ब्रह्मदत्तवरत्वात्तु मूर्च्छा न मरणं नहि । दुःसहा बाणपीडात्र किं कर्तव्यं मयाधुना
ब्रह्मदेवाने दिलेल्या वरामुळे मला मृत्यू येणार नाही, फक्त बेशुद्ध होईन; पण या बाणांचा त्रास सहन होत नाही—आता मी काय करावे?
शत्रुघ्नः समरे गत्वा जयं प्राप्नोतु बालकात् । अहं तावज्जयाकांक्षी शये कपटमूर्च्छया
शत्रुघ्नाने युद्धात जाऊन या मुलाकडून विजय मिळवावा; मी मात्र सध्या विजयाची इच्छा ठेवून, खोट्या बेशुद्ध अवस्थेत पडून राहीन.
इत्येवं मानसे कृत्वा पपात रणमंडले । पश्यतां सर्ववीराणां कपटेन विमूर्च्छितः
असे मनाशी ठरवून, तो रणांगणात सर्व वीरांच्या डोळ्यांसमोर खोटे बेशुद्ध होऊन पडला.
तं मूर्च्छितं समाज्ञाय हनूमंतं महाबलम् । जघान सर्वान्नृपतीञ्छरमोक्षविचक्षणः
हनुमान बेशुद्ध झाला आहे हे ओळखून, बलवान आणि कुशल धनुर्धाराने सर्व राजांना बाणांनी मारू लागला.
शेष उवाच। मूर्च्छितं मारुतिं श्रुत्वा शत्रुघ्नः शोकमाययौ । किंकर्तव्यं मया संख्ये बालकोऽयं महाबलः
शेष म्हणाले — मारुती बेशुद्ध पडल्याचं ऐकून शत्रुघ्नाला फार दुःख झालं. या युद्धात मी काय करावं? हा मुलगा लहान असला तरी फार बलवान आहे.
स्वयं रथे हेममये तिष्ठन्वीरवरैः सह । योद्धुं प्रागाल्लवो यत्र विचित्ररणकोविदः
आपल्या सोबत नामवंत वीरांना घेऊन, सोन्याच्या रथावर उभा राहून, विचित्र युद्धकौशल्य असलेला लव लढायला पुढे गेला.
लवं ददर्श शिशुतां प्राप्तं राममिव क्षितौ । धनुर्बाणकरं वीरान्क्षिपंतं रणमूर्धनि
त्याने लवला पाहिलं — तो अजून लहान आहे, पण पृथ्वीवर जणू रामासारखा दिसत होता; हातात धनुष्यबाण घेऊन, रणभूमीच्या मध्यभागी वीरांना खाली पाडत होता.
विचारयामास तदा कोऽयं रामस्वरूपधृक् । नीलोत्पलदलश्यामं वपुर्बिभ्रन्मनोहरम्
तेव्हा त्याने मनात विचार केला — हा कोण आहे, जो रामासारखा दिसतो? निळ्या कमळाच्या पाकळीप्रमाणे श्यामवर्णाचं मनमोहक रूप त्याच्याकडे आहे.
एष वै देहतनुजा सुतो भवति नान्यथा । अस्मान्विजित्य समरे यास्यते मृगराडिव
हा नक्कीच त्याच देहातून जन्मलेला मुलगा आहे, यात शंका नाही. युद्धात आम्हाला हरवून, हा जसा सिंह प्राण्यांमध्ये निघून जातो, तसा निघून जाईल.
अस्माकं नो जयो भाव्यः शक्त्या विरहितात्मनाम् । अशक्ताः किं करिष्यामः समरे रणकोविदाः
आमच्याकडे आता शक्ती नाही, म्हणून विजय आमचा होणार नाही. युद्धकौशल्य असलं तरी, शक्ती नसताना आम्ही काय करणार?
इत्येवं स विचार्याथ बालकं तु वचोऽब्रवीत् । रणे कुतुककर्तारं वीरकोटिनिपातकम्
असा विचार करून त्याने त्या मुलाला — जो युद्धात आनंद घेत होता आणि असंख्य वीरांना पाडला होता — बोलावलं.
कस्त्वं बाल रणेऽस्माकं वीरान्पातयसि क्षितौ । न जानीषे बलं राज्ञो रामस्य दनुजार्दिनः
अरे मुला, तू कोण आहेस, जो आमचे वीर रणभूमीत खाली पाडतोस? तुला राक्षसांचा संहार करणाऱ्या राजा रामाची ताकद माहिती नाही.
का ते माता पिता कस्ते सुभाग्यो जयमाप्तवान् । नाम किं विश्रुतं लोके जानीयां ते महाबल
तुझी आई कोण? तुझे वडील कोण? तू कोणत्या घराण्यातला आहेस, भाग्यवान मुला ज्याने विजय मिळवला? तुझे नाव जगात कोणत्या प्रसिद्धीने ओळखलं जातं, हे मला सांग.
मुञ्च वाहः कथं बद्धः शिशुत्वात्तत्क्षमामि ते । आयाहि रामं वीक्षस्व दास्यते बहुलं तव
आपला घोडा सोडून दे — तू बांधला कसा गेलास? तू अजून लहान आहेस म्हणून मी तुला माफ करतो. जा, रामाला भेट आणि पाहा, तो तुला पुष्कळ काही देईल.
इत्युक्तो बालको वीरो वचः शत्रुघ्नमावदत् । किं ते नाम्नाथ पित्रा वा कुलेन वयसा तथा
असं ऐकून त्या धाडसी मुलाने शत्रुघ्नाला उत्तर दिलं — माझं नाव, वडील, घराणं किंवा वय का विचारतोस?
