंहवीर्ययोः
त्याने मुकुट घातला, तलवार घेतली, ढाली घेतली आणि धनुष्य उचललं. सिंहासारख्या खांद्यावर अक्षय बाणांचे भरे ठेवले.
जगाम तरसा नत्वा मातृपादौ रथाग्रणीः । वेगेन यावद्युद्धाय गच्छति क्षिप्रमाहवे
रथांचा पुढारी कुशाने आईच्या पायांना वंदन करून झपाट्याने निघाला. तो वेगाने युद्धाकडे धावू लागला, युद्धासाठी आतुर झाला.
तावद्ददर्श स्वलवं वैरिवृंदनिपातकम् । आयांतं तं कुशं वीरा ददृशुः सुमहाभटाः
त्याच क्षणी त्यांनी शत्रूंच्या सैन्याचा संहार करणारा स्वलव येताना पाहिला; आणि बलाढ्य वीरांनी approaching असलेला कुशा पाहिला.
कृतांतमिव संहर्तुं सर्वं विश्वमुपस्थितम् । लवो महाबलं दृष्ट्वा कुशं भ्रातरमागतम्
सर्व विश्वाचा अंत घडवायला जणू आला आहे असा प्रचंड बळाचा कुशा, आपला भाऊ, समोर येताना पाहून लव सज्ज झाला.
अत्यंतं वह्निवद्युद्धे दिदीपे वायुना समम् । रथादुन्मुच्य चात्मानं युद्धाय स विनिर्गतः
युद्धात तो अग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसत होता, वाऱ्यासोबत. रथातून उडी मारून तो युद्धासाठी पुढे गेला.
कुशः सर्वान्रणस्थान्वै वीरान्पूर्वदिशि क्षिपत् । पश्चिमायां दिशि लवः कोपात्सर्वान्समैरयत्
कुशाने रणभूमीत उभ्या असलेल्या सर्व वीरांना पूर्वेकडे फेकले; तर लवने रागाने सर्वांना पश्चिमेकडे हाकलले.
कुशबाणव्यथाव्याप्ता लवसायकपीडिताः । सैन्ये जना मुने सर्वे उत्कल्लोलांबुधिभ्रमाः ४७ उत्कल। कुशेन च लवेनाथ शरव्रातैः प्रपीडितम् । न शर्म लेभे सकलं सैन्यं वीरप्रपूरितम्
कुशाच्या बाणांनी जखमी आणि लवच्या बाणांनी त्रस्त झालेले सैन्यातील लोक, जणू वादळातल्या लाटांसारखे अस्वस्थ झाले. कुशा आणि लव यांच्या बाणांच्या वर्षावाने संपूर्ण वीरांनी भरलेले सैन्य त्रस्त झाले आणि त्यांना कुठेही शांती मिळाली नाही.
इतस्ततः प्रभग्नं तद्बलं त्रस्तं पुनः पुनः । न कुत्रचिद्रणे स्थित्वा युद्धमैच्छद्बलान्वितः
ते सैन्य पुन्हा पुन्हा तुटून, घाबरून इकडे तिकडे पळत होते; युद्धात कुठेही थांबले नाहीत, आणि जरी त्यांच्याकडे बळ होते तरी लढायची इच्छा झाली नाही.
एतस्मिन्समये राजा शत्रुघ्नः परतापनः । कुशं वीरं ययौ योद्धुं तादृशं लवसन्निभम्
त्याच वेळी, शत्रूंना त्रास देणारा राजा शत्रुघ्न, लवसमान पराक्रमी कुशाशी युद्ध करण्यासाठी गेला.
कुशं दृष्ट्वा बलाक्रांतं राममूर्तिसमप्रभम् । रथे तिष्ठन्हेममये जगाद परवीरहा
शक्तीने भरलेला, रामाच्या मूर्तीप्रमाणे तेजस्वी कुशा पाहून, सुवर्णरथावर उभा असलेला, शत्रूंचा संहार करणारा शत्रुघ्न बोलला.
शत्रुघ्न उवाच। कोऽसि त्वं सन्निभो भ्रात्रा लवेन सुमहाबलः । किं नामासि महावीर कस्ते तातः क्व ते प्रसूः
शत्रुघ्न म्हणाला: तू कोण आहेस, जो आपल्या भावासारखा लवसमान आणि प्रचंड बळाचा आहेस? तुझे नाव काय, महावीर? तुझे वडील कोण, आणि तुझा जन्म कुठे झाला?
कथं वने द्विजैर्जुष्टे तिष्ठसि त्वं नरर्षभ । सर्वं शंस यथायुध्ये त्वया सह महाबल
हे नरश्रेष्ठ, ऋषींनी वसलेल्या या वनात तू कसा राहतोस? सर्व काही सांग, म्हणजे मी तुझ्याशी युद्ध करू शकेन, हे महाबळ!
इति वाक्यं समाकर्ण्य कुशः प्रोवाच भूमिपम् । मेघगंभीरया वाचा नादयन्रणमंडलम्
हे शब्द ऐकून कुशाने मेघासारख्या गंभीर आवाजात, रणभूमीत घुमणारा, राजाला उत्तर दिले.
केवलं सुषुवे सीता पतिव्रतपरायणा । वने वसावो वाल्मीकेश्चरणार्चनतत्परौ
फक्त सीता, पतीपरायण, हिनेच आम्हाला जन्म दिला; आम्ही दोघे वनात वाल्मीकींच्या पायांची सेवा करत राहिलो.