युध्यस्व समरे वीर चेत्त्वं बलयुतो भवेः । कुशं वीरं नमस्कृत्य पादयोर्याहि नान्यथा
तुझ्यात खरोखरच ताकद असेल आणि तू वीर असशील, तर रणभूमीत लढ! नाहीतर, वीर कुशाला वंदन करून त्याच्या पायाशी जा — दुसरा मार्ग नाही.
भ्राता रामस्य वीरो भूर्नावयोर्बलिनां वरः । वाहं विमोचय बलाच्छक्तिस्ते विद्यते यदि
मी रामाचा वीर भाऊ आहे, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ. तुझ्यात दम असेल, तर माझा घोडा जबरदस्तीने सोडवून दाखव.
इत्युक्त्वा शरसंधानं कृत्वा प्राहरदुद्भटः । हृदये मस्तके चैव भुजयो रणमंडले
असं म्हणून त्या पराक्रमीने धनुष्याला बाण लावले आणि रणभूमीत हृदय, डोकं आणि हातांवर जोरदार प्रहार केला.
तदा प्रकुपितो राजा धनुः सज्यमथाकरोत् । नादयन्मेघगंभीरं त्रासयन्निव बालकम्
तेव्हा संतापलेला राजा धनुष्य सज्ज करू लागला. त्याच्या धनुष्याचा आवाज मेघांसारखा गडगडला, जणू त्या मुलाला घाबरवतोय असं वाटलं.
बाणानपरिसंख्यातान्मुमोच बलिनां वरः । बालो बलेन चिच्छेद सर्वांस्तान्सायकव्रजान्
बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजाने असंख्य बाण सोडले, पण त्या मुलाने आपल्या बळावर सर्व बाणांचे तडाखे छाटून टाकले.
लवस्यानेकधा मुक्तैर्बाणैर्व्याप्तं महीतलम् । व्यतीपाते प्रदत्तस्य दानस्येवाक्षयं गताः
लवने अनेकदा सोडलेल्या बाणांनी पृथ्वी व्यापली, जणू मोठ्या यज्ञात दिलेली दानं कधीही संपणार नाहीत असं वाटावं.
ते बाणा व्योमसकलं व्याप्नुवँल्लवसंधिताः । सूर्यमंडलमासाद्य प्रवर्तंते समंततः
लवने सोडलेल्या बाणांनी सगळं आकाश व्यापलं; ते सूर्याच्या मंडलापर्यंत पोहोचून सर्व दिशांना पसरले.
मारुतो नाविशद्यत्र बाणपंजरगोचरे । मनुष्याणां तु का वार्ता क्षणजीवितशंसिनाम्
जिथे बाणांनी जाळं तयार झालं आहे, तिथे वारा सुद्धा जाऊ शकत नाही; मग ज्यांचं आयुष्य क्षणभराचं आहे अशा माणसांची काय कथा?
तद्बाणान्विस्तृतान्दृष्ट्वा शत्रुघ्नो विस्मयं गतः । अच्छिनच्छतसाहस्रं बाणमोचनकोविदः
ते बाण सगळीकडे पसरलेले पाहून, बाण सोडण्यात कुशल असलेल्या शत्रुघ्नाला आश्चर्य वाटलं आणि त्याने शंभर हजार बाण सहज तोडून टाकले.
ताञ्छिन्नान्सायकान्सर्वान्स्वीयान्दृष्ट्वा कुशानुजः । धनुश्चिच्छेद तरसा शत्रुघ्नस्य महीपतेः
आपले सर्व बाण तुटलेले पाहून कुशाचा लहान भाऊ, राजे शत्रुघ्नाचं धनुष्य वेगाने तोडून टाकतो.
सोऽन्यद्धनुरुपादाय यावन्मुंचति सायकान् । तावद्बभंज सरथं सायकैः शितपर्वभिः
त्याने दुसरं धनुष्य उचललं आणि बाण सोडायला लागला, तेवढ्यात त्याचं रथ तीक्ष्ण बाणांनी पूर्णपणे फोडून टाकलं.
करस्थमच्छिनच्चापं सुदृढं गुणपूरितम् । तत्कर्मापूजयन्वीरा रणमंडलवर्तिनः
त्याच्या हातातलं मजबूत आणि ताणलेलं धनुष्य तुटलं; रणभूमीत उभ्या असलेल्या वीरांनी त्या कृत्याचं कौतुक केलं.
सच्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । अन्यं रथं समास्थाय ययौ योद्धुं लवं बलात्
त्याचं धनुष्य तुटलं, रथ उद्ध्वस्त झाला, घोडे आणि सारथी मारले गेले; मग तो दुसऱ्या रथावर बसून जबरदस्तीने लवाशी लढायला गेला.
अनेकबाणनिर्भिन्नः स्रवद्रक्तकलेवरः । पुष्पितः किंशुक इव शुशुभे रणमध्यगः
अनेक बाणांनी भोसकलेला, रक्ताने न्हालेला तो रणभूमीत फुललेल्या किंशुकासारखा शोभून दिसत होता.
शत्रुघ्नबाणप्रहतः परं कोपमुपागमत् । बाणसंधानचतुरः कुंडलीकृत चापवान्
शत्रुघ्नाच्या बाणांनी जखमी झाल्यावर तो प्रचंड रागावला; बाण लावण्यात पटाईत असलेला तो धनुष्य वाकवून सज्ज झाला.