मातृसेवासमुद्युक्तौ सर्वविद्याविशारदौ । कुशो लव इति प्रख्यामागतौ भूपतेऽनघ
आईची सेवा करण्यात तत्पर आणि सर्व विद्येत निपुण, आम्ही कुशा आणि लव म्हणून प्रसिद्ध झालो, हे निष्पाप राजन.
कस्त्वं वीरो रणश्लाघी किमर्थं हयसत्तमः । मुक्तोऽस्ति समरे त्वद्य जेतासि बलसंयुतः
तू कोण, जो युद्धाचा अभिमान बाळगतोस? आज या युद्धात, हे श्रेष्ठ घोड्यांनो, तुला कोण सोडले आणि तू बळाने जिंकायला निघालास?
युध्यस्व त्वं मया सार्द्धं यदि वीरोऽसि भूमिप । इदानीं पातयिष्यामि भवंतं रणमूर्धनि
राजा, जर तू खरा वीर असशील तर माझ्याशी लढ; आता मी तुला रणभूमीत पाडून दाखवीन.
शत्रुघ्नस्तं सुतं ज्ञात्वा सीताया रामसंभवम् । विसिष्माय स्वयं चित्ते कोपाद्धनुरुपाददत्
शत्रुघ्नाने, तो सीतेचा आणि रामाचा पुत्र आहे हे ओळखले, आणि मनात आश्चर्यचकित झाला; मात्र रागाने त्याने धनुष्य उचलले.
तमात्तधनुषं दृष्ट्वा कुशः कोपसमन्वितः । विस्फारयामास धनुः स्वीयं सुदृढमुत्तमम्
त्याला धनुष्य घेतलेले पाहून, कुशा रागाने पेटून आपल्या मजबूत आणि उत्तम धनुष्याचा प्रत्यंचा ओढू लागला.
मुमोच बाणान्निशिताञ्छत्रुघ्नः सर्वशस्त्रवित् । तांश्चिच्छेद कुशः सर्वांल्लीलया प्रहसन्रणे
सर्व शस्त्रांचा जाणकार शत्रुघ्नाने तीक्ष्ण बाण सोडले; पण कुशाने रणभूमीत हसत हसत सहजपणे ते सर्व बाण छाटले.
बाणाश्च शतसाहस्राः कुशस्य च नृपस्य च । भुवनं व्याप्नुवन्सर्वं तच्चित्रमभवन्मुने
कुश आणि त्या राजाच्या हातून लाखो बाण साऱ्या जगभर पसरले, हे पाहून, हे मुनी, खरंच ते दृश्य फारच अद्भुत होतं.
अग्न्यस्त्रेण कुशः सर्वान्ददाह तरसा बली । शमयामास तं भूपः पर्जन्यास्त्रेण वीर्यवान्
शक्तिशाली कुशानं अग्निबाणानं सगळं जाळून टाकलं; पण धाडसी राजानं पावसाच्या अस्त्रानं ते शांत केलं.
शमयामास तं भूपो वायव्येनातिविक्रमः । तदा वायुरभूत्तीव्रः सर्वतो रणमंडले । पर्वतास्त्रेण तं वायुं क्षोभयंतं समावृणोत्
त्या बलाढ्य राजानं वायव्य अस्त्रानं ते अस्त्र शांत केलं; मग रणभूमीत सर्वत्र प्रचंड वारा सुटला, तो गोंधळ घालत असताना पर्वतास्त्रानं त्याला आटोक्यात आणलं.
वज्रास्त्रेण नृपः संख्ये चिच्छेद सनगोपलान् । तदा नारायणास्त्रं स मुमोच कुश उद्भटः । नारायणं तदा भूपं नाशकत्परिबाधितुम्
राजानं वज्रास्त्रानं लढाईत डोंगर आणि त्यांच्या राखणाऱ्यांना छाटून टाकलं; मग भयंकर कुशानं नारायणास्त्र सोडलं, पण ते राजाला काहीही इजा करू शकलं नाही.
तदा प्रकुपितोऽत्यतं कुशः कोपपरायणः । उवाच भूपं शत्रुघ्नं महाबलपराक्रमम्
तेव्हा प्रचंड संतापलेला, रागात भरलेला कुश, मोठ्या बळाचा आणि पराक्रमाचा शत्रुघ्न राजाला म्हणाला.
जानामि त्वां महावीरं संग्रामे जयकारिणम् । यत्त्वां नारायणास्त्रं मे न बबाधे भयानकम्
मी तुला ओळखतो, तू मोठा वीर आहेस, युद्धात नेहमी जिंकणारा; माझं भीषण नारायणास्त्रही तुला काही करू शकलं नाही.
इदानीं पातयाम्यद्य भूमौ त्वां नृपते शरैः । त्रिभिश्चेन्नकरोम्येतत्प्रतिज्ञां तर्हि मे शृणु
राजा, आज मी तुला फक्त तीन बाणांनी जमिनीवर पाडणार आहे; जर मी हे करू शकलो नाही, तर मग माझी प्रतिज्ञा ऐक.
यो मनुष्यवपुः प्राप्य दुर्लभं पुण्यकोटिभिः । तन्नाद्रियेत संमोहात्तस्य मेस्त्वत्र पातकम्
जो माणूस, लाखो पुण्यांनी मिळणाऱ्या या दुर्मिळ मानवजन्माचं महत्त्व ओळखत नाही, त्याच्यासाठी हे मोठं पाप आहे, असं मी सांगतो.